Ege’nin İki Yakasında Tarımsal Eğitim: Bornova Ziraat Mektebi ile American Farm School’un Karşılaştırmalı Kurumsal Tarihi (1904–1955)

Öz

Bu makale, Ege’nin iki yakasında faaliyet gösteren iki uygulamalı tarım okulunu (İzmir’deki Bornova Ziraat Mektebi ile Selanik’teki American Farm School) 1904–1955 dönemi için karşılaştırmalı kurumsal tarih yaklaşımıyla incelemektedir. Çalışma, okul katalogları ve yıllık raporlar gibi kurumsal birincil kaynaklara, arşiv belgelerine, dönem mevzuatına ve ikincil literatüre dayanmaktadır. İki okul, derslik, laboratuvar ve üretim alanını aynı yerleşkede birleştiren okul-çiftliği modelini paylaşmıştır. Bornova bu modeli farklı dönemlerde İktisat ve Ziraat Vekâleti’ne bağlı, kamu bütçesiyle işleyen bölgesel bir devlet okulu olarak, American Farm School ise New York’ta tüzel kişilik kazanmış, bağış ağları, üretim geliri ve ev sahibi devletle müzakere üzerinden çalışan misyoner kökenli özel bir kurum olarak işletmiştir. Karşılaştırma üç bulguyu öne çıkarmaktadır. Finansman ve yönetim düzeni, okulların kaç öğrenciye ulaşacağını, hangi kesimden öğrenci alacağını ve ne kadar süre ayakta kalacağını belirleyen başlıca etkenler olmuştur. 1931–1932 tarihli mezun kaydı Bornova mezunları arasında güçlü bir kamu hizmeti yönelimine işaret etmektedir. American Farm School mezunları çiftçilik, kamu hizmeti, ticaret ve yükseköğrenim arasında dağılmıştır. Karşılaştırma ayrıca, Yunanistan’da kurum düzeyinde, Türkiye’de ise genel mevzuat düzeyinde tarım eğitimi ile iskân siyaseti arasında bağlantı kurulduğunu göstermektedir. Makale, bugüne kadar ayrı tarih yazımları içinde ele alınan iki kurumu ortak bir çözümleme çerçevesinde birleştirerek tarım eğitimi tarihini, devletin ve misyoner kuruluşların köylüyle kurduğu ilişkinin tarihi içine yerleştirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tarım eğitimi
• Bornova Ziraat Mektebi
• American Farm School
• karşılaştırmalı kurum tarihi
• kırsal modernleşme

Agricultural Education Across the Aegean: A Comparative History of the Bornova Agricultural School and the American Farm School, 1904–1955

Öz

This article examines two applied agricultural schools operating on opposite shores of the Aegean, the Bornova School of Agriculture in İzmir and the American Farm School in Thessaloniki, through a comparative institutional history approach covering the period 1904–1955. The study draws on institutional primary sources such as school catalogues and annual reports, archival documents, contemporary legislation, and secondary literature. The two schools shared a farm-school model that combined classrooms, laboratories, and production areas on a single campus. Bornova operated this model as a regional state school attached in different periods to the Ministries of Economy and Agriculture and funded by the public budget, whereas the American Farm School, incorporated in New York, ran it as a missionary-founded private institution sustained by donor networks, farm income, and negotiated support from the host state. The comparison highlights three findings. Finance and governance arrangements shaped the scale, target population, and institutional continuity of the pedagogy. The 1931–1932 graduate register indicates a strong public-service orientation among recorded Bornova graduates, while American Farm School graduates dispersed among farming, public service, commerce, and higher education. The comparison also shows that agricultural education was linked to resettlement policy at the institutional level in Greece and at the level of general legislation in Turkey. By bringing together two institutions hitherto studied within separate historiographies, the article situates the history of agricultural education within the history of the relationship that states and missionary organizations established with the peasantry.

Anahtar Kelimeler

• Agricultural education
• Bornova School of Agriculture
• American Farm School
• comparative institutional history
• rural modernization

Kaynakça

1. Akbaba, S. M. (2024). Ideology, utopia and practice: Rural development in Turkey until the late 1940s. Üsküdar University Journal of Social Sciences, 18, 123-146. https://doi.org/10.32739/uskudarsbd.10.18.141
2. Bora, S. (1993). Alliance Israélite Universelle’in Osmanlı Yahudi cemaatini tarım sektöründe kalkındırma çalışmaları ve İzmir yakınlarında kurulan bir çiftlik okul: Or Yehuda. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(3), 387-400.
3. Boratav, K. (2005). Türkiye iktisat tarihi, 1908-2002. İmge Kitabevi.
4. Çeşme, V. (2014). Halkalı Ziraat Mektebi: Eğitimi, eğitimci kadrosu, örnek çiftliği ve yayınları. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 16(1), 73-99.
5. Danforth, L. M. (1995). The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World. Princeton University Press.
6. Demirel, M., & Kaya Doğanay, F. (2011). Osmanlı’da ziraat eğitimi: Halkalı Ziraat Mektebi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(21), 183-199.
7. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), HR.İM., 00167.00014.003, 21 Kasım 1925.
8. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.18.01.02/140.61.7, 1 Temmuz 1955.

9. Düstur. (1921). 1336 senesi muvazenei umumiye kanunu (Kanun No. 103, 28 Şubat 1337). Üçüncü Tertip (C. 1). Başvekâlet Müdevvenat Müdüriyeti.
10. Düstur. (1922). Türkiye dahilinde açılmış ve açılacak mıntaka ziraat mekteplerinin Ziraat Bankası tarafından idaresine dair kanun (Kanun No. 254, 24 Ağustos 1338). Üçüncü Tertip (C. 3, ss. 116-117). Başvekâlet Müdevvenat Müdüriyeti.
11. Düstur. (1924a). 1340 senei mâliyesi muvazenei umumiye kanunu (Kanun No. 490, 20 Nisan 1340). Üçüncü Tertip (C. 5). Başvekâlet Müdevvenat Müdüriyeti.
12. Düstur. (1924b). 1340 senesi Ziraat Bankası bütçe kanunu (Kanun No. 444, 19 Mart 1340). Üçüncü Tertip (C. 5). Başvekâlet Müdevvenat Müdüriyeti.
13. Düstur. (1924c). Emvali gayrimenkulei metrûkenin kanunen hakkı iskânı haiz muhacirine sureti tevziini mübeyyin talimatname (Kararname No. 683, 6 Temmuz 1340). Üçüncü Tertip (C. 5). Başvekâlet Müdevvenat Müdüriyeti.
14. Düstur. (1924d). Hizmeti filiye erbabına yeni ziraat usullerinin öğretilmesi hakkında kanun (Kanun No. 415, 14 Şubat 1340). Üçüncü Tertip (C. 5). Başvekâlet Müdevvenat Müdüriyeti.
15. Düstur. (1928). Millet Mektepleri Talimatnamesi (11 Teşrinisani 1928). Üçüncü Tertip (C. 10, 2. basılış). Başvekâlet Neşriyat ve Müdevvenat Umum Müdürlüğü.
16. Düstur. (1929a). Hazarda askerlere ziraat usulleri öğretilmesi hakkındaki talimatnamenin mer’iyete vaz’ına dair kararname (9 Teşrinievvel 1929, No. 8420). Üçüncü Tertip (C. 10, 2. basılış, ss. 987-988). Başvekâlet Neşriyat ve Müdevvenat Umum Müdürlüğü.
17. Düstur. (1929b). Zirai Kredi Kooperatifleri Kanunu (28 Mayıs 1929). Üçüncü Tertip (C. 10, 2. basılış, ss. 690-694). Başvekâlet Neşriyat ve Müdevvenat Umum Müdürlüğü.
18. İzmir Mıntıka Ziraat Mektebi. (1926). İzmir Mıntıka Ziraat Mektebi: mektebin tarih-i tesisi 1922. Bilgi Matbaası.
19. İzmir Ziraat Mektebinde ziraat sanatları. (1931–1932). Ziraat Gazetesi (Ankara), Yıl 3, Sayı 1-25 (Kânunuevvel 1931-Kânunusani 1932).
20. Kadıoğlu, S. (2005). Osmanlı döneminde Türkiye’de ziraat okulları üzerine notlar ve “Tedrisat-ı Ziraiye Nizamnamesi”. Kutadgubilig, 8, 239-257.
21. Karakasidou, A. N. (1997). Fields of wheat, hills of blood: Passages to nationhood in Greek Macedonia, 1870-1990. University of Chicago Press.
22. Kepenek, Y., & Yentürk, N. (2005). Türkiye ekonomisi. Remzi Kitabevi.
23. Keyder, Ç. (2009). The definition of a peripheral economy: Turkey 1923–1929. Cambridge University Press.
24. Keyder, Ç. (2014). Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. İletişim Yayınları.
25. Kırkpınar, N. (2024). Türkiye’de zirai eğitimin tarihçesi ve kurumsallaşması (1923–1963). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
26. Kontogiorgi, E. (2006). Population Exchange in Greek Macedonia: The Rural Settlement of Refugees 1922–1930. Oxford University Press.
27. Makdisi, U. (2008). Artillery of Heaven: American Missionaries and the Failed Conversion of the Middle East. Cornell University Press.
28. Marder, B. L. (1979). Stewards of the Land: The American Farm School and Modern Greece. East European Quarterly.
29. Nankivell, J. M. (1939). A Life for the Balkans: The Story of John Henry House as Told by His Wife to Joice M. Nankivell. Fleming H. Revell Company.
30. Okyar, O. (1979). Development background of the Turkish economy, 1923–1973. International Journal of Middle East Studies, 10(3), 325-344.
31. Pamuk, Ş. (2008). Osmanlıdan Cumhuriyete küreselleşme, iktisat politikaları ve büyüme: Seçme eserleri II. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
32. Quataert, D. (1994). The age of reforms, 1812-1914: Agriculture. İçinde H. İnalcık & D. Quataert (Ed.), An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914 (ss. 843-887). Cambridge University Press.
33. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (1933). Tâli Ziraat Mektepleri Muallimleri Hakkında 1/316 Numaralı Kanun Lâyihası ve İktisat ve Bütçe Encümenleri Mazbataları. Sıra No: 284. Ankara, 24 Nisan 1933.
34. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (1943). Teknik Ziraat ve Teknik Bahçe Okulları Hakkında Kanun Lâyihası ve Ziraat, Maarif ve Bütçe Encümenleri Mazbataları. S. Sayısı: 127. Ankara, 1943.
35. Tezel, Y. S. (2015). Cumhuriyet döneminin iktisadi tarihi (1923–1950). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Thessalonica Agricultural and Industrial Institute. (1913). Annual report 1912–1913. Thessalonica.
37. Thessalonica Agricultural and Industrial Institute. (1916). Combined annual reports, 1913-14-15-16. Thessalonica.
38. Thessalonica Agricultural and Industrial Institute. (1919). Combined annual reports, 1916-17-18-19. Thessalonica.
39. Thessalonica Agricultural and Industrial Institute. (1921). Annual report 1920–1921. New York.
40. Thessalonica Agricultural and Industrial Institute. (1938). A report covering the years 1922–1937. New York.
41. Toprak, Z. (2019). Türkiye’de millî iktisat (1908–1918). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
42. Trenkov, M. (2014). Reasons for the success of American education in late Ottoman Bulgaria [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Central European University.
43. Vurgun, A. (2021). II. Abdülhamid döneminde zirai eğitim hamlesi: Hüdavendigâr Hamidiye Ziraat Ameliyat Mektebi ve Numune Çiftliği (1891-1909). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 51, 83-114.
44. Zafir Rıza. (1931–1932). Kuru üzümden tatlı şarap yapmak. Ziraat Gazetesi (Ankara), Yıl 3, Sayı 1-25 (Kânunuevvel 1931-Kânunusani 1932), 26-27.
45. Ziraat Mezunları Kimlerdir ve Nerelerde Bulunuyorlar. (1931–1932). Ziraat Gazetesi (Ankara). Yıl 2, Sayı 8-20, Temmuz 1931, ss. 6-8. Yıl 3, Sayı 1-25, Kânunuevvel 1931-Kânunusani 1932, ss. 6-8. Yıl 3, Sayı 3-27, Mart 1932, ss. 68-71.