Antik Roma'da Senatus

Year 2026, Issue: 12, 89 - 109, 19.01.2026

Halide Gökçe Türkoğlu

Abstract

Antik Roma’nın bin yılı aşan tarihindeki en dayanıklı ve karakteristik kurumu olan senatus, devletin siyasal ve hukukî gelişiminin merkezinde yer almıştır. Krallık döneminden itibaren devlet idaresinin odak noktası olan bu aristokratik meclis, yal-nızca bir danışma organı olmanın ötesine geçerek Roma’nın kurumsal hafızasını tem-sil eden ve kriz anlarında yön tayin eden en önemli yapısal unsur haline gelmiştir. Cumhuriyet döneminde auctoritas senatus kavramı etrafında şekillenen entelektüel ve siyasal otoritesi sayesinde hem iç hukuk hem de dış politika üzerinde belirleyici bir güç kazanmıştır.
Senatus’un üye yapısı zamanla değişim göstermiş; başlangıçta sadece patri-cius sınıfından seçilen üyelerden oluşurken, ilerleyen süreçte şartları sağlayan pleb’lerin de katılımıyla genişlemiştir. Bu yapının belirlenmesinde mülkiyet kriterleri ve daha önce magistratus pozisyonunda bulunmuş olma gibi şartlar gözetilmiştir. Kuru-mun en önemli hukukî aracı olan senatus consultum, özellikle Cumhuriyet dönemin-de Roma toplumu üzerindeki otorite sayesinde derhal uygulanan ve zamanla fiilen kanun gücü kazanan bir niteliğe bürünmüştür.
Roma’nın bir şehir devletinden dünya imparatorluğuna dönüşmesi sürecinde senatus; dış politikanın sürekliliğini, orduların koordinasyonunu, malî denetimi ve eyâlet idaresini sağlayan rasyonel bir mekanizma olarak işlev görmüştür. İmparatorluk döneminde yetkileri hukuken daralmış ve gerçek iktidar imparatorun eline geçmiş olsa da senatonun sembolik ağırlığı, sosyal prestiji ve bir meşruîyet kaynağı olma özelliği varlığını sürdürmüştür. Bu bağlamda senatus, siyasal karar alma süreçlerinde istikrarı ve sürekliliği önceleyen yapısıyla hem Antik Roma hukukunun kalıcı bir sütunu hem de modern parlamento sistemlerinin tarihsel bir öncülü olarak kabul edilmektedir.

Keywords

Senatus consultum , Auctoritas , Patres , Lectio senatus , Lex Ovinia

Senatus in Ancient Rome

Abstract

As the most enduring and characteristic institution in more than a millennium of Ancient Roman history, the senatus stood at the centre of the state's political and legal development. Serving as the focal point of government administration since the Regal period, this aristocratic assembly evolved beyond a mere advisory body to become the most vital structural element representing Rome's institutional memory and providing direction during times of crisis. During the Republic, it gained decisive power over both domestic law and foreign policy through its intellectual and political authority, structured around the concept of auctoritas senatus.
The composition of the senate shifted over time; while initially consisting of members from the patricius class, it later expanded to include plebeians who met specific criteria. The formation of this structure was governed by requirements such as property qualifications and having previously held a magistratus position. The insti-tution's primary legal instrument, the senatus consultum, transformed from an advi-sory opinion—immediately implemented due to the senate's authority over Roman society—into a mechanism that attained de facto force of law, particularly during the Republic.
In the process of Rome's transformation from a city-state into a world empire, the senate functioned as a rational mechanism ensuring the continuity of foreign policy, coordination of armies, financial oversight, and provincial administration. Although its powers were legally restricted during the Empire and actual power shifted to the emperor, the senate's symbolic weight, social prestige, and role as a source of legitimacy persisted. In this context, with its structure prioritizing stability and conti-nuity in political decision-making processes, the senatus is recognized as both a permanent pillar of Ancient Roman law and a historical precursor to modern parlia-mentary systems.

Keywords

Senatus consultum , Auctoritas , Patres , Lectio senatus , Lex Ovinia

References

• Barrett AA, Caligula, The Corruption of Power (York University Press: New Haven and London 1989)
• Berger A, Encyclopedic Dictionary of Roman Law (Transactions of the American Philosophical Society, vol 43, pt 2, Philadelphia 1991)
• Buckland WW, A Text-book of Roman Law from Augustus to Justinian (2nd edn, Cambridge University Press: Cambridge 1932)
• Cassius Dio, Cassius Dio’s Roman History (Earnest Cary tr, on the ba-sis of the version of Herbert Baldwin Foster, 9 vols, William Heinemann The Macmillan Co: London, New York 1814)
• Clark EC, History of Roman Private Law, Regal Period, Part 3 (Cambrid-ge University Press: Cambridge 1919)
• De Zulueta F, The Institutes of Gaius, Part II, Commentary (Oxford 1953)
• Frank T, A History of Rome (London 1923)
• Greenidge AHJ, Infamia, Its Place in Roman Public and Private Law (Oxford 1894)
• Gruen E, The Last Generation of the Roman Republic (University of Ca-lifornia Press 1974)
• Guarino A, Dizionario Giuridico Romano (Napoli 2003)
• Jolowicz HF, Historical Introduction to the Study of Roman Law (Cambridge 1952)
• Kunkel W, An Introduction to Roman Legal and Constitutional History (J M Kelly tr, Oxford 1973)
• Lintott A, The Constitution of the Roman Republic (Oxford, New York: Clarendon Press 1999)
• Livius Titus, Roma Tarihi – Ab Urbe Condita, Şehrin Kuruluşundan İtiba-ren (Dr Sabahat Şenbark tr, Arkeoloji ve Sanat Yayınları: İstanbul 1992)
• Momigliano A and Cornell T, ‘Tribus’ in Simon Hornblower and others (eds), Oxford Classical Dictionary (4th edn, Oxford University Press: Oxford 2012)
• Niebuhr BG, History of Rome (vol I, 3rd edn, London 1838)
• Okandan GR, Roma Âmme Hukuku (İstanbul 1944)
• Oliver DT and Williams WN, Willis and Oliver’s Roman Law Examination Guide for Bar and University, Questions and Answers (3rd edn, Butterworth & Co: London 1910)
• Özdemir HG, Roma Hukukunda Infamia (Şerefsizlik) (Seçkin Yayınevi: Ankara 2008)
• Parker-Walton F, Historical Introduction to the Roman Law (rev 4th edn, Edinburgh 1920)
• Schmitz L, A History of Rome from the Earliest Times (Taylor and Wal-ton: London 1847)
• Suetonius, Caligula (Hugh Lindsay ed, Bristol Classical Press: London 1993)
• Umur Z, Roma Hukuku Lügatı (İstanbul Üniversitesi Yayınları: İstanbul 1975)
• Watson A, The Spirit of Roman Law (University of Georgia Press: At-hens GA 1995)