Tarihsel Süreçte Türk Toplumunda Aile Kurumunun Dönüşümü: Sosyolojik Bir Değerlendirme

This article was retracted on June 30, 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/bulsoder/article/1983694

Abstract

Bu çalışma, Türk toplumunda aile kurumunun tarihsel gelişim sürecini sosyolojik bir perspektif ile ele almaktadır. Aile, insanlık tarihi boyunca yalnızca biyolojik bağlara dayalı bir birlik değil; aynı zamanda bireyin toplumsal kimliğinin şekillendiği, ekonomik ilişkilerin düzenlendiği ve kültürel değerlerin kuşaktan kuşağa aktarıldığı temel bir kurum olmuştur. Bu nedenle her dönemde farklı işlevler üstlenmiş ve üretim biçimlerindeki değişimlere bağlı olarak yeniden yapılanmıştır. Avcı-toplayıcı topluluklarda daha dengeli ve eşitlikçi bir yapıya sahip olan aile, tarım toplumuna geçişle birlikte ataerkil bir düzen kazanmış; sanayi devrimiyle beraber çekirdek aile modeli baskın hale gelmiştir. Kapitalist düzen içinde burjuva ailesi, kadının ev içi rollerini yüceltirken; işçi sınıfı ailelerinde ekonomik zorunluluklar nedeniyle kadın ve çocuk emeği ön plana çıkmıştır. Türk aile yapısı ise tarih boyunca güçlü bir kültürel süreklilik sergilemiştir. Günümüzde aile, küreselleşme, kentleşme, göç, dijitalleşme ve toplumsal cinsiyet rollerindeki değişimlerin etkisiyle dönüşmektedir. Boşanma oranlarındaki artış, doğurganlığın azalması, evlilik yaşının yükselmesi ve farklı birliktelik biçimlerinin kabul görmesi bu dönüşümün somut göstergeleri arasında yer almaktadır. Sonuç olarak, aile Türk toplumunda tarihsel süreç boyunca farklı biçimlere bürünmüş olsa da; toplumsal bütünleşmenin, kültürel aktarımın ve dayanışmanın en güçlü taşıyıcısı olmaya devam eden dinamik bir kurum niteliğini korumaktadır.

Keywords

• Türk Aile Yapısı
• Tarihsel Süreç
• Sosyolojik Perspektif
• Toplumsal Değişim
• Toplumsal Cinsiyet Rolleri.

An Evaluation on the Concept of Family in Turkish Society in the Context of Historical Process

This article was retracted on June 30, 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/bulsoder/article/1983694

Abstract

This study examines the historical development of the family institution in Turkish society from a sociological perspective. Throughout human history, the family has not merely been a unit based on biological ties; rather, it has functioned as a fundamental institution in which social identity is formed, economic relations are organized, and cultural values are transmitted across generations. For this reason, the family has assumed different functions in each historical period and has been continuously restructured in accordance with changes in modes of production. While family structures in hunter-gatherer societies were relatively more balanced and egalitarian, the transition to agricultural societies led to the emergence of a patriarchal order; with the Industrial Revolution, the nuclear family model became dominant. Within the capitalist system, the bourgeois family idealized women’s domestic roles, whereas in working-class families, economic necessity brought women’s and children’s labor to the forefront. The Turkish family structure, however, has displayed a strong sense of cultural continuity throughout history. In the contemporary period, the family is undergoing significant transformation under the influence of globalization, urbanization, migration, digitalization, and changing gender roles. Rising divorce rates, declining fertility, increasing age at marriage, and the growing acceptance of alternative forms of union are among the concrete indicators of this transformation. In conclusion, although the family in Turkish society has taken on different forms throughout history, it continues to maintain its character as a dynamic institution that remains the strongest carrier of social integration, cultural transmission, and solidarity.

Keywords

• Turkish Family Structure
• Historical Process
• Sociological Perspective
• Social Change
• Gender Roles.

References

1. Adak, N. (2011). Toplumun Temel Yapı Taşı: Aile. S. Güçlü (Ed.), Kurumlara Sosyolojik Bakış. İstanbul: Kitabevi.
2. Akgündüz, A. (2002). Bir Aile ve Hizmet Müessesesi Olarak Osmanlı’da Harem. Türkler Ansiklopedisi, 10, 319–334.
3. Aktaş, Y. (2013). Türk Kültüründe Aile Yapısı ve İşlevi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(28), 1–10.
4. Arıkan, A. (2005). Türk Toplumunda Aile: Sosyolojik Bir Yaklaşım. İstanbul: Alfa Yayınları.
5. Avcı, M. (2010). İslam Öncesi Türk Devletlerinin Sosyal Hayatında Kadının Rolü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
6. Bey, A. (2002). Osmanlı Âdet, Merasim ve Tabirleri: Âdât ve Merasim-i Kadime, Tabirât ve Muamelât-ı Kavmiye-i Osmaniye. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
7. Blumer, H. (1969). Symbolic İnteractionism: Perspective and Method. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. Bilge Zafer, A. (2013). Cumhuriyet İle Birlikte Değişen Türk Aile Yapısı ve Kadının Durumu. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(24), 121–134.
8. Bilgeseven, A. K. (1986). Milli Eğitim Stratejimiz Nasıl Olmalıdır? Türk Dünyası Araştırmaları, (41).

9. Bourdieu, P. (1995). Pratik Nedenler: Eylem Kuramı Üzerine. İstanbul: Kesit Yayınevi.
10. Burns, E. (2009). Marksizm Nedir? (3. Baskı.). İstanbul: Yordam Kitap.
11. Canatan, K. (2016). Türk Ailesinin Tarihsel Gelişimi. K. Canatan & E. Yıldırım (Ed.), Aile Sosyolojisi (Ss. 97–119). İstanbul: Açılım Yayınları.
12. Canatan, K., & Yıldırım, E. (2009). Aile Sosyolojisi. İstanbul: Açılım Kitap.
13. Caporal, B. (1982). Kemalizmde ve Kemalizm Sonrasında Türk Kadını (1919–1970). Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Cin, H. (1974). İslam ve Osmanlı Hukukunda Evlenme. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
15. Çakır, F. (2016). Başlıca Aile Politikaları. N. Avcı & E. Aksoy (Ed.), Aile Sosyolojisi. İstanbul: Lisans Yayıncılık.
16. Dilaçar, A. (1988). Kutadgu Bilig İncelemesi (2. Baskı.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Doğan, İ. (2001). Osmanlı Ailesi: Sosyolojik Bir Yaklaşım. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
18. DPT. (1992). Türk Aile Yapısı Araştırması. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı.
19. Duyar, İ. (2011). Türk Toplum Yapısında Ailenin Tarihsel Gelişimi. Turkish Studies, 6(3), 731–748.
20. Engels, F. (1884). The Origin Of The Family, Private Property And The State. London: Penguin Books.
21. Erarslan, L., & Demirel, E. M. (2020). Aile Kavramı Ve Sosyolojisi. L. Eraslan (Ed.), Aile Sosyolojisi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.
22. Erdentuğ, N. (1972). Türkiye Türk Toplumlarında Kültürel Antropolojik İncelemeler. Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları.
23. Erkal, M. E. (1989). Türk Ailesi ve Batı Avrupa’daki Değişmeler. Hz. Peygamber Ve Aile Hayatı. İstanbul: İlmî Neşriyat.
24. Eröz, M. (1973). İktisat Sosyolojisine Başlangıç. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
25. Eröz, M. (1991). Türk Ailesi. Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
26. Faroqhi, S. (2011). Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
27. Fındıkoğlu, Z. F. (1944). İçtimaiyat Dersleri. İstanbul: Gençlik Kitabevi.
28. Fındıkoğlu, Z. F. (2011). Türk Aile Sosyolojisi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 11(3–4), 252–282.
29. Giddens, A. (2008). Sosyoloji. İstanbul: Kırmızı Yayınları.
30. Gökalp, Z. (2005). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Toker Yayınları.
31. Gökalp, Z. (2005). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
32. Günay, Ü. (2012). Din Sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları.
33. İnalcık, H. (2017). Devlet-İ Aliyye (Cilt 1). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
34. İnan, A. (1968). Makaleler Ve İncelemeler. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
35. Kandiyoti, D. (1988). Bargaining With Patriarchy. Gender & Society, 2(3), 274–290.
36. Kafesoğlu, İ. (2015). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
37. Kağıtçıbaşı, Ç. (2013). Benlik, Aile ve İnsan Gelişimi. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
38. Kara, B. (2018). Türkiye’de Aile Yapısının Değişimine Etki Eden Dinamikler. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (40), 374–385.
39. Karaman, H. (1993). İslam’ın Getirdiği Aile Anlayışı. E. Erverdi (Ed.), Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi. Ankara: Aile Araştırma Kurumu.
40. Koç, İ. (2008). Türkiye’de Aile Yapısının Değişimi. Aile ve Toplum, 4(16), 15–30.
41. Kurt, A. (1999). Dini Kaynakların Çok Eşliliğe İlişkin Görüşleri. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (9), 183–214.
42. Lerner, G. (1986). The Creation Of Patriarchy. New York, NY: Oxford University Press.
43. Morgan, L. H. (1877). Ancient Society: Researches İn The Lines Of Human Progress From Savagery Through Barbarism To Civilization. New York, NY: Henry Holt.
44. Mcluhan, M. (1964). Understanding Media: The Extensions Of Man. New York, NY: Mcgraw-Hill.
45. Murdock, G. P. (1949). Social Structure. New York, NY: Macmillan.
46. Ocak, A. Y. (2016). Anadolu’da İslamlaşma. İstanbul: İletişim Yayınları.
47. Ortaylı, İ. (2000). Osmanlı Toplumunda Aile. İstanbul: Pan Yayıncılık.
48. Ortaylı, İ. (2007). Batılılaşma Yolunda. İstanbul: Merkez Kitap.
49. Ögel, B. (2010). Türk Kültür Tarihine Giriş. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
50. Ögel, B. (2010). Türk Mitolojisi (Cilt 1–2). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
51. Parsons, T. (1955). The American Family: Its Relations To Personality And The Social Structure. İçinde T. Parsons & R. F. Bales (Ed.), Family, Socialization And İnteraction Process (Ss. 3–33). Glencoe, IL: Free Press.
52. Pollak, O. (1950). Social Adjustment İn Marriage. New York, NY: Holt, Rinehart And Winston.
53. Poster, M. (1989). Eleştirel Aile Kuramı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
54. Sayıl, İ. (1994). Ruh Sağlığı Sorunu Olarak Şiddet. Kriz Dergisi, 2(2), 273–276.
55. Sayın, Ö. (1990). Aile Sosyolojisi: Ailenin Toplumdaki Yeri. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
56. Şentürk, R. (2014). Sosyolojik Düşünmek: Toplum ve Yöntem Üzerine. İstanbul: Timaş Yayınları.
57. Tabakoğlu, A. (1992). Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi I. Osmanlı Toplumunda Aile. Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu (BAAK) Yayınları.
58. Tayanç, F., & Tayanç, T. (1981). Dünyada ve Türkiye’de Tarih Boyunca Kadın. Ankara: Tan Yayıncılık.
59. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2021). Türkiye Aile Yapısı Araştırması 2021. Ankara: T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı.
60. Topçuoğlu, H. (1977). Hukuk Sosyolojisi: 1973–1977 Yılı Ders Takrirleri. Ankara.
61. Türkdoğan, O. (1992). Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi. Türk Ailesinin Genel Yapısı. Ankara: Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı Yayınları.
62. Türköne, M. (1995). Eski Türk Toplumunun Cinsiyet Kültürü (1. Baskı.). Ankara: Ark Yayınları.
63. Vergin, N. (2017). Siyasetin Sosyolojisi. İstanbul: Doğan Kitap.
64. Zimmerman, C. C. (1964). Yeni Sosyoloji Dersleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.