Emek-Çevre Etkileşimlerinin Ekonometrik İnferans ve Çok Boyutlu Sayısal Karar Çerçeveleriyle Bütüncül İncelenmesi

Abstract

Küresel iklim taahhütlerinin işgücü piyasaları üzerindeki etkileri emek ve çevre ilişkisinin sistemik bir çerçevede ele alınmasını gerektirmektedir. Bu bağlamda, emek göstergeleri ve karbon emisyonlarının aynı süreçlerin farklı yansımaları olduğunun anlaşılması emek piyasası analizlerinde çevresel göstergelerin artık göz ardı edilemez hale geldiğini ortaya koymaktadır. Bu çalışma Türkiye'de işgücü piyasası göstergelerini emek-üretim ve emek-sosyal olarak sınıflandırarak bu göstergeler ile kişi başı karbon emisyonları arasındaki ilişkiyi eşbütünleşme, nedensellik ve çok kriterli karar verme çerçeveleriyle incelemektedir. Çalışmada uygulamaya alınan analizler 1990-2023 dönemini kapsamaktadır. Bu dönem özelinde sırasıyla ADF birim kök testi, KPSS durağanlık sınaması, Zivot Andrews yapısal kırılmalı birim kök testi, Gregory Hansen yapısal kırılmalı eşbütünleşme testi, Toda Yamamoto nedensellik testi ekonometrik çerçevede uygulanmıştır. Çok Kriterli Karar Verme modelleri olarak ise MEREC ve ARIE kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlar LOO prosedürü ve duyarlılık analizleriyle sınanmıştır. Çalışmada emek-üretim olarak sınıflandırılan göstergelerin emek-sosyal olarak sınıflandırılan göstergelere kıyasla karbon emisyonları ile daha etkin bir ilişki içerisinde olduğu ve Türkiye özelinde bu konuda kişi başına karbon emisyonlarının, kişi başına gelirin ve emek verimliliğinin baskın kriterler olduğu bulguları elde edilmiştir. Sonuçlar, Türkiye'de istihdam politikalarının çevresel sürdürülebilirlik hedeflerinden bağımsız tasarlanamayacağını göstermektedir.

Keywords

• Emek
• çevre
• karbon emisyonları
• ekonometrik analiz
• karar analizi

An Integrated Analysis of Labor-Environment Interactions Using Econometric Inference and Multi Criteria Decision Making Frameworks

Abstract

Global climate commitments have direct implications for labour markets. This makes it necessary to consider the link between labour and the environment within a broader systemic setting. Labour indicators and carbon emissions reflect different aspects of the same processes. For this reason, environmental variables can no longer be set aside in labour market analysis. The study focuses on Turkey and groups labour market indicators into two categories: Production-side and socioeconomic conditions. It then examines how these indicators relate to per capita carbon emissions. The analysis draws on cointegration, causality and multi-criteria decision-making approaches. The empirical work covers the period from 1990 to 2023. Several econometric tests are applied, including the ADF unit root test, the KPSS stationarity test, the Zivot-Andrews unit root test with structural breaks, the Gregory-Hansen cointegration test with structural breaks and the Toda-Yamamoto causality test. In addition, MEREC and ARIE are used within the multi-criteria decision-making framework. The results are checked through the LOO procedure and sensitivity analyses. The findings show a stronger link between carbon emissions and indicators classified under the production side than those grouped under socioeconomic conditions. In the case of Turkey, carbon emissions per capita, gross domestic product per capita and labour productivity stand out as the most influential criteria. These results indicate that employment policies in Turkey cannot be designed separately from environmental sustainability goals.

Keywords

• Labour
• environment
• carbon emissions
• econometric analysis
• decision analysis

References

1. Adesina, K. S., & Mwamba, J. W. M. (2019). Does economic freedom matter for CO2 emissions? Lessons from Africa. The Journal of Developing Area, 53(3), 155-167. https://doi.org/10.1353/jda.2019.0044
2. Akpınar, T. (2018). Türkiye'de işsizliğe resmi çözüm önerileri bağlamında beşeri sermaye teorisine ilişkin bir yeniden değerlendirme. Çalışma ve Toplum, 2(57), 787-800. https://izlik.org/JA84HU99AF
3. Akyazı, S., & Korkmaz, İ. (2024). Yeşil ekonomi ve insani gelişme endeksi ilişkisi: Türkiye örneği. İktisadi Araştırmalar Dergisi, 2(1), 34-43. https://izlik.org/JA34UM46FZ
4. Aktaş, C. (2009). Türkiye'nin ihracat ithalat ve ekonomik büyüme arasındaki nedensellik analizi. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18, 35-47. https://izlik.org/JA29KX46KJ
5. Aktürk, İ., & Albeni, M. (2002). Doğal afetlerin ekonomik performans üzerine etkisi: 1999 yılında Türkiye'de meydana gelen depremler ve etkileri. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(1), 1-18. https://izlik.org/JA86MJ59GS
6. Alimi, S. R., & Ofonyelu, C. C. (2013). Toda-Yamamoto causality test between money market interest rate and expected inflation: The Fisher hypothesis revisited. European Scientific Journal, 9(7), 124-142.
7. Arıkan Kargı, V. S. (2025). Ranking G-20 countries by human development index using objective MCDM techniques: An integrated MEREC-EDAS approach. Electronic Journal of Social Sciences, 24(4). https://doi.org/10.17755/esosder.1597932
8. Arslan, H. M. (2023). Türkiye ekonomisinin çok kriterli karar verme yöntemleri ile değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 14(100. Yıl Özel Sayısı), 26-43. https://doi.org/10.21076/vizyoner.1300286

9. Asher, K., Glaser, J., Meyer, P. B., Stewart, J., & Varghese, J. (2021). How large are revisions to estimates of quarterly labor productivity growth (No. 538). Bureau of Labor Statistics.
10. Ateş, G. B. (2026). Modeling financial contagion between Türkiye and Indonesia: A multivariate GARCH approach. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 44(1), 47-63. https://doi.org/10.17065/huniibf.1679846
11. Atik, H., Kışlacık, N., İnce, K., Çelik, M., Ekmekçi, F., & Demir, H. M. (2026). 2005 Dünya Sosyal Gelişme Zirvesi sonrası yeşil inovasyonun CO2 emisyonuna etkisi: Sistem GMM yöntemi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 22(1), 156-177. https://doi.org/10.17130/ijmeb.1626328
12. Aydınbaş, G., & Ünlüoğlu, M. (2022). Yapısal kırılma durumunda kadınların işgücüne katılımındaki belirleyiciler üzerine bir zaman serisi analizi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 74, 1-21. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1030171
13. Azam, M., & Adeleye, B. N. (2024). Impact of carbon emissions sources on life expectancy in Asia and the Pacific region. Natural Resources Forum, 48(1), 35-57. https://doi.org/10.1111/1477-8947.12303
14. Babiker, M. H., & Eckaus, R. S. (2007). Unemployment effects of climate policy. Environmental Science & Policy, 10(7-8), 600-609. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2007.05.002
15. Bahçekapılı, C. Z. Z. (2025). AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’nın Türkiye’nin karbon emisyonu yüksek sektörlerindeki potansiyel maliyetlerinin değerlendirilmesi. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 47(2), 346-380. https://doi.org/10.14780/muiibd.1570321
16. Beşel, F., & Savaşan, F. (2014). Türkiye'de yapısal kırılmalar altında yolsuzluk‐ekonomik büyüme ilişkisi. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 73-86. https://izlik.org/JA47SR98AS
17. Birol, Y. E. (2024). Türkiye’nin 2000-2023 dönemi makroekonomik performansının çok kriterli karar verme yaklaşımı ile analizi. Journal of Academic Opinion, 4(2), 85-93. https://doi.org/10.5281/zenodo.14584563
18. Bozkurt, E., & Altıner, A. (2018). Doğrusal ve doğrusal olmayan birim kök testleriyle Türkiye’de işsizlik histerisinin tespiti. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (Prof. Dr. Harun Terzi Special Issue), 167-180. https://doi.org/10.18092/ulikidince.444815
19. Bucak, Ç. (2021). AB15 ülkelerinde ve Türkiye’de ekonomik karmaşıklık endeksi, insani gelişme endeksi ve karbon emisyonu: Panel veri analizi. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 12(1), 71-88. https://doi.org/10.18354/esam.763411
20. Cam, E., & Yıldırım, E. (2025). Türkiye’de çalışma ekonomisi ve endüstri ilişkileri yayınlarının gelişimi: Çalışma ve Toplum Dergisi üzerinden bir inceleme. Çalışma ve Toplum, 1(84), 13-37. https://doi.org/10.54752/ct.1624051
21. Credit Agricole Group (n.d.). Economic and political overview Türkiye. Available at: https://international.groupecreditagricole.com/en/international-support/turkiye/economic-overview (Accessed March 30, 2026).
22. Cui, Y., Wang, G., Irfan, M., Wu, D., & Cao, J. (2022). The effect of green finance and unemployment rate on carbon emissions in China. Frontiers in Environmental Science, 10, 887341. https://doi.org/10.3389/fenvs.2022.887341
23. Demir, H. İ. (2026). 2003-2024 Dönemi Türkiye kamu mali performansının çok kriterli karar verme (ÇKKV) yöntemleri ile değerlendirilmesi. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 29, 232-258. https://doi.org/10.25204/iktisad.1814840
24. Demir, M. (2025). İklim eylemi ve adil geçiş: Türkiye’de yenilenebilir enerji, kömürden çıkış ve sosyal etkiler üzerine çok boyutlu bir değerlendirme. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 89, 47-63. https://doi.org/10.26650/jspc.2025.89.1697806
25. Dereli, D. D. (2014). E-Gümrük uygulamasının Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ticarete etkisi. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 12(24), 250-261. https://doi.org/10.11611/JMER475
26. Dickey, D. A., & Fuller, W. A. (1979). Distributions of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of American Statistical Association, 74(366), 427-481. https://doi.org/10.1080/01621459.1979.10482531
27. Dikmen, N. (2018). Ekonometriye giriş temel kavramlar ve uygulamalar. Ankara: Seçkin Publishing.
28. Doksanyedi, D., & Meçik, O. (2024). Yeşil ekonomi ve istihdam ilişkisi: Türkiye üzerine bir ekonometrik analiz. İzmir İktisat Dergisi, 39(3), 621-636. https://doi.org/10.24988/ije.1465528
29. Drezner, D. W., & McNamara, K. R. (2013). International political economy, global financial orders and the 2008 financial crisis. Perspectives on Politics, 11(1), 155-166. https://doi.org/10.1017/S1537592712003660
30. Economic Development Foundation (2025). September 2025: Türkiye’s updated national contribution statement demonstrates our determination in this regard. Available at: https://www.ikv.org.tr/ikv.asp?id=9704&lng=en (Accessed April 4, 2026).
31. Eker, İ., Ergin, A., & Alkan, G. (2013). Selection of container port with fahp-topsis technique. Beykoz Akademi Dergisi, 1(1), 43-58. https://izlik.org/JA46RA56TD
32. Ergün, Ü. R. (2024a). Türkiye’nin demir çelik ihracatında durağanlık: Geleneksel, yapısal kırılmalı ve yeni nesil birim kök testlerinden kanıtlar. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(3), 213-226. https://doi.org/10.29106/fesa.1377997
33. Ergün, Ü. R. (2024b). Türkiye’de çelik üretimi hurda malzeme ithalatı ve karbon emisyonları arasındaki ilişki: Yapısal kırılmalı zaman serileri analizi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 65, 313-338. https://doi.org/10.30794/pausbed.1494113
34. Fauzi, N. F. F. M., Rodzi, Z. M., Zainuddin, Z. F., Mustapha, N., & Al-Sharqi, F. (2025). A new method for multi-criteria decision-making: Adaptive Ranking with Ideal Evaluation (ARIE). European Journal of Pure and Applied Mathematics, 18(4), 6578-6578. https://doi.org/10.29020/nybg.ejpam.v18i4.6578
35. Feng, Y., Lagakos, D., & Rauch, J. E. (2024). Unemployment and development. The Economic Journal, 134(658), 614-647. https://doi.org/10.1093/ej/uead076
36. Fernald, J., Li, H., & Ochse, M. (2021). Labor productivity in a pandemic. FRBSF Economic Letter, 2021-22, 01-05.
37. Fitzgerald, J. B., Schor, J. B., & Jorgenson, A. K. (2018). Working hours and carbon dioxide emissions in the United States, 2007-2013. Social Forces, 96(4), 1851-1874. https://doi.org/10.1093/sf/soy014
38. FRED (2025). Unemployment level: Survey-based (all persons) in Turkey. Available at: https://fred.stlouisfed.org/data/TURURTOTADSMEI (Accessed March 30, 2026).
39. Gaytancıoğlu, S. (2010). Rasyonel beklentiler teorisi çerçevesinde Türkiye’de 1994 krizi. Ekonomi Bilimleri Dergisi, 2(1), 139-146. https://izlik.org/JA69MP87CY
40. Global Carbon Budget (2025). The data hub. Available at: https://globalcarbonbudget.org/datahub/ (Accessed Nov 22, 2025).
41. Göksu, S., & Balkı, A. (2023). ARDL ve NARDL eşbütünleşme analizleri. Ankara: Serüven Publishing.
42. Gramatica, P., Papa, E., Marrocchi, A., Minuti, L. & Taticchi, A. (2007). Quantitative structure-activity relationship modeling of polycyclic aromatic hydrocarbon mutagenicity by classification methods based on holistic theoretical molecular descriptors. Ecotoxicology and Environmental Safety, 66(3), 353-361. https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2006.02.005
43. Gregory, A. W., & Hansen, B. E. (1996). Residual-based tests for cointegration in models with regime shifts. Journal of Econometrics, 70(1), 99-126. https://doi.org/10.1016/0304-4076(69)41685-7
44. Gün, S. (2016). Aktif istihdam siyasetinin gelişimi açısından işsizlik sigortasının dönüşümü. Çalışma ve Toplum, 3(50), 1295-1320. https://izlik.org/JA39MB87YN
45. Haydaroğlu, C., & Çırak, B. (2024). Türkiye’de yaşanan ekonomik krizler ve sosyo ekonomik etkileri. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 7(8), 640-661. https://doi.org/10.26677/TR1010.2024.1433
46. Human Mortality Database (2025). Data availability. Available at: https://www.mortality.org/Data/DataAvailability (Accessed Nov 21, 2025).
47. IMF (2021). Turkey: 2021 article IV consultation-press release; staff report; and statement by the Executive Director for Turkey. IMF Publishing. https://doi.org/10.5089/9781513573175.002
48. Kapçak, S. (2023). Gelişmekte olan ülkelerde mutluluk ve ekonomik büyümenin ekolojik ayak izi üzerindeki etkisi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 10(2), 136-146. https://izlik.org/JA77SB77BD
49. Kazgan, G. (2021). Türkiye ekonomisinde krizler (1929-2009). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Publishing.
50. Keklik, B., & Dursun, E. (2025). Türkiye’de kişibaşı gelir ve kentleşmenin karbon emisyonuna etkisi: 1991-2023 dönemi. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, 48, 15-34. https://doi.org/10.18092/ulikidince.1519366
51. Kekül, O. (2025). OECD ülkelerinde veri tabanlı LPI, ekolojik ayak izi ve CO2 kriterlerine dayalı Entropi–TOPSIS yöntemleri ile ulusal yeşil lojistik performansının analizi. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 421-441. https://doi.org/10.22466/acusbd.1809328
52. Keshavarz-Ghorabaee, M., Amiri, M., Zavadskas, E. K., Turskis, Z., & Antucheviciene, J. (2021). Determination of objective weights using a new method based on the removal effects of criteria (MEREC). Symmetry, 13(4), 525. https://doi.org/10.3390/sym13040525
53. Kizielewicz, B. & Bączkiewicz, A. (2025). A hybrid MCDA framework for sustainability assessment: Integrating fuzzy normalization and weight reidentification based on external rankings. Procedia Computer Science, 270, 5665-5674. https://doi.org/10.1016/j.procs.2025.10.035
54. Koca, A., & Yıldırım, N. (2021). Türkiye ekonomisinde hizmet ihracatının temel belirleyicileri: Zaman serisi analizi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 39(3), 441-458. https://doi.org/10.17065/huniibf.835921
55. Külünk, İ. (2018). Türkiye’de ekonomik büyüme ve karbon salınımı ilişkisi: Engle-Granger eşbütünleşme analizi (1960-2013). Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 16(1), 193-205. https://doi.org/10.11611/yead.384784
56. Kwiatkowski, D., Phillips, P. C. B., Schmidt, P., & Shin, Y. (1992). Testing the null hypothesis of stationarity against the alternative of a unit root: How sure are we that the economic time series have a unit root. Journal of Econometrics, 54(1-3), 159-178. https://doi.org/10.1016/0304-4076(92)90104-Y
57. Lebe, F., & Aktaş, Y. E. (2025). Analysing of the relationship among poverty, income inequality, and environmental pollution based on Kuznets Curve Model: Evidence from developed countries. Ege Academic Review, 25(4), 627-640. https://doi.org/10.21121/eab.20250401 B
58. Liddle, B., & Parker, S. (2024). Another look at ‘peak and decline’carbon emissions countries: Which ones have decoupled per capita emissions from GDP and how. Global Environmental Change Advances, 3, 100012. https://doi.org/10.1016/j.gecadv.2024.100012
59. Liu, Y. Q., & Feng, C. (2022). The effects of nurturing pressure and unemployment on carbon emissions: cross-country evidence. Environmental Science and Pollution Research, 29, 52013-52032. https://doi.org/10.1007/s11356-022-19515-1
60. Luo, T., Luo, F., & Guo, X. (2025). Carbon risk and labor investment efficiency. Scientific Reports, 15(1), 5372. https://doi.org/10.1038/s41598-025-88413-6
61. MacKinnon, J. G. (1996). Numerical distribution functions for unit root and cointegration tests. Journal of Applied Econometrics, 11(6), 601-618. https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1255(199611)11:6<601::AID-JAE417>3.0.CO;2-T
62. Memiş, O. B., & Aydin, R. (2023). İklim değişikliğinin ekonomik büyüme üzerine etkisi: Türkiye örneği. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 58(2), 1065-1080. https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.23.04.2098
63. Murat, G., & Şengül, B. (2024). Küresel iklim değişikliğinin işgücü verimliliği ve istihdam üzerine yansımaları: Bir sosyal politika önlemi olarak yeşil işler. Mülkiye Dergisi, 48(3), 717-748. https://doi.org/10.25064/mulkiye.1420974
64. Nieh, C. C., & Yau, H. Y. (2004). Time series analysis for the interest rates relationships among China, Hong Kong, and Taiwan money markets. Journal of Asian Economics, 15(1), 171-188. https://doi.org/10.1016/j.asieco.2003.11.003 OECD (2025). OECD economic surveys: Türkiye 2025. Available at: https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-turkiye-2025_d01c660f-en/full-report.html (Accessed April 1, 2026).
65. Olofsson, I., & Lundmark, L. (2025). The supply of labour to the green industries in Sweden: Inequality and dependence among workers and. Journal of Rural Studies, 116, 103631. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2025.103631
66. Ordu, M., & Tekman, N. (2025). Unity or seperation? Macroeconomic power of the organization of Turkic States. Euroasia Journal of Social Sciences & Humanities, 12(3), 13-26. https://doi.org/10.5281/zenodo.15767764
67. Örtlek, Z. (2026). Bölgesel kredi performansının GSYH üzerindeki dinamik etkileri: Türkiye’den bölgesel kanıtlar. Business & Management Studies: An International Journal, 14(1), 129-142. https://doi.org/10.15295/bmij.v14i1.2689
68. Özdemir, B. K., & Koç, K. (2020). Türkiye’de karbon emisyonlari, yenilenebilir enerji ve ekonomik büyüme. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 11(1), 66-86. https://doi.org/10.18354/esam.665191
69. Özdemir, M. (2022). Etkin Piyasa Hipotezinin yapısal kırılmalı ve doğrusal olmayan birim kök testleri ile analizi: Borsa Istanbul üzerine bir uygulama. EKOIST Journal of Econometrics and Statistics, 37, 257-282. https://doi.org/10.26650/ekoist.2022.37.1135040
70. Öztürk, S., & Saygın, S. (2020). Türkiye’de 1974-2016 döneminde yapısal kırılma altında kişi başına reel gelir, doğrudan yabancı yatırımlar, ticari açıklık ve karbon emisyonları arasındaki ilişki. Sosyoekonomi, 28(44), 69-90. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2020.02.04
71. Pamuk, Ş. (2021). Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Publishing.
72. Pelit, İ., & Avşar, İ. İ. (2025). Turkiye’s carbon emission profile: A global analysis with the MEREC-PROMETHEE hybrid method. Sustainability, 17(14), 6527. https://doi.org/10.3390/su17146527
73. Penn World Table (2025). Global value chains. Available at: https://www.rug.nl/ggdc/productivity/pwt/?lang=en (Accessed March 31, 2026).
74. Perron, P. (1989). The great crash the oil price shock and the unit root hypothesis. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 57(6), 1361-1401. https://doi.org/10.2307/1913712
75. Pickson, R. B., Gui, P., Jian, L., & Boateng, E. (2024). Do population-related factors matter for carbon emissions? Lessons from different income groups of countries. Urban Climate, 55, 101934. https://doi.org/10.1016/j.uclim.2024.101934
76. Polat, M. A., & Ergun, S. (2018). Yapısal kırılma altında Türkiye'de ekonomik büyüme, CO2 emisyonu ve sağlık harcamaları ilişkisi. Business and Economics Research Journal, 9(3), 481-498. https://doi.org/10.20409/berj.2018.118 Presidency of Strategy and Budget Presidency of The Republic of Türkiye (2025). Medium term program 2026-2028. Ankara: PSB Publishing
77. Qaradaghi, M. & Deason, J. P. (2018). Analysis of MCDM methods output coherence in oil and gas portfolio prioritization. Journal of Petroleum Exploration and Production Technology, 8(2), 617-640. https://doi.org/10.1007/s13202-017-0344-0
78. Ray, R. L., Singh, V. P., Singh, S. K., Acharya, B. S., & He, Y. (2022). What is the impact of COVID-19 pandemic on global carbon emissions?. Science of The Total Environment, 816, 151503. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.151503 Republic of Türkiye Updated First Nationally Determined Contribution (2023). First nationally determined contribution. UNFCC Published.
79. Ritmak, N., Rattanawong, W., & Vongmanee, V. (2023). The dynamic evaluation model of health sustainability under MCDM benchmarking health indicator standards. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(1), 259. https://doi.org/10.3390/ijerph20010259
80. Saleem, K. (2009). International linkage of the Russian market and the Russian financial crisis: A multivariate GARCH analysis. Research in International Business and Finance, 23(3), 243-256. https://doi.org/10.1016/j.ribaf.2008.09.003
81. Samancı Tekin, Ç., & Kara, F. (2018). Dünyada ve Türkiye’de yaşlılık. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi (IBAD), 3(1), 219-229. https://doi.org/10.21733/ibad.370584
82. Sancar, C., & Polat, M. A. (2021). CO2 emisyonları, ekonomik büyüme ve sağlık harcamaları ilişkisi: Türkiye ve seçilmiş ülke örnekleri için ampirik bir uygulama. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(1), 236-252. https://doi.org/10.33206/mjss.748253
83. Senir, G., & Atlı, H. F. (2025). Çevresel sürdürülebilirlik perspektifinden iklim değişikliği performansının ÇKKV yöntemleriyle değerlendirilmesi. MAS Journal of Applied Sciences, 10(3), 600-614. https://doi.org/10.5281/zenodo.17093164
84. Sikarwar, V. S., Reichert, A., Jeremias, M., & Manovic, V. (2021). COVID-19 pandemic and global carbon dioxide emissions: A first assessment. Science of the Total Environment, 794, 148770. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.148770
85. Sungur, N. (1999). Asya krizinin dinamikleri. Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, 7(1-2), 203-211. https://doi.org/10.29228/mjes.304
86. Sungur, O. (2015). 2000 sonrası Türkiye ekonomisi: Büyüme, enflasyon, işsizlik, borçlanma ve dış ticarette gelişmeler. Toplum ve Demokrasi Dergisi, 9(19), 243-270. https://izlik.org/JA35UK28ZY
87. Şahin, D., & Durmuş, S. (2019). Türkiye’de reel efektif döviz kuru, ihracat ve ithalat arasındaki nedensellik ilişkisinin analizi. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 210-223. https://izlik.org/JA33MY27PB
88. Şahin, L., & Yıldırım, K. (2015). On dokuzuncu yüzyıldan günümüze Türkiye’de işsizlikle mücadele politikalarının gelişimi. Çalışma ve Toplum, 2(45), 111-152. https://izlik.org/JA98YX32TU
89. Tekin, Ç. S., & Kara, F. (2018). Dünyada ve Türkiye’de yaşlılık. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi (IBAD), 3(1), 219-229. https://doi.org/10.21733/ibad.370584
90. Teyyare, E. (2018). Tasarruf - yatırım - kurumsal kalite ilişkisine yönelik bir analiz: Türkiye örneği. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(1), 119-139. https://doi.org/10.11616/asbed.v18i38800.459486
91. Tıraşoğlu, M., & Yıldırım, B. (2012). Yapısal kırılma durumunda sağlık harcamaları ve ekonomik büyüme ilişkisi: Türkiye üzerine bir uygulama. Ejovoc (Electronic Journal of Vocational Colleges), 2(2), 111-117. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000515
92. Tıraşoğlu Yıldırım, B. (2014). Yapısal kırılmalı birim kök testleri ile OECD ülkelerinde satın alma gücü paritesi geçerliliğinin testi. Istanbul University Econometrics and Statistics e-Journal, 20, 68-87. https://izlik.org/JA23YR72MS
93. Toda, H. Y., & Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated processes. Journal of Econometrics, 66(1-2), 225-250. https://doi.org/10.1016/0304-4076(94)01616-8
94. Uçan, O., & Saraç, M. (2020). İthalat, döviz kuru ve ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin zaman serisi analizi: Türkiye örneği (1994-2018). Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(4), 696-708. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.705461
95. Uysal, İ., & Kılıç, A. (2022). Normal dağılım ikilemi. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 12(1), 220-248. https://doi.org/10.18039/ajesi.962653
96. Vardopoulos, I., & Konstantinou, Z. (2017). Study of the possible links between CO2 emissions and employment status. Sustainable Development, Culture, Traditions Journal, 1(B), 100-112. https://doi.org/10.26341/issn.2241-4002-2017-1b-8
97. Wang, Q., & Jiang, R. (2020). Is carbon emission growth decoupled from economic growth in emerging countries? New insights from labor and investment effects. Journal of Cleaner Production, 248, 119188. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.119188
98. Wang, Q., & Li, L. (2021). The effects of population aging, life expectancy, unemployment rate, population density, per capita GDP, urbanization on per capita carbon emissions. Sustainable Production and Consumption, 28, 760-774. https://doi.org/10.1016/j.spc.2021.06.029
99. Wang, Q., Yang, T., Li, R., & Wang, X. (2023). Reexamining the impact of foreign direct investment on carbon emissions: does per capita GDP matter. Humanities and Social Sciences Communications, 10(1), 406. https://doi.org/10.1057/s41599-023-01895-5
100. Wang, Y., Ji, H., Chen, G., Zhou, J., Zhang, D., & Wang, X. (2025). GNLY as a novel cis-eQTL and cis-pQTL mediated susceptibility gene in suppressing prostatitis. Mendelian randomization study. Archives of Medical Research, 56(2), 103098. https://doi.org/10.1016/j.arcmed.2024.103098
101. Wei, T., Zhu, Q., & Glomsrød, S. (2018). How will demographic characteristics of the labor force matter for the global economy and carbon dioxide emissions. Ecological Economics, 147, 197-207. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2018.01.017
102. World Bank (2025a). World Bank poverty and inequality platform. Available at: https://pip.worldbank.org/ (Accessed Nov 23, 2025).
103. World Bank (2025b). The World Bank in Türkiye. Available at: https://www.worldbank.org/en/country/turkey/overview (Accessed March 25, 2026).
104. Wu, Y., He, F., Zhou, J., Wu, C., Liu, F., Tao, Y., & Xu, C. (2021). Optimal site selection for distributed wind power coupled hydrogen storage project using a geographical information system based multi-criteria decision-making approach: A case in China. Journal of Cleaner Production, 299, 126905. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.126905
105. Xin, Y., Yang, S., & Rasheed, M. F. (2023). Exploring the impacts of education and unemployment on CO₂ emissions. Economic Research-Ekonomska Istraživanja, 36(2), 2110139. https://doi.org/10.1080/1331677X.2022.2110139
106. Yalçın, A. Z. (2010). Sürdürülebilir kalkınma için düşük karbon ekonomisinin önemi ve Türkiye için bir değerlendirme. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(24), 186-203. https://izlik.org/JA56KT73BX
107. Yaman, H. (2026). Türkiye’de Düzey 2 bölgelerinin çevresel etkinliğinin incelenmesi: VZA yaklaşımının bir uygulaması. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (Advanced Online Publication), 1660-1676. https://doi.org/10.17336/igusbd.1719242
108. Yavuz, N. Ç. (2004). Durağanlığın belirlenmesinde KPSS ve ADF testleri: İMKB Ulusal-100 Endeksi ile bir uygulama. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 54(1), 239-247. https://izlik.org/JA57PA35JW
109. Yavuz, N. Ç. (2006). Türkiye’de turizm gelirlerinin ekonomik büyümeye etkisinin testi: Yapısal kırılma ve nedensellik analizi. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 7(2), 162-171. https://izlik.org/JA36CM72AT
110. Yılancı, V. (2009). Yapısal kırılmalar altında Türkiye için işsizlik histerisinin sınanması. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 10(2), 234-335. https://izlik.org/JA94DJ68MB
111. Yu, R., Wang, Z., Li, Y., Wen, Z., & Wang, W. (2023). Does population aging affect carbon emission intensity by regulating labor allocation. Sustainability, 15(12), 9721. https://doi.org/10.3390/su15129721
112. Zhang, Z., Hao, Y., & Lu, Z. N. (2018). Does environmental pollution affect labor supply? An empirical analysis based on 112 cities in China. Journal of Cleaner Production, 190, 378-387. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.04.093
113. Zivot, E., & Andrews, D. W. (1992). Further evidence on the great crash, the oil-price shock, and the unit-root hypothesis. Journal of Business & Economic Statistics, 10(3). 251-270. https://doi.org/10.1198/073500102753410372