KANUN-Ȋ ESASİ’YE İLANI ÖNCESİNDE TEPKİLER

Year 2026, Issue: 31 , 92 - 103 , 28.04.2026

Alpaslan Öztürkci , Eylem Öztürkci

https://doi.org/10.29029/busbed.1815594

https://izlik.org/JA59ZP97FD

Abstract

Anayasalar toplumların siyasal kültürlerinin ve sosyo-ekonomik dinamiklerinin sonucu oluşan metinlerdir. Kanun-î Esasi de görece uzun bir modernleşme sürecinin ardından 19. Yüzyılın son çeyreğinde yürütmenin yetkilerini kısıtlamaya yönelik çabalar sonunda ilan edilmiştir. Yeni Osmanlılar ve Midhat Paşa’nın başını çektiği liberal-reformist devlet ricalinin siyasal faaliyetlerinin sonucudur. Osmanlı Devleti’nde güç-iktidar ilişkilerinin, elitler arası çıkar çatışmalarının yansıması olarak şekillenmiştir. Kanun-î Esasi Türk siyaset ve hukuk tarihi açısından temel kırılma noktalarından birini oluşturur. Anayasanın yürürlüğe girişiyle siyasal iktidarın meşruiyet kaynağı Tanrısal olandan dünyevi bir rızayı işaret eden millete evirilme yoluna girmiştir. Anayasanın ilanı öncesinde devlet ricali ve ulemanın merkezinde yer aldığı yoğun tartışmalar yaşanmıştır. Anayasaya gösterilen tepkiler sosyo-ekonomik temelliydi. Ancak özellikle Ulemâ tarafından yoğun dinî-ideolojik argümanlarla politik söyleme dönüştürüldü. Anayasa karşıtı tutucu-muhafazakâr bir kısım devlet ricali ve ulemanın amacı kendi çıkarlarıyla uyumlu eski düzenin devamıydı. Kanun-î Esasi taraftarı liberal-reformist elitler ise anayasanın ilanını Batı ile eş güdüm yakalayarak devletin toprak bütünlüğünü korumanın aracı olarak görmekteydi. Bu çalışmanın amacı Kanun-î Esasi’nin ilanı öncesinde merkezdeki elitler arasında siyasal tartışmaların çeşitli boyutlarıyla gösterilmesidir.

Keywords

Kanun-î Esasi , Devlet Ricali , Ulema , İktidar Mücadelesi , Midhat Paşa.

THE REACTIONS PRIOR TO THE DECLARATION OF THE KANUN-Î ESASI

https://izlik.org/JA59ZP97FD

Abstract

Constitutions result from the political culture and socio-economic dynamics of societies. Kanun-î Esasi was declared in the last quarter of the 19th century following a lengthy modernization process and efforts to limit the executive's powers. It was the outcome of political activities by the Young Ottomans and liberal reformist state officials, led by Midhat Pasha. The Constitution reflects power relations and conflicts of interest among elites in the Ottoman Empire. Kanun-î Esasi is one of the most significant turning points in Turkish political and legal history. With its entry into force, the source of political legitimacy shifted from the divine to the secular, signifying popular consent. Prior to its proclamation, intense debates took place centered around state officials and the Ulemâ reactions to the constitution were socio-economically based. However, these were transformed into political discourse, particularly by the ulema, who used intense religious and ideological arguments. The goal of the conservative-reactionary state officials and Ulemâ who opposed the Constitution was to maintain the old order, which aligned with their own interests. In contrast, the liberal-reformist elites who supported the Kanun-î Esasi saw its proclamation as a means of protecting the state's territorial integrity by coordinating with the West. This study aims to demonstrate the various dimensions of political debate among central elites prior to the proclamation of the Kanun-î Esasi.

Keywords

Kanun-î Esasi , State Officials , Ulema , Power Struggle , Midhat Pasha.

References

• Arşiv Belgeleri BOA. İ. DH. 735/60216, 02.10.1293.
• BOA. İ. DH. 760/62024, 05.12.1294.
• BOA. MB. İ. 34/34, 29.02.1294.
• BOA. MB. İ. 38/64, 18.07.1294.
• BOA, İ. DH. 741/60622, 28.02.1294.
• BOA, Y. EE. 71/38, 07.12.1293.
• BOA. Y. EE. 82/65, 13.02.1309.
• BOA. Y.EE. 18/113, 20.06.1298.
• BOA. Y.EE. 19/10, 06.04.1327.
• Süreli Yayınlar Sabah, “Resmi”, S. 198, (06.10.1293 / 25.10.1876).
• Sabah, “Şu’unât”, S. 192, (13.09.1293 / 02.10.1876).
• Takvim-i Vekayi, “Kısm-i Resmi”, S. 1841, (06.10.1293 / 25.10.1876).
• Araştırma ve İnceleme Eserler Abadan, Y. (1957). Osmanlı İmparatorluğu’nda anayasa sistemine geçiş hareketleri. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 14(1), 3-37.
• Açıkgöz, M. Ü. (2021). 1876 tarihli Kanuni Esasi’de yasama-yürütme ilişkisi. Yasama Dergisi, 43, 61-86.
• Ahmed Cevdet Paşa. (1991). *Tezakir 40-tetimme* (C. Baysun, Haz.). TTK Yayınları.
• Ahmed Midhat Efendi. (2004). Üss-i inkılap (T. G. Seratlı, Haz.). Selis Kitaplar.
• Ahmed Saib. (1326). Abdülhamid’in evail-i saltanatı. Hindiye Matbaası.
• Baykal, B. S. (1942). 93 meşrutiyeti. Belleten, 6(21-22), 45-84.
• Davison, R. H. (1997). Osmanlı İmparatorluğu’nda reform (C. 2, O. Akınhay, Çev.). Papirüs Yayınları. (Orijinal çalışma 1963 yılında yayımlandı)
• Diler, İ. (2019). Ahmed Cevdet Paşa’nın devlet, hukuk ve (Yeni Osmanlılarla karşılaştırmalı olarak) anayasa görüşü [Yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi].
• Ebuzziya Tevfik. (1974). Yeni Osmanlılar tarihi (C. 3). Kervan Yayınları.
• Eroğul, C. (2013). Anatüzeye giriş. İmaj Yayınevi.
• Georgeon, F. (2018). Sultan Abdülhamid (A. Berktay, Çev.). İletişim. (Orijinal çalışma 2023 yılında yayımlandı)
• Gözler, K. (2015). Anayasa hukukuna giriş (24. baskı). Ekin.
• Gözler, K. (2020). Midhat Paşa’nın ahı. https://www.anayasa.gen.tr/konstitusyon-bitti.htm
• İnalcık, H. (2018). Devlet-i Aliyye VI (5. basım). Türkiye İş Bankası Yayınları.
• İrtem, S. K. (2004). Birinci Meşrutiyet ve Sultan Abdülhamid (O. S. Kocahanoğlu, Haz.). Temel Yayınları.
• Karal, E. Z. (t.y.). Büyük Osmanlı tarihi (C. IV). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Korkmaz, F. (2021). Anayasal düzen ve Namık Kemal. Edebi Eleştiri Dergisi, 5(2), 429-447. https://doi.org/10.31465/eeder.957242
• Kurbanlı, M. (2021). Kanuni Esasinin pozitif hukuk açısından kısa bir incelemesi. Konya Barosu Dergisi, 1, 175-211.
• Lütfi Simavi. (1326). Devr-i inkılab. Mahmud Bey Matbaası.
• Mardin, Ş. (2013). Türk modernleşmesi (M. Türköne & T. Önder, Der.). İletişim.
• Mardin, Ş. (2015). *Jön Türklerin siyasi fikirleri (1895-1908)* (19. baskı). İletişim.
• Midhat Paşa’nın hatıraları: Hayatım ibret olsun (Tabsıra-i İbret). (1997) (O. S. Kocahanoğlu, Haz.). Temel Yayınları.
• Midhat, A. H. (1325). Midhat Paşa. Hilal Matbaası.
• Namık Kemal. (1327). Makalat-ı siyasiyye ve edebiyye (3. Cüz). Selanik Matbaası.
• Ortaylı, İ. (2007). Batılılaşma yolunda. Merkez Kitaplar.
• Osman Nuri. (1327). Abdulhamid-i sani ve devr-i saltanatı.
• Özbudun, E. (2023). Türk anayasa hukuku (23. baskı). Yetkin Yayınları.
• Öztürkci, E. (2023). Osmanlı Devleti’nde medreseli isyanları (XIX. yüzyıl İstanbul örneği) [Doktora tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
• Tanör, B. (2013). Osmanlı-Türk anayasal gelişmeleri (25. baskı). Yapı Kredi Yayınları.
• Teziç, E. (2023). Anayasa hukuku (26. baskı). Beta.
• Uygur, E. (2023). Bir otobiyografide kurgu ve gerçeklik: Namık Kemal [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi].
• Uysal, M. A. (2014). *Hüseyin Avni Paşa (1820-1876)* [Doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi].
• Uzunçarşılı, İ. H. (1967). Midhat Paşa ve Yıldız Mahkemesi. TTK Basımevi.