İngiliz Misyoner Henry Lansdell’in Notlarında XIX. Yüzyılda Yedisu Kırgızları

Abstract

XIX. yüzyılda Orta Asya gerek bilimsel gerekse siyasi sebeplerle seyyahların ilgisini çeken bir bölge haline gelmiştir. Bu dönemde farklı meslek gruplarından alanında uzman kişiler çeşitli amaçlar doğrultusunda bölgeye seyahat etmişlerdir. Bu yüzyıl süresince belgeye en çok seyahat gerçekleştirenler, I. Petro (1672-1725) döneminden itibaren bölgeyi işgal etme ve yönetme politikaları politikası güden Ruslar olmuştur. Öte yandan bu dönemde bölgede yaşanan siyasi gelişmelerle ilişkili olarak İngiltere’nin de bölgeye olan ilgisinin arttığı bir dönem olmuştur. İngiltere’nin bu denli Orta Asya’ya yönelmesinin ardındaki en mühim motivasyonu, Rusya’ya karşı Hindistan sömürgesini güvence altında tutma isteğidir. Bu durumun ana nedenini ise Çarlık Rusya’sının Orta Asya ve Hanlıklar üzerindeki ilerleyişi oluşturmaktadır. Orta Asya gerçekleşen ve “Great Game” (Büyük Oyun) olarak adlandırılan Rus-İngiliz mücadelesinin doğal bir neticesi olarak İngiltere bu coğrafyayı, sömürge güvenliğine karşın olası bir saldırının muhtemel adresi addetmiştir. Bu nedenle Orta Asya, başta İngiltere olmak üzere birçok Batılı devlet için potansiyel sömürge alanları olmuş; bu da bölgenin bilinmesi ve keşfedilmesi arzusunu ortaya çıkartmıştır. Bundan dolayı farklı meslek gruplarından birçok kişi ilgisi ve araştırma alanı doğrultusunda bu bölgeye seyahat düzenlemiştir. Seyyahların hazırladığı eserlerin birçoğu Batılı devletlerin XIX. yüzyıl Orta Asya politikalarına katkı sunmuştur. XIX. yüzyılın başlarından itibaren Rus İmparatorluğu’nun Orta Asya’yı işgal politikası ile ilişkili olarak Kırgız halkı araştırılmaya başlanmış; Kırgızların menşei, sosyo-politik yapıları, coğrafi dağılımları, ekonomileri, maddi ve manevi kültür unsurları üzerine ilk sistematik bilgiler ortaya koyulmaya başlanmıştır. Bu minvalde pek çok Batılı seyyah da Yedisu bölgesinde yaşayan Kırgızlarla temas etme imkânı bulmuştur. Bu dönemde bölgeyi ziyaret eden seyyahlardan biri de İngiliz misyoneri Henry Lansdell olmuştur Lansdell’in seyahati boyunca Kırgızlarla doğrudan temas halinde bulunması, yerel rehberler eşliğinde seyahat etmesi; gözlemlerinin yanı sıra verdiği bilgilerde döneminin önde gelen araştırmacılarının çalışmalarına atıfta bulunması, yerel Rus yönetiminin raporlarından faydalanması seyahatnamelerini daha da değerli kılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Lansdell’in “Russian Central Asia: Including Kuldja, Bokhara, Khiva, and Merv: With Appendices on the Fauna, Flora, and Bibliography of Russian Turkistan” ve “Chinese Central Asia a Ride to Little Tibet” adlı seyahatnamelerinden hareketle, XIX. yüzyılda Yedisu Kırgızlarının sosyo-kültürel durumunu dönemin Batılı bakış açısıyla yansıtan bir değerlendirme sunmaktır.

Keywords

• Seyyah
• Yedisu
• Misyoner
• Kırgızlar
• XIX. yüzyıl
• İngiltere.

Notes By English Missionary Henry Lansdell on the Zhetysu Kyrgyz in the 19th Century

Abstract

In the 19th century, Central Asia became a region that attracted the attention of travellers for both scientific and political reasons. During this period, experts from various professional groups travelled to the region for various purposes. Throughout this century, the Russians, who pursued policies of occupation and administration of the region from the reign of Peter I (1672-1725) onwards, were the ones who travelled to the region the most. On the other hand, this period also saw an increase in British interest in the region due to political developments there. The most important motivation behind Britain's focus on Central Asia was its desire to secure its Indian colony against Russia. The main reason for this was the advance of Tsarist Russia into Central Asia and the Khanates. As a natural consequence of the Russian-British struggle that took place in Central Asia and was called the ‘Great Game,’ Britain considered this geography to be a potential target for a possible attack, despite the security of its colonies. For this reason, Central Asia became a potential colonial area for many Western states, especially Britain, which led to a desire to learn about and explore the region. For this reason, many people from different professional backgrounds have travelled to this region in line with their interests and areas of research. Many of the works produced by these travellers contributed to the 19th-century Central Asian policies of Western states. From the beginning of the 19th century, the Kyrgyz people began to be studied in connection with the Russian Empire's policy of occupation of Central Asia; the first systematic information on the origin, socio-political structure, geographical distribution, economy, and material and spiritual cultural elements of the Kyrgyz people began to emerge. In this context, many Western travellers also had the opportunity to come into contact with the Kyrgyz people living in the Zhetysu region. One of the travellers who visited the region during this period was the English missionary Henry Lansdell. Lansdell's direct contact with the Kyrgyz people during his travels, his travels accompanied by local guides, his observations, his references to the works of leading researchers of his time in the information he provided, and his use of reports from the local Russian administration make his travelogues even more valuable. The aim of this study is to examine Lansdell's travelogues, “Russian Central Asia: Including Kuldja, Bokhara, Khiva, and Merv: With Appendices on the Fauna, Flora, and Bibliography of Russian Turkistan” and “Chinese Central Asia a Ride to Little Tibet” to present an assessment of the socio-cultural situation of the Zhetysu Kyrgyz in the 19th century from the perspective of the West at that time.

Keywords

• Traveler
• Zhetysu
• Mission
• Kyrgyz
• 19th century
• England.

References

1. Abramzon, S. M. (2019). Kırgız ve Kırgızistan tarihine ilişkin seçme eserler. (A. Ünal, Çev.). Phoenix Yayınevi.
2. Abramzon, S. M. (1999). Kırgızstan cana Kırgızdar cönünde tamdalma emgekter. İzdatelstvo Kırgızstan.
3. Abramzon, S. M. (1990). Kirgizi i ih etnogenetiçeskiye i istoriko kulturnıye svyazi, İzdatelstvo Kırgızstan.
4. Aça, M. (2017). Türk halklarının evlenme geleneklerinde mani / türkü söyleyerek kız isteme. Internatıonal Conferance: The west of the east, the east of the west, 80-85.
5. Almásy, G. (1903). Vándor-utam ázsıa szıvébe. Kıadja A.K.M. Term Észettu Dományı Társulat.
6. Almazbekova, S. (2012). Manapçılıktın tarıhnaamalık maseleleri. Voprosı istorii Kırgızstana, No: 2-3, 232-244.
7. Antipina, K. (1962). Osobennosti materialnoy kulturı i prikladnogo iskusstva Yujnıy Kirgizov. Akademii Nauk.
8. Antipina, K. (1962). Vorsovoye tkaçestvo, narodnoye dekorativno-prikladnoye iskusstvo Kirgizov. Frunze, Akademii Nauk.

9. Aşık, A. (2013). Yeni bir arkeolojik buluntu: Tuura Suu Balbalı. Gazi Türkiyat Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 1(12), 155-166.
10. Aynakulova, G. (2006). Kırgızlarda evlilik ve evlenme törenleri. Milli Folklor, 18(72), 95-106.
11. Budak, M. A. (2021). Açıklamalı bir kaynakça denemesi: Türkler ve Moğollar hakkında bilgi veren X.- XV. yüzyıllara ait seyyahlar ve seyahatname türündeki eserler. Türk Dünyası Araştırmaları, 0(128).
12. Cumagulov, A. (1960). Semya i brak u Kirgizov Çuyskoy Dolinı. İzd-vo An.
13. Cumagulov, A. (1991). O termine Manap. İzvestniya AN KR, Obşestbennıe Nauki, 0(4), 61-68.
14. Dıykanbay, M. (2021). Kırgız kadınlarında saç, başlık ve statü. Milli Folklor, 17(132), 198-207.
15. Fielstrup, F. A. (2002). İz obryadovoy jizni Kirgizov naçala XX. veka. Nauka.
16. Grodekov, N. İ. (1889). Kırgızi i Karakırgızi Sırdarinskoy Oblasti. C.1. S.İ. Lahtin.
17. Hedin, S. (1898). Through Asia. Harper.
18. Hudyakov, Yu. S. (1995). Kırgızı na Prostorah Aziii. Bişkek.
19. Huntington, E. (1907). The pulse of Asia, a journey in Central Asia illustrating the geographic basis of history. Houghton Mıfflın Company.
20. Işık, H. (2019). Seyahatnamelerin Türk tarihi ve Türkistan araştırmaları açısından yeri ve önemi. İçinde M. Gökçe (Ed.) Seyyahların İzinde Türkistan, (ss. 1-27). Pegem Akademi.
21. İsakov, B. (2009). XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Kırgızların sosyal ve ekonomik tarihi: Sayak Uruusu (boyu) örneği, KTMÜ.
22. İşcanoğlu Bayrak, İ. (2023). Geleneksel Kırgız nakışları. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 12, 1562-1568.
23. Kantarbaeva Bill, I. (2015). A successful faılure: The reverengd Lansdell’s journeys through Asiatic Russia (1880-1890). (G.H. Roberts ed.), Cambridge Scholars Publishing.
24. Karataev, O., Eraliev, S. (2005). Kırgız etnografiyası boyunça sözdük, Biyiktik.
25. Keleş, B. (2017). Kırgızlarda nişan ve düğün geleneği (toy). Türk Dünyası Araştırmaları, 116(229), 159-170.
26. Kızlasov, L. R. (1960). Taştıkskaya epoha v istorii hakassko-minisinskoy kotlovini. Moskva.
27. Kislyakov, A. N. (1969). Oçerki po istorii semi i braka u narodov Sredney Azii i Kazahstana. İzvestva Nauka Leningrad.
28. Klavdia A., Aydarbek K. (2004). Kırgızların milli giysileri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
29. Kütükoğlu, M. S. (1998). Tarih araştırmalarında usûl. Kubbealtı Neşriyatı.
30. Lansdell, H. (1893). Chinese Central Asia, a ride to little Tibet. C. 1-2, Sampson Low, Marston & Company.
31. Lansdell, H. (2017). Explorer and collector. The Beaney House of Art v Knowledge.
32. Lansdell, H. (1885). Russian Central Asia: ıncluding Kuldja, Bokhara, Khiva, and Merv: with appendices on the fauna, flora, and bibliography of Russian Turkistan. C. 1-2, Sampson Low, Marston, Searle & Rivington 188.
33. Lansdell, H. (1882). Through Siberia. S. Low, Marston, Searle and Rivington.
34. Löschburg, W. (1997). Seyahatin kültür tarihi. (J. Traub çev.). Dost Kitabevi Yayınları.
35. Macartney, L. (1931). An english lady in Chinese Turkestan. Ernest Benn.
36. Maev, N. A. (1872). Topografiçeskiy oçerk Turkestanskogo Kraya. (F. Miheeva ed.). Nauk.
37. Mokeev, A. (2002). Drevnie elementı v sisteme politiçeskoy organizatsii Kırgızov Tyan-şanya v XVI-XVIII vv. Kırgızkaya Gosudarsvennost.
38. Mokeev, A., Belek, K., Abdimitalip Uulu, N. (2025). Influence and Traces of Buddhism on Traditional Beliefs of the Kyrgyz People. Belleten, 89(314), 79-99.
39. Nalçacı, N. N. (2010). İstanbul’un tarihsel kaynakları olarak seyahatnameler. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 8(16).
40. Okşar, Y. (2018). Din ve coğrafya ilişkisi: Şemsü'd-Din es-Semerkandî ve İbn Haldûn’un Yedi İklim anlayışlarının karşılaştırmalı analizi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18(2).
41. Rudenko, S. (1970). Frozen tombs of Siberia. University of California Press.
42. Samaşhev, Z. (2011). Berel. Taimas.
43. Saparaliyev, D. (2010). XVII-XIX. Yüzyıl Rus Tarihi Kaynaklarında Kırgızların Etnik Adlandırılışı. Belleten, 74, 697-706.
44. Saparbekovna Murzakmatıva, A. (1997). Kırgız etnografiyasının oçerkleri. Narın.
45. Schuyler, E. (1877). Turkesten, notes of a journey in Russian Turkestan, Khokand, Bukhara and Kuldja, C. 2, Scrıbner, Armstrong & Co.
46. Sykes, E. (1920). Through deserts and oeses of Central Asia, Macmillan and Co.
47. Staseviç, İ. V. (2011). Sotsialnıy status jenşinı u Kazahov: traditsii i covremennost. Nauka.
48. Tabaldiev, K., Abidev T. (2024). Madaniyatın Ulanışı: Bayırkı cana orto kılımdarda Kırgızstan Aymagında caşagan elderdin baş kiyimderi, Oş mamlekettik Universitetinin Carçısı, 1(3).
49. Tanrısever, S., Amanbek Kyzy, Z. (2015). Traditional men caps of Kyrgyzstan. International Journal of Sport Culture and Science, 3(3), 858-865.
50. Toros Kurtoğlu, Y. (2015). Eski Orta- Asya Türk Devletleri’nde Aile Hukuku [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Uludağ Üniversitesi.
51. Ünal, A. (2021). Kırgız Toplumunda Geçmişten Günümüze Kalın (Başlık Parası) Geleneği. Millî Folklor, 17(131), 47-61.
52. Venyukov, M. İ. (1869). Puteşetsviya po okrainam Russkoy Azii i zapiski o nih. Nauk.
53. Yüce, M., Dosbayeva, B. (2007). Kırgız Türklerinde evlenme geleneği, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4(1), 7-24.
54. Zeland, H. (1885). Kirgizı, etnologiçeskiy oçerk. Zapiski Zapatno Sibirskogo Otdela Russkogo Geografiçeskogo Obşestva VII, Tom II. Okrujn Ştaba.