Türkiye’de UNESCO Dünya Miras Alanlarının İklim Değişikliğine Karşı Kırılganlığı ve Risk Dağılımı

Öz

İklim değişikliği, kültürel miras alanları üzerinde fiziksel bozulma, malzeme kaybı ve çevresel stresler yoluyla giderek artan bir tehdit oluşturmaktadır. Bu çalışma, Türkiye’de UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer alan alanlarda iklim değişikliği kaynaklı risklerin dağılımını ortaya koymayı ve bu risklerin mevcut koruma yaklaşımları içerisindeki yerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Türkiye’deki yirmi iki UNESCO Dünya Miras Alanından on ikisi analiz edilmiştir. Çalışmanın temel veri kaynağını UNESCO Dünya Miras Merkezi tarafından yayımlanan 2024 yılı periyodik raporları oluşturmuştur. Ayrıca alanlara ilişkin yönetim planları incelenmiş, elde edilen veriler Excel tabanlı bir matrise aktarılarak mevcut ve potansiyel iklim stres faktörleri sistematik biçimde sınıflandırılmıştır. Bulgular, iklim değişikliği kaynaklı risklerin coğrafi bölgeler ve hâkim iklim tiplerine bağlı olarak farklılaştığını göstermektedir. Fırtına ve sel riskinin Ege ve Akdeniz bölgelerinde yoğunlaştığı; çölleşme baskısının İç Anadolu’da belirginleştiği, kuraklık ve ani ısı değişimlerinin ise tüm bölgelerde ortak stres faktörleri olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, mevcut koruma yaklaşımlarının geleneksel koruma anlayışı çerçevesinde şekillendiği ve iklim değişikliğine uyum odaklı stratejilerin yönetim süreçlerine entegre edilmesi gerektiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Mirasın Korunması
• Çevresel Tehditler
• Çevresel Baskılar
• Alan Yönetimi
• İklimsel Etkiler

Etik Beyan

Bu çalışma literatür taraması ve kamuya açık kaynakların değerlendirilmesine dayanmaktadır. İnsan veya hayvan denekler üzerinde herhangi bir araştırma yapılmadığından etik kurul onayı gerekmemektedir.

Öz

Climate change poses an increasing threat to cultural heritage sites through physical deterioration, material loss, and environmental stressors. This study aims to identify the distribution of climate change-related risks in UNESCO World Heritage Sites in Türkiye and to evaluate these risks within current conservation approaches. Within the scope of the research, twelve out of twenty-two UNESCO World Heritage Sites in Türkiye were analyzed. The primary data source consists of the 2024 periodic reports published by the UNESCO World Heritage Centre. In addition, management plans related to the sites were examined, and the obtained data were transferred into an Excel-based matrix to systematically classify existing and potential climate stress factors. The findings indicate that climate change-related risks vary according to geographical regions and dominant climate types. Storm and flood risks are concentrated in the Aegean and Mediterranean regions, while desertification pressure is more evident in Central Anatolia. Drought and sudden temperature fluctuations were identified as common stress factors across all regions. Consequently, current conservation approaches are largely shaped by traditional conservation frameworks, and adaptation-oriented strategies should be integrated into conservation and management processes.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Heritage Conservation
• Environmental Threats
• Environmental Stressors
• Heritage Management
• Climate Risk

Etik Beyan

This study is based on a review of the literature and the evaluation of publicly available sources. Since it does not involve research on human participants or animals, ethics committee approval was not required.

Kaynakça

1. Adalet Bakanlığı. “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu.” Erişim 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2863.pdf.
2. Adams, Jeff. “Global Climate Change: Every Cultural Site at Risk?” In Heritage at Risk: ICOMOS World Report 2006/2007 on Monuments and Sites in Danger, 194–195. Altenburg: ICOMOS, 2008.
3. Akın, Saliha. Geçmişimizin Geleceğinde İklim Değişikliği: Beyşehir Eşrefoğlu Cami. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Konya, 2023.
4. Arslan, Cengiz. Manisa Salihli İlçesinin İklim Özellikleri ile Tarımsal Aktiviteler Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Afyon, 2025.
5. Atar Yılmaz, A., ve N. Önal Biliç. “Akademik Yaklaşımlar Çerçevesinde Turizmde İklim Değişikliği Farkındalığı.” Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi 8, sy. 7 (2025): 532–552.
6. Brimblecombe, Peter. “Temporal Humidity Variations in the Heritage Climate of South East England.” Heritage Science 1 (2013): 1–11.
7. Chatziandreou, K., ve W. Haupt. “Integrating Cultural Heritage and Climate Policy? Insights from UNESCO World Heritage Cities.” European Planning Studies 34 (2026): 1–23.
8. Çatalhöyük Research Project. “Çatalhöyük Sit Alanı Yönetim Planı.” Erişim 2026. https://www.catalhoyuk.com/tr/content/sit-alani-yonetim-plani.

9. ÇEKÜL Vakfı. İklim Krizinde Dayanıklılık İçin Kaynak Olarak “Miras”. İstanbul: Tarihi Kentler Birliği, 2023.
10. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi. (2014). Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri kültürel peyzajı yönetim planı. Alan Yönetimi Birimi. https://s3.ktb.gov.tr/web-icerik-yonetim-sistemi/Eklentiler.
11. Dizayn Turizm. Bursa ve Cumalıkızık Yönetim Planı 2021–2026. Bursa: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2021.
12. Gürol Öngören, P., İ. Küçük ve S. Acar. “İklim Değişikliği ve Kültürel Miras: Türkiye’de İklim Kaynaklı Riskleri Yüksek Kentlerdeki Mimarlık Bölümlerinde Eğitim ve Araştırma Yaklaşımları.” ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi 42, sy. 1 (2025): 125–153.
13. ICOMOS. The Future of Our Pasts: Engaging Cultural Heritage in Climate Action: Outline of Climate Change and Cultural Heritage. Paris: International Council on Monuments and Sites, 2019.
14. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Working Group II Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
15. Kahraman, Emine Duygu, ve Mediha Burcu Sılaydın. “Deniz Seviyesinin Yükselmesi Tehdidine Karşı Kıyı Kentlerinin Morfolojik Açıdan Kırılganlık Düzeylerinin Belirlenmesi.” TÜCAUM Uluslararası Coğrafya Sempozyumu, 675–681. Ankara: TÜCAUM, 2016.
16. Khalaf, R. W. “Periodic Reporting under the World Heritage Convention: Futures and Possible Responses to Loss.” The Historic Environment: Policy & Practice 13, sy. 3 (2022): 341–360.
17. Lafrenz Samuels, K., ve E. J. Platts. “Global Climate Change and UNESCO World Heritage.” International Journal of Cultural Property 29, sy. 4 (2022): 409–432.
18. Nguyen, K. N., ve S. Baker. “Climate Change and UNESCO World Heritage-Listed Cultural Properties: A Systematic Review, 2008–2021.” Heritage 6, sy. 3 (2023): 2394–2420.
19. Perez-Alvaro, Elena. “Climate Change and Underwater Cultural Heritage: Impacts and Challenges.” Journal of Cultural Heritage 11 (2016): 842–848.
20. Petzet, Michael, ve John Ziesemer. Heritage at Risk: ICOMOS World Report 2006/2007 on Monuments and Sites in Danger. Altenburg: ICOMOS, 2008.
21. Sabbioni, C., M. Cassar, P. Brimblecombe ve R. A. Lefevre. “Vulnerability of Cultural Heritage to Climate Change.” European and Mediterranean Major Hazards Agreement (EUR-OPA), 1–24, 2008.
22. Seekamp, E., ve E. Jo. “Resilience and Transformation of Heritage Sites to Accommodate for Loss and Learning in a Changing Climate.” Climatic Change 162 (2020): 41–55.
23. Selçuk Belediyesi. Efes Yönetim Planı 2022–2027. İzmir: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2022. Sesana, Elena, Alexandre Gagnon, Chiara Bertolini ve Hughes John. “Adapting Cultural Heritage to Climate Change Risks: Perspectives of Cultural Heritage Experts in Europe.” Geosciences 8 (2018): 1–23.
24. Sümer Çakır, Gülizar. “Farklı Disiplinler Açısından İklim Değişikliği Sorunu: Lisansüstü Tezler Üzerinden Bibliyometrik Bir İnceleme.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19, sy. 3 (2022): 1660–1673.
25. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü. Çevresel Göstergeler. Ankara: T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 2005.
26. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü. ÇEM 2024 Faaliyet Raporu. Ankara: Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü, 2024.
27. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü. 2023 Yılı İklim Değerlendirmesi. Ankara: Araştırma Dairesi Başkanlığı, İklim ve Zirai Meteoroloji Dairesi Başkanlığı, 2024.
28. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü. 2024 Yılı İklim Değerlendirmesi. Ankara: İklim ve Zirai Meteoroloji Dairesi Başkanlığı Araştırma Dairesi Başkanlığı, 2025.
29. T.C. Edirne Belediye Başkanlığı. Edirne Selimiye Camii Külliyesi Yönetim Planı 2011–2015. Edirne: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2011.
30. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik.” Erişim 2026. https://teftis.ktb.gov.tr/yazdir?599244953B5FB86F1993A975322239D9.
31. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Sardis and the Lydian Tumuli of Bin Tepe Management Plan. 2024.
32. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Ulusal Yönetim Planları.” Erişim 2026. https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-204384/ulusal-yonetim-planlari.html.
33. Türkeş, Murat. Hava, İklim, Şiddetli Hava Olayları ve Küresel Isınma. Ankara: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, 2000.
34. Türkeş, Murat. “Küresel İklim Değişikliği Nedir? Temel Kavramlar, Nedenleri, Gözlenen ve Öngörülen Değişiklikler.” İklim Değişikliği ve Çevre (1 Mart 2008): 26–37.
35. UNESCO. Climate Change in Mediterranean World Heritage Cities. Paris: UNESCO, 2026.
36. UNESCO. Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. Paris: UNESCO, 2007.
37. UNESCO World Heritage Centre. “World Heritage List.” Erişim 28 Ocak 2026. https://whc.unesco.org/en/list/.
38. UNESCO World Heritage Centre. “Climate Change and World Heritage.” Erişim 1 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/climatechange/.
39. UNESCO World Heritage Centre. “Recognizing and Measuring Cultural and Natural Heritage for Climate Resilience.” Erişim 1 Nisan 2026. https://whc.unesco.org/en/news/2857.
40. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu. “UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Doğa Bilimleri İhtisas Komitesi.” Erişim 1 Nisan 2026. https://www.unesco.org.tr/Pages/149/44.
41. Wang, Chong, ve diğerleri. “Identification of the Key Factors Influencing Biodeterioration of Open-Air Cultural Heritage in the Temperate Climate Zone of China.” International Biodeterioration & Biodegradation (2025): 1–7.