19. YÜZYIL OSMANLISINDA EKONOMİK GÖÇ: VAN ERMENİLERİNİN İŞ GÜCÜ HAREKETLİLİĞİ (1838-1842)

Year 2026, Issue: 31 , 267 - 283 , 28.04.2026

Hayrettin Pulat

https://doi.org/10.29029/busbed.1815381

https://izlik.org/JA47RR74ZT

Abstract

Bu çalışmada 19. yüzyıl ortalarında Van’dan ağırlıklı olarak İstanbul olmak üzere, Osmanlı coğrafyasının farklı yerleri ile ülke dışına verilen Ermeni iş gücü göçün nicelik ve nitelik bakımından incelenmesi amaçlanmıştır. 19. yüzyılda merkezileşmeye dönük programları icra etmeye çalışan Osmanlı Devleti, taşranın ücra köşeleri ile merkezde bir dizi reformlar uygulamaya çalışmıştır. Bu uygulamalardan biri olan nüfusun etkin bir şekilde sayımı ve nüfus hareketliliğinin kontrolü maksadıyla tutulan defterler, genel olarak Osmanlı tarihi, özel olarak taşrada ele alınan idarî birimin mikro tarihinin incelenmesi açısından oldukça önemli bir kaynak grubudur. Bunların yanı sıra iş gücü potansiyeli ve göçmenlerin mesleki dağılımı, gayrimüslimlerin tabi oldukları vergi dilimi, yaşları, nereden nereye göç ettikleri gibi bazı bilgiler de tespit edilebilmektedir. Bu çerçeveden bakıldığında çalışma, Van merkez kazası ve bağlı köylerden yapılan göçün mahiyetini ortaya koyması bakımından oldukça önemli olan verileri analize tabi tutmaktadır. 1838-1842 yıllarını kapsayan 5 adet defterdeki veriler de ardışık yıllarda göç edilen yer, icra edilen meslekler ve iş gücü göçünün potansiyeli gibi bazı hususları açıklığa kavuşturmaktadır. Ayrıca elde edilen bulguların sağlamasının yapılması maksadıyla başka bir defterden de istifade edilmiştir. Bundan dolayı totalde 6 adet defterin çalışmada kullanıldığını söylemek mümkündür. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Osmanlı Arşivi’ndeki farklı fonlarda bulunan defterler tespit edilerek tasnife tabi tutulmuş ve bunların çeviri yazısı yapılıp yazma işlemi için hazır hale getirilmiştir.

Keywords

Ermeni , Göç , İstanbul , İş gücü , Van

ECONOMIC MIGRATION IN THE 19TH CENTURY OTTOMAN EMPIRE: ARMENIAN LABOR MOBILITY FROM VAN (1838-1842)

https://izlik.org/JA47RR74ZT

Abstract

This study aims to examine, in both quantitative and qualitative terms, the Armenian labour migration originating from Van in the mid-nineteenth century, directed primarily toward Istanbul as well as various regions of the Ottoman geography and destinations beyond the empire. In the 19th century, the Ottoman Empire sought to implement a series of reforms both in the central administration and in the remote provinces as part of its centralization efforts. One of these measures was the systematic census and registration of population movements, which were recorded in official registers. These registers constitute a crucial source for the study of Ottoman history in general and, more specifically, for the microhistorical analysis of administrative units in the provinces. Additionally, these records provide significant data on labour potential, occupational distribution of migrants, tax categories imposed on non-Muslim subjects, age groups, and migration routes. From this perspective, the present study analyses key data to determine the nature of migration from the central district (kaza unit) of Van and its surrounding villages. The data obtained from five registers covering the years 1838–1842 shed light on several aspects, such as migration destinations, occupational structures, and the potential of labour migration during consecutive years. In addition, another register was also utilized in order to verify the obtained findings. Therefore, it is possible to state that a total of six registers were used in the study. The study employs document analysis, a qualitative research method. Registers from various funds in the Ottoman Archives were identified, classified, and transcribed to prepare them for further analysis.

Keywords

Armenian , Migration , İstanbul , Labor , Van

References

• Arşiv Vesikaları
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Kamil Kepeci Defterler (KK. d.) 6440.
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Maliye Nezareti Ceride Defterleri (ML. CRD. d.) 244; 512; 558; 649.
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Nüfus Defterleri (NFS. d.) 2799.
• Telif ve Tetkik Eserler
• Akhisârî, H. K. (2020). Usûlü’l Hikem fî Nizâmü’l Âlem (Nizâm-ı Âlemi Sağlayan Sebeplerin Temelleri) (Ö. M. Alper, Çev.). Klasik Yayınları.
• Akyıldız, A. (2012). Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme. İletişim Yayınları.
• Arslan, H. (2001). 16. yy. Osmanlı Toplumunda Yönetim, Nüfus, İskân, Göç ve Sürgün. Kaknüs Yayınları.
• Aydın, S. (2019). Aşiretler ve iskân: Çatışmaları, devletle ilişkileri ve yerleşim örüntüsünün kalıcı değişimi bakımından 19. yüzyılda Van’da aşiret hareketleri ve sonuçları. E. Çağlayan (Ed.), Nüfus, etnisite, tarih ve toplum “Dünyada Van” (s. 169-183). İletişim Yayınları.
• Bingül, Ş. (2016). (H.1252/M.1836) yılı nüfus sayımına göre Van Kazasına bağlı gayrimüslim köylerin demografik yapısı. Journal of History and Future, *2*(3), 101-116. https://doi.org/10.21551/jhf.281943
• Bingül, Ş. (2019). Tanzimat döneminde devlet ve aşiret: Van’da modernleşme çabaları ve aşiretler. E. Çağlayan (Ed.), Nüfus, etnisite, tarih ve toplum “Dünyada Van” (s. 157-168). İletişim Yayınları.
• Brant, H., & Glascott, A. G. (1840). Notes of a journey through a part of Kurdistán, in the summer of 1838. The Journal of the Royal Geographical Society of London, *10*, 341-434. https://www.jstor.org/stable/1797846
• Bulut, Y., & Bimay, M. (2019). Göçe ilişkin kavram ve kuramlar. Y. Bulut & S. Akın (Ed.), Yerel, ulusal ve küresel boyutlarıyla göç ve mülteci sorunu (s. 9-32). Çizgi Yayınları.
• Çadırcı, M. (2017). Tanzimat sürecinde ülke yönetimi. İmge Kitabevi.
• Çağlar, T. (2018). Göç çalışmaları için kavramsal bir çerçeve. Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, *5*(8), 26-49.
• Çiçekli, B. (2009). Göç terimleri sözlüğü. Uluslararası Göç Örgütü Yayınları.
• Dağlıoğlu, E. C. (2024). Akhtamar Katolikosluğu’nun çöküşünün ardından: Son Akhtamar Katolikosu II. Khaçadur’un 1895 Van katliamına dair raporu. Ü. Kurt & A. Sarafian (Ed.), Geç dönem Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermeniler ve Kürtler (s. 87-101). Aras Yayınları.
• Demirtaş, M. (2009). XIX. yüzyılda İstanbul’a göçü önlemek için alınan tedbirler: Men-i mürûr uygulaması ve karşılaşılan güçlükler. BELLETEN, *73*(268), 739-754. https://doi.org/10.37879/belleten.2009.739
• Dursun, A. (2023). İslam hukuku açısından çift bozan vergisi. Tasavvur/Tekirdağ İlahiyat Dergisi, *9*(1), 763-802. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1263946
• Ekici, S., & Tuncel, G. (2016). Göç ve insan. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, *5*(1), 9-22. https://doi.org/10.20493/bt.71783
• Genç, M. (2016). Osmanlı İmparatorluğunda devlet ve ekonomi. Ötüken Neşriyat.
• Gördegir, E., & Baran, B. (2019). 1836 (H. 1252) tarihinde Van Eyalet merkezinin Müslim nüfusu hakkında bir değerlendirme. Sosyal, Beşerî ve İdari Bilimler Dergisi, *2*(12), 900-912.
• Güneş, A. (2013). Eski/geleneksel dünyada fikrî ve kurumsal benzerliklere dair bazı tespit ve teşhisler. Gazi Akademik Bakış, *6*(12), 1-34.
• Heiser, H.-L. (2018). *Iskalanmış barış: Doğu Vilayetleri’nde misyonerlik, etnik kimlik ve devlet 1839-1938* (A. Dirim, Çev.). İletişim Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 2000)
• Hovannisian, R. G. (2016). Ermeni Van/Vasburagan: Giriş. R. G. Hovannisian (Ed.), S. Baraç (Çev.), Tarihi kentler ve Ermeniler: Van (s. 7-20). Aras Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 2000)
• İsmail, M. (2005). XIX. yüzyıl Fransız seyyahlarına göre Van [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Karal, E. Z. (1995). Osmanlı İmparatorluğunda ilk nüfus sayımı 1831. Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları.
• Karayan, Y. S. (2016). Van Vilayetinin demografisi (1844-1914). R. G. Hovannisian (Ed.), S. Silahlı (Çev.), Tarihi kentler ve Ermeniler: Van (s. 217-231). Aras Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 2000)
• Karpat, H. K. (2010). *Osmanlı nüfusu 1830-1914*. Timaş Yayınları.
• Kırlı, C. (2010). Devlet ve istatistik: Esnaf kefalet defterleri ışığında III. Selim iktidarı. S. Kenan (Ed.), Nizâm-ı Kadîm’den Nizâm-ı Cedîd’e III. Selim ve dönemi (s. 183-212). İSAM Yayınları.
• Koçi Bey. (2020). Koçi Bey risaleleri (S. Çakmakcı, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
• Kütükoğlu, M. S. (2006). Mürur tezkiresi. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 32, s. 60-61). Diyanet Vakfı Yayınları.
• Lee, E. S. (1966). A theory of migration. Demography, *3*(1), 47-57. https://emigratecaportuguesa.wordpress.com/wp-content/uploads/2015/04/1966-a-theory-of-migration.pdf
• Matossian, B. D. (2016). Parçalanan devrim düşleri: Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde hürriyetten şiddete (R. Akman, Çev.). İletişim Yayınları.
• Mehmed Hûşid Paşa. (1997). Seyâhatnâme-i Hudûd (A. Eser, Çev.). Simurg Kitapçılık ve Yayıncılık.
• Mela Mehmûdê Bayezîdî. (2019). Adat û rusûmetnameê ekradiye (J. Dost, Dü.). Dara Yayınları.
• Minassian, A. T. (2016). 20. yüzyıl başında Van. R. G. Hovannisian (Ed.), N. Maksudyan (Çev.), Tarihi kentler ve Ermeniler: Van (s. 193-216). Aras Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 2000)
• Minassian, A. T. (2023). Ermeni kaynaklarına göre yüzyıl başında Van. P. Dumont & F. Georgeon (Ed.), A. Berktay (Çev.), Modernleşme sürecinde Osmanlı kentleri (s. 159-182). Alfa Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1992)
• Ortaylı, İ. (2009). Osmanlı toplumunda aile. Timaş Yayınları.
• Öz, M. (2019). Kanun-ı kadimin peşinde: Osmanlı'da çözülme ve gelenekçi yorumcuları. Dergâh Yayınları.
• Özekmekçi, M. M. (2020). Ceride Odası 1830-1850. Tarih ve Gelecek Dergisi, *6*(3), 1012-1024. https://doi.org/10.21551/jhf.793950
• Öztunç, H. B. (2022). Tutunamayanlar: Osmanlı Devleti’nde İstanbul’a emek göçü (19. yy. sonu-20. yy. başı). Turcology Research, *75*, 517-525. https://doi.org/10.5152/JTRI.2022.222788
• Pulat, H. (2022). 19. yüzyılın ikinci yarısında Tutak Kazasında toplumsal çalkantılar: Aşiretlerin taht-ı nizama alınmasına yönelik girişimler ve Sened-i Umumi. H. Kaya & E. Çiftçi (Ed.), Eski Çağ'dan günümüze Tutak ve Hamur (Şelve) (s. 199-226). Libra Yayınları.
• Ravenstein, E. G. (1885). The laws of migration. Journal of the Statistical Society of London, *48*(2), 167-235. https://www.jstor.org/stable/pdf/2979181.pdf
• Sarınay, Y. (2008). Rusya’nın Türkiye siyasetinde Ermeni kartı (1878-1918). Gazi Akademik Bakış, *1*(2), 69-105.
• Tuna, S. A. (2022). Tanzimat döneminde Van. Sonçağ Akademi.
• Turna, N. (2013). 19. yüzyıldan 20. yüzyıla Osmanlı topraklarında göç ve asayiş belgeleri: Mürûr tezkereleri. Kaknüs Yayınları.
• Unan, F. (2024). İdeal devlet. Net Kitaplık.
• Zeydin, M. Y. (2019). Geç Osmanlı döneminde Van kentinde nüfus, etnisite ve yerleşme. E. Çağlayan (Ed.), Nüfus, etnisite, tarih ve toplum "Dünyada Van" (s. 41-66). İletişim Yayınları.