Eğitim-İstihdam Modeli Olarak Mesleki Eğitim Merkezleri: İzmir İli Örneği

Abstract

Okuldan istihdama geçiş modeli olan Mesleki Eğitim Merkezleri teorik bilginin okulda, uygulamalı eğitimin ise işyerinde verildiği ikili bir yapıya sahiptir. Ancak bu geçiş modelinin etkinliği, sistemdeki yapısal sorunlardan ve işgücü piyasasındaki dinamiklerden doğrudan etkilenmektedir. Uluslararası politika belgelerine göre mesleki eğitim; nitelikli işgücü yetiştirme yoluyla ülkelerin kalkınmasına destek sağlar ve çocuklara güvenli ortamlarda mesleki beceri kazandırdığı için enformel çocuk işçiliği ile mücadele fonksiyonlarını üstlenir. Mesleki eğitimin tüm bu fonksiyonlarının ülkemizde eğitim-istihdam modeli örneği olan Mesleki Eğitim Merkezi öğrencilerinin çalışma koşulları ve işgücü piyasasındaki mevcut konumlarıyla ne ölçüde örtüştüğü ise tartışma konusudur. Bu tartışmadan hareketle çalışmada istihdama geçiş aşaması olan uygulamalı eğitim esnasında Mesleki Eğitim Merkezi öğrencilerinin karşılaştıkları yapısal sorunları koordinatör öğretmenlerin işyeri ziyaretlerinden elde ettikleri deneyim ve gözlemleri üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede İzmir ilinde iki Mesleki Eğitim Merkezinde farklı alanlarda görev yapan yedi koordinatör öğretmenle yüz yüze derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiş ve veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Görüşmelerde öğrencilerin işgücü piyasasında karşılaştığı sorunlar; çalışma sürelerinin uzun olması, düşük ücret, zorunlu fazla mesai, öğrenci değil ucuz iş gücü olarak görülme, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin yeterli olmaması olarak tespit edilmiştir. Bulgular, Mesleki Eğitim Merkezlerinin eğitimden istihdama geçiş işlevinin çocuklar için güvenli çalışma ortamları sunan ve beceri geliştirmelerine olanak sağlayarak nitelikli işgücü olarak istihdama katılmalarını destekleyen bir sistem olmasından ziyade, çocukların işgücü piyasasına erken yaşta, güvencesiz, düşük ücretli ve ikincil emek biçimleriyle entegre olduklarına işaret etmektedir.

Keywords

• Mesleki Eğitim Merkezi
• Çıraklık
• Çocuk İşçi
• Eğitim-İstihdam İlişkisi

Vocational Training Centers as an Education-Employment Model: The Case of İzmir Province

Abstract

Vocational Training Centers, which serve as a transition model from school to employment, have a dual structure where theoretical knowledge is provided at school and practical training is provided in the workplace. However, the effectiveness of this transition model is directly affected by structural problems in the system and dynamics in the labor market. According to international policy documents, vocational education supports countries' development by training a qualified workforce and takes on the function of combating informal child labor by providing children with vocational skills in safe environments. The extent to which all these functions of vocational education correspond to the working conditions and current position in the labor market of students at Vocational Training Centers, which are examples of the education-employment model in our country, is a matter of debate. Based on this discussion, the study aims to analyze the structural problems encountered by Vocational Training Center students during applied training, which is the transition phase to employment, through the experiences and observations gained by coordinating teachers during workplace visits. Within this framework, in-depth face-to-face interviews were conducted with seven coordinating teachers working in different fields at two Vocational Training Centers in the province of Izmir, and the data was analyzed using thematic analysis methods. In the interviews, the problems students encounter in the labor market were identified as long working hours, low wages, mandatory overtime, being seen as cheap labor rather than students, inadequate occupational health and safety measures. The findings indicate that rather than being a system that supports children's transition from education to employment by providing safe working environments and enabling them to develop skills, vocational training centers integrate children into the labor market at an early age through precarious, low-wage, and secondary forms of labor.

Keywords

• Vocational Training Center
• Apprenticeship
• Child Labor
• the Relationship Between Education and Employment.

References

1. Aksoy, H. H. (1996). Ekonomik Getirisi, İstihdam ve Piyasaya Dönük Etkileri Açısından Mesleki Teknik Eğitim. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 29(1), 73-104. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000277
2. Aksoy, H. H. (2017). Meslek Liseleri Öğrencilerinin İşletmelerde Beceri Eğitimi: Okul Destekli Çocuk İşçiliği. Türk Tabipler Birliği Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 74-82.
3. Alkan, C., Doğan, H., ve Sezgin, İ. (2001). Mesleki ve Teknik Eğitimin Esasları. Ankara: Nobel.
4. Arum, R., ve Shavit, Y. (1995). Secondary Vocational and the Transition from School to Work. Sociology of Education, 68(3), 187-204.
5. Başbakkal, Z., Şen, N., ve Conk, Z. (2005). İzmir Mesleki Eğitim Merkezinde Eğitim Gören Çocuk İşçilerin Sağlık, Sosyal ve Kültürel Durumlarının Belirlenmesi. Ege Üniversitesi Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi, 21(1), 91-101.
6. Birleşik Metal-İş Sendikası. (2024). MESEM mesleki eğitim değil, çocuk emeği sömürüsüdür! Başka Ardalar Ölmesin. Birleşik Metal-İş Sendikası. https://www.birlesikmetalis.org/index.php/tr/guncel/basin-aciklama/2122-mesem-mesleki-egitim-degil-cocuk-emegi-somurusudur, Erişim tarihi: 22.12.2025.
7. Birleşmiş Milletler. (1989). Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. UNICEF Türkiye. https://www.unicef.org/turkiye/%C3%A7ocuk-haklar%C4%B1na-dair-s%C3%B6zle%C5%9Fme
8. Bol, T., Eller, C. C., Werfhorst, H. G., ve DiPrete, T. A. (2019). School-to-work linkages, educational mismatches and labor market outcomes. American Sociological Review, 84(2), 275-307. https://doi.org/10.1177/0003122419836081

9. Bruin, M., Tutlys, V., Ümarik, M., Loogma, K., Kaminskiené, L., Bentsalo, I., Väljataga, T., Sloka, B., ve Buligina, I. (2023). Participation and learning in Vocational education and training - a cross-national analysis of the perspectives of youth at risk for social exclusion. Journal of Vocational Education and Training, 77(3), 1-22. https://doi.org/10.1080/13636820.2023.2283745
10. Büken, E., ve Büken, B. (2013). Çalışan çocuğun kabullenilmiş istismarı mı? (Çıraklık okullarında yapılan bir çalışma). Adli Tıp Bülteni, 18(2), 39-46.
11. CEDEFOP ve ibw Austria. (2023). Vocational education and training in Europe – Austria: system description. CEDEFOP. Vocational education and training in Europe: VET in Europe database – detailed VET system descriptions: https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/austria-u3, Erişim tarihi: 12.12.2025.
12. CEDEFOP, ve BIBB. (2023). Vocational education and training in Europe-Germany: system description. CEDEFOP. https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/germany-u3#programme-156887, Erişim tarihi:12.12.2025.
13. Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (2004). Resmî Gazete, Sayı: 25425. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/04/20040406.htm
14. Çarıkcı, K., Meral, H., Berkil, S., Çalışır, A., Önala, L., ve Arslan, Ö. (2024). Nitel Araştırmalarda Tematik Analiz. Socrates Journal of Interdisciplinary, 10(37), 127–140. https://doi.org/10.5281/zenodo.10509707
15. Durna, E., ve Mermer, S. (2024). Okul Yöneticilerinin Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) Hakkındaki Görüşleri (Sivas İli Örneği). Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (BAİBÜEFD), 24(2), 806-825. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2024..-1350638
16. FİSA Çocuk Hakları Merkezi. (2024). İşten Eve Evden İşe... Hep İş, İş, İş: Mesleki Eğitim Merkezi Öğrencilerinin (Çırakların) Haklara ve Özgürlüklere Erişim Raporu. Ankara: FİSA Çocuk Hakları Merkezi.
17. FİSA Çocuk Hakları Merkezi. (2025). Türkiye'de Çocuğun Yaşam Hakkı İhlali Bilgi Notu. FİSA Çocuk Hakları Merkezi. https://chm.fisa.org.tr/cocugun-yasam-hakki-ihlalleri-ocak-subat-mart-nisan-mayis-2025-bilgi-notu/, Erişim tarihi: 16.02.2025.
18. İçli, G., ve Bağış, R. C. (2018). Çocuk Emeğine ve Çıraklık Eğitimine Sosyolojik Bir Yaklaşım: Denizli Kent Örneği. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33, 145-152. https://doi.org/10.30794/pausbed.397310
19. İSİG. (2025). İş Cinayetlerine ve Çocuk İşçiliğine Karşı Mücadeleye…. İSİG Meclis. https://www.isigmeclisi.org/21492-is-cinayetlerine-ve-cocuk-isciligine-karsi-mucadeleye-kasim-ayind, Erişim tarihi: 10.01.2026.
20. İzmir Milli Eğitim Müdürlüğü, (2025). Mesleki ve Teknik Eğitim Politika Belgesi 2025-2026 Eğitim Öğretim Yılı İzmir İli Mesleki ve Teknik Eğitim Planı. İzmir Milli Eğitim Müdürlüğü: https://izmir.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_12/10093215_izmir_il_mesleki_ve_teknik_egitim_eylem_plani.pdf, Erişim tarihi: 10.11.2025.
21. Kablay, S. (2021). Stajyer Öğrencilerin Emek Süreçleri: Meslek Liseleri Üzerine Niteliksel Bir Araştırma. Politik Ekonomik Kuram, 5(1), 132-160. https://doi.org/10.30586/pek.943297
22. Kalkınma Atölyesi. (2022). Hizmet Sektöründe Çocuk İşçiliği (Ankara, Antalya, İstanbul, İzmir) Hızlı Değerlendirme Araştırma Raporu. Ankara: Kalkınma Atölyesi.
23. Kılınç, M. (2022). Köy Enstitülerinde Mesleki Teknik Eğitim (1940-1954). İstanbul: Kriter.
24. Kösesoy, B. C., ve Oğuzöncül, A. F. (2019). Çocuk İşçiliği Üzerine Bir Değerlendirme: Elazığ Mesleki Eğitim Merkezi Örneği. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 5(1), 96-103. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.632205
25. Iannelli, C., ve Raffe, D. (2006). Vocational upper-secondary education and the transition from school. European Sociological Review, 23(1), 49-63. https://doi.org/10.1093/esr/jcl019
26. Lordoğlu, K., ve Erder, S. (1993). Geleneksel Çıraklıktan Çocuk Emeğine: Bir Alan Araştırması. İstanbul: Friedrich Ebert Vakfı.
27. McGrath, S. (2012). Vocational education and training for development: A policy in need of a theory? International Journal of Educational Development, 32(5), 623-631. https://doi.org/10.1016/j.ijedudev.2011.12.001
28. MEB. (2012). Tarihçemiz. Milli Eğitim Bakanlığı. https://mtegm.meb.gov.tr/www/tarihcemiz/icerik/20, Erişim tarihi: 14.08.2024.
29. MEB. (2019). Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü. MEB'in Yetiştirdiği Ustaların Yüzde 88'i Kendi Alanında İstihdam Ediliyor. https://meslegimhayatim.meb.gov.tr/haber/mebin_yetistirdigi_ustalarin_yuzde_88i_kendi_alaninda_istihdam_ediyor, Erişim tarihi: 14.08.2025.
30. MEB. (2024). Mesleki ve Teknik Eğitim Politika Belgesi. https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/18170207_16_09_2024_mtgmpolitikabelgesi.pdf, Erişim tarihi: 14.02.2026.
31. MEB. (2025). Resmî İstatistikler. T.C. Milli Eğitim Bakanlığı. https://sgb.meb.gov.tr/www/resmi-istatistikler/icerik/64, Erişim tarihi: 14.01.2026.
32. MEB. (2026). Çırak ve Kalfa Öğrenci Maaşları Arttı. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Giresun/Tirebolu-Tirebolu Mesleki Eğitim Merkezi. https://tirebolumesem.meb.k12.tr/icerikler/cirakvekalfaogrencimaaslariartti_14156048.html, Erişim tarihi: 14.02.2026.
33. Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü. (2019). Koordinatör Öğretmen El Kitabı. MEB, UNICEF. https://mtegm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2019_11/26115454_KOORDYNATOR_OYRETMEN_EL_KYTABI.pdf, Erişim tarihi: 23.04.2025.
34. Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü. (2022, Ocak). Sanayi Bölgelerinde Kurulan Mesleki Eğitim Merkezleri/İrtibat Büroları. Ankara: T.C. Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü.
35. Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü. (2026). Çerçeve Öğretim Programları. Meslek.MEB. https://meslek.meb.gov.tr/cerceve, Erişim tarihi: 31.01.2026.
36. MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı. (2025). Yazılı Soru Önergesi Bilgileri. MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı. https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Yazili-Soru-Onergesi-Detay/8d052c37-4ea2-498d-8685-0199dc807a68, Erişim tarihi: 27.11.2025.
37. Montobbio, E. (2025). Editorial: Vocational training as a key tool in eliminating child labour. ILO: https://www.ccinterfor.org/en/editorial-vocational-training-key-tool-eliminating-child-labour?utm_, Erişim tarihi: 29.11.2025.
38. Muja, A., Blommaert, L., Gesthuizen, M., ve Wolbers, M. H. (2019). The vocational impact of educational programs on youth labor market integration. Research in Social Stratification and Mobility, 64, 1-18. https://doi.org/10.1016/j.rssm.2019.100437
39. Nilsson, A. (2010). Vocational education and training – an engine for economic growth and a vehicle for social inclusion? International Journal of Training and Development, 14(4), 251-272. https://doi.org/10.1111/j.1468-2419.2010.00357.x
40. OECD. (2023). Education at a Glance 2023: OECD Indicators. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd-ilibrary.org/education/education-at-a-glance-2023_e13bef63-en, Erişim tarihi: 01.12.2025.
41. Ryan, P. (2001). The School-to-work transition: A cross-national perspective. Journal of Economic Literature, 39(1), 34-92. https://doi.org/10.1257/jel.39.1.34
42. SGK. (2025). Sosyal Güvenlik Kurumu. SGK: https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Index/6863b1e8-c384-4f46-90c6-511dac2376d2/, Erişim tarihi: 11.03.2025.
43. Shavit, Y., ve Müller, W. (2000). Vocational secondary education: Where diversion and where safety net? European Societies, 2(1), 29-50. https://doi.org/10.1080/146166900360710
44. Tonbul, Y., ve Keleş, N. Ö. (2020). Mesleki Eğitim Merkezleri Rehberlik ve Denetim Rehberi’nin Yasal Belgeler ve Alanyazın Temelinde Tutarlılığının İncelenmesi. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 11(3), 139-153. https://doi.org/10.19160/ijer.803653
45. Türk Tabipler Birliği. (2025). Çocukları İşçileştiren, Eğitim Hakkından Koparan, Eşitsiz Kılan, İhmal ve İstismara Açık Hale Getiren MESEM’ler Derhal Kapatılmalıdır. Türk Tabipler Birliği: https://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=f9545ea4-af2a-11f0-a42d-42010a9c0017, Erişim tarihi: 12.02.2026.
46. Üstün, A., ve Yiğit, A. (2022). Mesleki Eğitimde Yaşanan Sorunlar ve Çözüm Önerileri. International Journal Of Social, Humanities And Administrative Sciences, 8(54), 827-839. https://doi.org/10.29228/JOSHAS.63315
47. Yalıncaklı, G. G. (2025). Dezavantajlılık Kısır Döngüsüne Çekilmek: Mesleki Eğitim Merkezi (MEM) Öğrencileri. 8. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Öğrenci Kongresi (ISERSC), Tam Metin Bildiri Kitabı, 141-157. Konya: Çizgi Kitapevi.
48. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu. (1986). Resmî Gazete (Sayı: 19139). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=3308&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
49. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. (2012). Resmî Gazete (Sayı: 28339). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6331&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5