The Cyprus Issue Between 1961 And 1965: An Examınatıon Of Public Opinion On This Issue Through Archives And The Press.

Yıl 2025, Cilt: 44 Sayı: 1, 87 - 115, 29.12.2025

Muhibbe Erdoğan

Öz

Cyprus, which has a strategic location in the Eastern Mediterranean, has hosted various civilizations throughout the ages. Cyprus, which came under Ottoman rule between 1570-1571, lived in peace for 300 years within the Millet System. However, with the nationalist movement that emerged after the French Revolution, Christian elements living in brotherly relations on Ottoman lands became independent states. During this process, after Greece gained independence and the development of the ENOSIS idea as a result of the Megali Idea idea, separatist movements were also seen among the Greeks in Cyprus. Although the Ottoman State, which wanted to prevent separatist movements, granted broader rights to the Cypriot bishops, it could not prevent the existing activities. Thus, due to the Ottoman failure to protect the island, Cyprus came under British rule. However, Greece never gave up on Cyprus, which was included in ENOSIS. First of all, Greece, which got rid of the British presence on the island, applied both psychological and physical pressure to the Turks thanks to the Greeks since 1961 in order to destroy the Turks on the island. In the face of these events, both the student unions working on this issue together with the Republic of Turkey, the Turks living abroad and some societies in Iraq have fought for Cyprus. In our study, the documents in the Presidential Archives in Beştepe will be examined. In terms of helping the relevant subject, scientific works and periodicals will be used. Therefore, it is aimed to make a micro contribution to this subject.

Anahtar Kelimeler

Arcihive , Press , Iraq , Public , Cyprus , Turks , Greeks

1961- 1965 Arasındaki Kıbrıs Sorunu: Arşivler ve Basın Aracılığıyla Bu Konudaki Kamuoyu Görüşünün İncelenmesi.

Öz

Doğu Akdeniz’de stratejik bir konumda olan Kıbrıs, çağlar boyunca çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. 1570-1571 yılları arasında Osmanlı hâkimiyetine giren Kıbrıs, Millet Sistemi içinde 300 yıl boyunca barış içinde yaşamıştır. Ancak Fransız İhtilali sonrasında ortaya çıkan ulusçuluk akımıyla birlikte Osmanlı topraklarında kardeşçe yaşayan Hristiyan unsurlar bağımsız birer devlet haline gelmiştir. Bu süreçte Yunanistan’ın da bağımsızlığını kazanması ve Megali İdea düşüncesinin sonucunda ENOSİS fikrinin geliştirmesinden sonra Kıbrıs’taki Rumlar’da da ayrılıkçı hareketler görülmüştür. Ayrılıkçı hareketleri engellemek isteyen Osmanlı Devleti, Kıbrıslı piskoposlara daha geniş haklar vermişse de var olan faaliyetlerin önüne geçememiştir. Böylelikle Osmanlı’nın adayı koruyamamasından dolayı Kıbrıs, İngiliz egemenliğine geçmiştir. Fakat Yunanistan ENOSİS’te yer alan Kıbrıs’tan hiç vazgeçmemiştir. Öncelikle adadaki İngiliz varlığından kurtulan Yunanistan, adadaki Türkler’i yok etmek için 1961 yılından itibaren Rumlar sayesinde Türkler’e hem psikolojik hem de fiziksel baskı uygulamıştır. Yaşanan bu olaylar karşısında hem Türkiye Cumhuriyeti ile birlikte bu konu hakkında çalışan öğrenci birlikleri hem de yurtdışında yaşayan Türkler ve Irak’taki bazı cemiyetlerde Kıbrıs için mücadele etmiştir. Çalışmamızda da Beştepe’de bulunan Cumhurbaşkanlığı Arşivi’nde yer alan belgeler incelenecektir. İlgili konuya yardımı olması açısından ise bilimsel eserler ve süreli yayınlardan faydalanılacaktır. Dolayısıyla bu konuya mikro bir katkı sunulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Arşiv , Basın , Irak , Kamuoyu , Kıbrıs , Türkler , Rumlar

Kaynakça

• Akalın, D., Çelik, C. (2012) XIX. yüzyılda Doğu Akdeniz’de İngiliz-Fransız rekabeti ve Osmanlı Devleti. Turkish Studies- International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7 (3), 21-45.
• Akgün, S. (2006). Atatürk ilke ve inkılâplarının Kıbrıs’a ve Kıbrıs Türk kadınlarına yansımaları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 22 (64-65-66), 415-436.
• Akşam Gazetesi.
• Alasya, HF. (1964). İngilizler idaresinde Kıbrıs’ta tatbik edilen politika: Kıbrıs ve Türkler. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Alasya, HF. (1992) Kuzey Kıbrıs Türk cumhuriyeti. Türk Dünyası El Kitabı. (Cilt 1). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 510-545.
• Arıkdoğan, S. (2019). Mektup ve telgraflar bağlamında Kıbrıs meselesi(1948-1967) [Yüksek Lisans Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü],
• Armaoğlu, F. (1963). Kıbrıs meselesi 1954-1959: Türk Hükümeti’nin ve kamuoyunun davranışları(karşılaştırmalı bir inceleme). A. Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Aydoğdu, A. (2005). Kıbrıs Sorunu’nda çözüm arayışları: Annan Planı ve referandum süreci. Asil Yayın ve Dağıtım Ltd. Şti.
• Bilgin, F. (2015). Kıbrıs’ın fethi için yapılan hazırlıklar(arşiv belgelerine göre). Mukaddime, 6 (1), 79-100.
• Bölükbaşı, S. (2001). Barışçı çözümsüzlük: Ankara’nın ABD ve BM ile Kıbrıs macerası. İmge Kitabevi.
• Cankut, A. (2015). Türkiye Cumhuriyeti hükümetlerinin Kıbrıs politikaları ve kamuoyuna yansımaları(1955-1964). MANAS Yayıncılık.
• Cumhuriyet Gazetesi.
• Coşkun, Y. (2018). 1950’ler ve 1960’larda Kıbrıs sorunu ve Türk-İngiliz politikaları. Tarih Okulu Dergisi(TOD), 11 (34), 853-868.
• Çakmak, Z. (2009). Kıbrıs’ta isyan(Kıbrıs Rumlarının 1931 Enosis isyanı ve Kıbrıs Türklerine etkisi). IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
• Çevikel, N. (2008). Osmanlı Devleti’nde Kıbrıs’ın statüsü ve Osmanlının Kıbrıs politikası (1570-1878). Mustafa Bıyıklı (ed.), Türk dış politikası: -Osmanlı dönemi-. (Cilt 1). Gökkubbe Yayınları, (s. 181-218). İstanbul.
• Değerli, ES. (2012). Demokrat Parti döneminde Kıbrıs politikası (1950-1960). Akademik Bakış, 6 (1), 85-101.
• Denktaş, RR. (1996). Rauf Denktaş’ın hatıraları. (Cilt 1). Boğaziçi Yayınları.
• Erdem, N. (2018). Venizelos Arşivindeki belgelerle Kıbrıslı Ortodoks din adamlarının Enosis’e yönelik girişimlerine örnekler(1914-1954). Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 3 (1), 408-424.
• Erdoğan, M. (2024). Türk siyasi hayatında İsmail Kemal Satır(1943-1974). Berikan Yayınevi.
• Erim, N. (1975). Bildiğim ve gördüğüm ölçütler içinde Kıbrıs. Ajans Türk Matbaacılık Sanayii.
• Erkin, FC. (1987). Dışişlerinde 34 yıl: Anılar yorumlar. (Cilt 2, Kısım 2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Eroğul, C. (1998). Demokrat parti: Tarihi ve ideolojisi. İmge Kitabevi.
• Ertekün, MN. (1984). The Cyprus dispute and The Brith of the Turkish Republic of Northern Cyprus. K. Rustm Brother.
• Fırat, M. (2009). Yunanistan’la ilişkiler. Baskın Oran (ed.), Türk dış politikası: Kurtuluş savaşından bugüne olgular, belgeler yorumlar 1919-1980. (Cilt 1). İletişim Yayınları, (s. 576-614). İstanbul.
• Gazioğlu, AC. (1994). Kıbrıs’ta Türkler (1570-1878): 300 Yıllık Türk dönemine yeni bir bakış. Kıbrıs Araştırma ve Yayın Merkezi (CYREP).
• Gazioğlu, AC. (1997). İngiliz yönetiminde Kıbrıs II (1878-1952): Enosis çemberinde Türkler. Kıbrıs Araştırma ve Yayın Merkezi.
• Gazioğlu, A. (2002). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kıbrıs. Türkler, (Cilt 19) Yeni Türkiye Yayınları, 1495-1538.
• Göktepe, C. (2002). Londra ve Zürih antlaşmalarının hazırlık süreci ve Türk-İngiliz ilişkileri. Türkler, (Cilt 16). Yeni Türkiye Yayınları, 1743-1758.
• Göktürk, TB. (2008). Rumlar’ın Kıbrıs’taki Enosis isteklerinin şiddete dönüşmesi:1931 İsyanı; -Öncesi ve sonrası. CTTAD, 7 (16-17), 335-363.
• Gönlübol, M. (1996). Olaylarla Türk dış politikası(1919-1995). Siyasal Kitabevi.
• Gülen, A. (2012). İnönü Hükümetleri’nin Kıbrıs politikası(1961-1965). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 50,389-428.
• Gürel, ŞS. (1984). Kıbrıs tarihi (1878-1960): Kolonyalizm, ulusçuluk ve uluslararası politika. (Cilt 1). Kaynak Yayınları.
• Güven, D. (2005). Cumhuriyet dönemi azınlık politikaları bağlamında: 6-7 Eylül olayları, Bahar Şahin (çev.), Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Gürün, K. (1983). Dış ilişkiler ve Türk politikası(1939’dan günümüze kadar). A.Ü. S.B.F ve Basın-Yayın Yüksek Okulu Basımevi.
• Hakeri, BH. (1993). Başlangıcından 1878’e dek Kıbrıs tarihi. K.K.T.C. Milli Eğitim Bakanlığı.
• Hakimiyeti Milliye Gazetesi.
• İsmail, S. (2000). Kıbrıs’ta Yunan sorunu (1821-2000). Akdeniz Haber Ajansı Yayınları.
• Kasım, K. (2007). Soğuk savaş dönemi sonrası Kıbrıs sorunu. Akademik Bakış, 1 (1), 57-72.
• Karakoç, E., Olkun, M. (2020). Dışişleri bakanı Feridun Cemal Erkin dönemi Türkiye’nin Kıbrıs politikası(1962-1965). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7 (4), 2311-2330.
• Karal, EZ. (1983). Osmanlı tarihi. (Cilt 8). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kaya, D. (2023). Atatürk dönemi Türk dış politikasının Kıbrıs Türk siyasal hayatına etkileri. Akademik Hassasiyetler, 10 (Cumhuriyet Özel), 537-559.
• Kaya, Y. (2024). Milli Birlik Komitesi döneminde Türkiye’nin dış politikası(1960-1961). Necmettin Erbakan Üniversitesi Medeniyet ve Toplum Dergisi(METDER), 8 (1), 83-100.
• Kazıcı, Z. (2015). Osmanlı fethinden sonra Kıbrıs halkına yapılan muamele. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 1 (1), 39-47.
• Keser, U. (2007). Kıbrıs’ta yeraltı faaliyetleri ve Türk Mukavemet Teşkilatı. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
• Keser, U. (2013). Lozan sonrası Kıbrıs unutuldu mu? sorusuna kesitsel bir bakış ve M. Remzi Okan”, History Studies İnternational Journal of Turkey, 5 (4 Special Issue on Lausanne), 55-80.
• Kıllıoğlu, ME. (2021). 1956 Süveyş krizi ve Ortadoğu’ya etkisi. Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 6 (2), 726-757.
• Kohen, S. (1964,17 Ocak). Denktaş, yeni bir taksim şekli teklif etti. Milliyet, 1,7.
• Kohen, S. (1964, 20 Ocak).Londra Konferansı tam çıkmaza girdi. Milliyet, 1,7.
• Kohen, S. (1964, 28 Ocak). İngiltere, Amerika’dan aktif yardım Talebinde Bulundu: Kıbrıs’a NATO kuvveti teklifini şartlı kabul edeceğiz. Milliyet, 1,7
• Kürşad, F. ve Haşim A. ve Sabahattin E. (1978). Belgelerle Kıbrıs’ta Yunan emperyalizmi. Kutsun Yayınevi.
• Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar-belgeler. (2001). (Takım 2, Cilt 2) Seha L. Meray (çev.), Yapı Kredi Yayınları.
• Manisalı, E. (2000). Dünden bugüne Kıbrıs. Cumhuriyet Kitapları.
• Milliyet Gazetesi.
• McNeil, WH. (1994). Dünya Tarihi. Alaeddin Şenel (çev.), İmge Kitabevi.
• Oran, B. (2005). 1960:1980: Göreli özerklik-3. Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olaylar, belgeler, yorumlar 1919-1980 (Cilt 1). (Baskın Oran, Ed.). İletişim Yayınları, 653-680.
• Orhangazili, İ. (1961, 23 Şubat). Kıbrıs cumhuriyetinin İngiliz Milletler Topluluğuna katılması iyi mi oldu?. Milliyet,2.
• Öksüz, H. (1999). Lozan’dan sonra Kıbrıs Türklerinin Anavatan’a göçleri. Tarih ve Toplum, 31 (187),35-38.
• Önalp, E. (2010). Geçmişten günümüze Kıbrıs. Berikan Yayınevi.
• Öz, K. (2016). Kıbrıs Türk kimliğinin inşasında Atatürk ilke ve inkılâplarının etkisi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5 (5),1262-1291.
• Sarıca, M., Erdoğan T. & Özer E. (1975). Kıbrıs sorunu. İstanbul Üniversitesi Fakülteler Matbaası.
• Savrun, E. (2018). Kıbrıs sorununun Birleşmiş Milletlere taşınmasının ardından ortaya çıkan Yunan-Rum EOKA Tedhiş Örgütü. Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7 (13), 75-89.
• Sertel, V. (2008). Kıbrıs’ta Rum-Yunan saldırıları ve soykırım. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
• Shaw, SJ, ve Shaw, EK. (1994). Osmanlı İmparatorluğu ve modern Türkiye reform, devrim ve cumhuriyet: Modern Türkiye’nin doğuşu 1809-1975 (Cilt 2). E Yayınları.
• Skocpol, T. (2004). Devletler ve toplumsal devrimler: Fransa, Rusya ve Çin’in karşılaştırmalı bir çözümlemesi. S. Erdem Türközü (çev.), İmge Kitabevi.
• Tamçelik, S. (1997). Kıbrıs’ın İngiliz idaresine geçişi (1878-1919). KKTC. Cumhurbaşkanlığı Basımevi. T. C. Cumhurbaşkanlığı Cemal Gürsel Arşivi (CCGA).
• TBMM Tutanak Dergisi.
• Toker, M. (1992). Demokrasimizin İsmet Paşalı yılları 1944-1973: İnönü’nün son başbakanlığı 1961-1965. Bilgi Yayınevi.
• Tolgay, A. (1998). Fırtına ve şafak. Kıbrıs Türk Mücahitler Derneği Yayını.
• Toluner, S. (1997). Kıbrıs uyuşmazlığı ve milletlerarası hukuk. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
• Tuncer, H. (2012). Kıbrıs sarmalı nasıl bir çözüm?. Kaynak Yayınları.
• Turan, İ. (2004). İsmet İnönü konuşma, demeç, makale, mesaj ve söyleşileri: 1961-1965. TBMM Basımevi, 2004.
• Uçarol, R. (2010). Siyasi Tarih 1789-2010. DER Yayınları.
• Uslu, N. (2000). Türk- Amerikan ilişkilerinde Kıbrıs. 21. Yüzyıl Yayınları, 2000.
• Ulus Gazetesi.
• Yalçınkaya, MA. (1998). İngiliz kaynaklarına göre 19. yüzyılın Başlarında Kıbrıs: Wittman ve Leake’nin izlenimleri II. Uluslararası Kıbrıs araştırmaları kongresi(24-27 Kasım 1998). Yay. Haz. Bozkurt, İ., Ateşin, H., & Kansu, M. (yay. haz.)., Doğu Akdeniz Üniversitesi Kıbrıs Araştırmaları Merkezi Yayınları, 329-346.
• Yeni Sabah Gazetesi.
• Yurdakul, E. (2002). Kıbrıs Türkleri ve Atatürk inkılâplarının Kıbrıs’ta uygulanması. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
• Yüksel, DY. (2009). Kıbrıs Türk milli mücadelesi(1914-1958). CTTAD, 8 (18-19), 161-184.
• Yüksel, DY. (2018). Kıbrıs’ta yaşananlar ve Türk Mukavemet Teşkilatı(1957-1964). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 34 (98) (2018), 311-375.