Diyarbakırlı Mehmet Said Paşa’nın Tabsıratü’l-İnsan Eserinin Ahlak Felsefesi Bağlamında Değerlendirilmesi

Abstract

İnsanlar yeryüzünde topluluk olarak yaşayan ve toplumdaki ilişkilerini ahlak kurallarına göre belirleyen varlık türüdür. Bunun için toplumlar tarih boyunca ahlaklı bireyler yetiştirmek için çaba sarf etmişlerdir. Bu da bütün devirlerde, her topluma, millete ait bir ahlak sisteminin oluşmasına sebebiyet vermiştir. Büyük bir coğrafyada hüküm sürmüş Osmanlı da çeşitli kültürlere sahip olmasına rağmen İslam dini ve Türk toplumunun örf ve âdeti ile kaynaşan bir ahlak anlayışı oluşturmuş toplumlardan biridir. Osmanlı Devleti’nin bünyesinde yaşayan âlimler bu ahlak anlayışını geliştirmek ve sonraki nesle aktarmak için çalışmalar yapmıştır. Diyarbakırlı Mehmet Said Paşa da 19. yüzyılda Osmanlının son döneminde yaşamış ahlak üzerine çalışmalar yapmış önemli bir devlet ve ilim adamıdır. Çalışmamızda, öncelikle Osmanlıda ahlak üzerine yapılan eserlerden öne çıkmış olanlardan kısaca bahsedilecektir. Daha sonra Diyarbakırlı Mehmet Said Paşa’nın hayatı ve kitapları hakkında kısaca bilgi verilecektir. Son kısımda da Said Paşa’nın yazdığı Tabsıratü’l-İnsan kitabı bağlamında ahlak anlayışı ortaya konulacaktır. İncelemelerimiz Said Paşa’nın ahlak konusunu mantıki ve duygusal bir bakış açısıyla ele aldığını göstermektedir. Eserinde kişiselleştirmeler yapan düşünür, ahlaklı bir insan olmak için hayatı boyunca hangi mücadeleleri vermesi gerektiğini fabl tarzında bir anlatımla aktarmaya çalışmaktadır. İnsanın doğumundan ölümüne kadar karşılaşabileceği ruhsal çatışmayı kişiselleştirerek düşüncelerini anlattığı eserini bir roman haline getirmiştir. Said Paşa, ahlak anlayışını açıklarken insanın yaptığı nefs terbiyesi mücadelesinde karşısına çıkan ilk kavramın pek hoşlanmasa da ciddi biçimde etkilendiği şehvet duygusu olduğunu belirlemekte ve daha sonra cehalet, hırs, yalan vs. olumsuz duygular ile açıklamalarına devam etmektedir. Said Paşa’nın düşüncesinde akıl ise hem nefs hem de şehveti ve diğer olumsuz duyguları terbiye altına almaya çalışan güç olarak ele alınmaktadır. Kitapta ana karakter olan akıl, her davranışta dinin koyduğu kurallardan dışarı çıkmadan insanın akl-ı selim olarak eylemlerde bulunması gerektiğini bizlere öğütlemektedir. Ahlak terbiyecisi olan akıl karakteri, insan istenilen kemale erene kadar yanında ona rehberlik eden aile büyüğü ve hoca konumundadır. İnsana yanlış olanı anlatarak doğru yolu göstermekte, doğru yola sevk etmeye çalışmaktadır. İnsan zaman zaman isyan etmekte ve zaman zaman akıldan uzaklaşmaktadır. Ancak daha sonra başına gelen olumsuzluklardan vazgeçip af dilemek için akla koşmaktadır. Akıl da hatasını anlayıp af dileyen insanın düzelebilmesi için nasihat edip, doğru yolu göstererek yanlışlarını düzeltmesine ve doğruyu bulmasına yardım etmektedir. Bu çalışmada Diyarbakırlı Mehmet Said Paşa’nın ahlak kavramını nasıl ele aldığı ve temellendirdiği, insanlara nasıl aktarmaya çalıştığı anlatılarak, Ahlak Felsefesi alanına bir katkı sağlamak amaçlanmaktadır.

Keywords

• İslam Felsefesi
• Diyarbakırlı Mehmet Said Paşa
• Ahlak
• 19. Yüzyıl Osmanlı Düşüncesi
• Ahlak Felsefesi

Evaluatıon of Dıyarbakırlı Mehmet Saıd Pasha’s Work Tabsıratu’l-Insan in The Context of Moral Phılosophy

Abstract

Mankind is unique in organizing its social life according to moral principles. Throughout history, societies have endeavored to cultivate moral individuals, leading to the development of distinct ethical systems. The Ottoman Empire, a vast and diverse polity, integrated Islamic teachings with Turkish customs to shape its moral understanding. Ottoman scholars played a crucial role in shaping and transmitting these moral values. One such figure is Diyarbakırlı Mehmet Said Pasha, a 19th-century statesman and scholar who explored morality in his work Tabsıratu’l-Insan. This study first briefly discusses the prominent works on morality within the Ottoman Empire. It then introduces the life and writings of Mehmet Said Pasha from Diyarbakır. The study, finally reveals Said Pasha's understanding of morality as articulated in Tabsıratu’l-Insan. In this work, Said Pasha examines the concept of morality both logically and emotionally, aligning it with the ordinary flow of life. The thinker employs personifications in a fable-like style to convey the struggles necessary to become a moral individual and the journey one undertakes throughout life. Said Pasha identifies lustful thoughts as the primary challenge in the discipline of the soul. When confronted with feelings of lust, the soul is profoundly affected, despite its inherent aversion. This encounter gives rise to negative emotions such as ignorance, greed, and falsehood, with intellect depicted as the force that seeks to discipline both the nafs and other negative inclinations. The character of reason in the book advises adherence to common sense and the rules established by religion. Reason functions as a teacher or elder, guiding individuals until they mature. It illustrates the right path by elucidating what is wrong and endeavors to guide us accordingly. At times, individuals may rebel against reason and stray from intellectual guidance. However, when faced with negative consequences, they return to the intellect, seeking forgiveness and assistance. The intellect forgives and urges them to correct their mistakes and realign with the right path. The goal of this study is to enhance understanding of morality through the lens of Diyarbakırlı Mehmet Said Pasha’s philosophical insights.

Keywords

• Islamic Philosophy
• Diyarbakirli Mehmet Said Pasha
• Ethics
• 19th Century Ottoman Thought
• Moral Philosophy

References

1. Adî, Yahya İbn. Tehzîbü’l-Ahlâk Ahlâk Eğitimi. Trc. Harun Kuşlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
2. Adsoy, Şerafettin. “Said Paşa ve Hülasa-i Mantık Adlı Eseri”, E-şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi 7/2 (Kasım 2015), 351-368.
3. Ağırakça, Gülsüm Pehlivan. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Mekteplerde Ahlak Eğitim ve Öğretimi, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
4. Akyüz, Yahya. “İlköğretimin Yenileşme Tarihinde Bir Adım: Nisan 1847 Talimatı”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 5 (Haziran 1994), 1-47. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000206.
5. Arslan, Mustafa Uğurlu vd. Diyarbekirli Divan Sahibi Şairler. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2020.
6. Aydoğan, Saliha. Sa’id Paşa Mîzânü’l-Edeb İnceleme-Metin-Dizin, Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisan Tezi, 2007.
7. Cevizci, Ahmet. Felsefenin Kısa Tarihi. İstanbul: Say Yayınları, 2. Baskı, 2013.
8. Çelebi, Kınalızâde Ali. Ahlak-ı Alâ’i. Çev. Hüseyin Algül. Tercüman 1001 temel Eser.

9. Çetinkaya, Bayram Ali. “İslam Felsefesi”. Felsefe Tarihi. edit. Celal Türer. 259-302. Ankara: Bilay Yayınları, 2019.
10. Demir, Remzi. “Osmanlı Döneminde Bilim–Felsefe Birikimine Genel Bir Bakış”. Dört Öge Dergisi 16 (Aralık 2019), 1-17.
11. Demirkaya, Muhammet. Musâhabât-ı Ahlâkiye ve Malûmât-ı Vataniye Adlı Ders Kitabının Transkripsiyonu Ve Değerlendirilmesi, Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
12. Develioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Sözlük. Ankara: Aydın Kitabevi, 19. Baskı, 2002.
13. Dindar, Nazmiye. Said Paşa’nın Hulâsa-i Mantık Adlı Eserinin Değerlendirilmesi ve Türkiye Türkçesine Çevrilmesi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
14. Erdem, Hüsamettin. “Osmanlıda Ahlak ve Bazı Ahlak Risaleleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/10 (Kasım 2000), 25-64.
15. Erdem, Hüsamettin. Son Devir Osmanlı Düşüncesinde Ahlak. İstanbul: Dem Yayınları, 2006.
16. Erdoğan, Kenan. “Said Paşa’nın Divanına Göre 19. Yüzyıl Divan Şiirinde Görülen Değişimler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 9 (Aralık 2001), 83-106.
17. Ermiş, Hamza. “Mîzânü’l-Edeb”, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/13 (Haziran 2006), 241-244.
18. Gazali, Ebû Hâmid Muhammed bin Muhammed bin Ahmed. İhyâ-u Ulûmu’d-Din. Trc. Ahmed Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınları, 1, 1963.
19. İbn Mâce, Ebu Abdillah Muhammed b. Yezid. Sünenu İbn Mâce. Beyrut: Daru’l-Marife, Zühd, 1998.
20. İbn Sina, Ebû Ali. Ahvau’n-Nefs, Klasik Psikolojinin Temel İlkeleri ve Problemleri. Çev. İsmail Hanoğlu. Ankara: Elis Yayınları, 2019.
21. Kadıoğlu, İdris. “Diyarbakırlı Said Paşa Divanı Divandaki Sade Türkçe Şiirler ve Şairin Hikmetli Beyitlerine Ali Emiri Efendi’nin Yazdığı Nazireler”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi 1/1 (Haziran 2009), 1-12.
22. Kadıoğlu, İdris. “Said Paşa, Diyarbekirli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-2/445-446. Ankara: TDV Yayınları Gözden Geçirilmiş 3. Basım, 2019.
23. Kar, Aykut-Gafarov, Anar (ed.). Bilime Adanmış Ömür: Nasîruddîn Tûsî. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017.
24. Kılıç, Atabey. “Diyarbakırlı Said Paşa Divanı’nın Neşri Üzerine Notlar”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 15 (Nisan 2016), 27-41.
25. Koç, Aylin. “Sinan Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/229-231. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
26. Kut, Günay. “Âşık Paşa” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/1-3. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
27. Martı, Huriye. “et-Tarîkatü’l-Muhammediyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/106-107. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
28. Nesai, Ahmed b. Şuayb b. Ali. Sünen-u Nesai. Beyrut: Daru’l-Marife, Cihad, 2007.
29. Özgen, Mehmet Kasım. “Bursalı Mehmet Tahir’in Ahlak Kitaplarımız Adlı Eseri”. Bilimnâme XVIII (2010), 251-264.
30. Said Paşa, Mehmet (Diyarbakırlı). İnsana Tutulan Ayna Tabsıratü’l-İnsan. Haz. Eren Yavuz. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2. Baskı, 2017.
31. Sait Paşa, Mehmet (Diyarbakırlı). Tabsıratü’l-İnsan. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası 1307.
32. Sunar, Cavit. İbn Miskeveyh ve Yunan’da ve İslam’da Ahlak Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1980.
33. Tanyıldız, Ahmet. “Saîd Paşa’nın Nuhbetu’l-Emsâl Adlı Eseri Üzerine”, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi (Düsbed) 8/15 (Nisan 2016), 86-95.
34. Tiryaki, Mehmet Zahit. “İbn Miskeveyh”. İslam Düşünce Atlası. Erişim 28.02.2025. https://islamdusunceatlasi.org/ibn-miskeveyh/327.
35. Uyanık, Mevlüt –Akyol, Aygün. İslam Ahlak Felsefesi. (Ankara: Elis Yayınları, 2013).
36. Yazıbaşı, Muhammed Ali. “Klasik Osmanlı Döneminden Cumhuriyet’e Osmanlı’da Ahlak Eğitimi ve Öğretimi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/4 (Aralık 2014), 761-780. https://doi.org/10.15869/itobiad.20784
37. Edebiyat Bilgileri. “Söz sanatları”. Erişim 03.04.2023. http://www.edebiyatbilgileri.com/9/soz-sanatlari.
38. Kur’ân Yolu. Erişim 15 Şubat 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr.
39. Türk Edebiyatı. “Somutlama”. Erişim 02.04.2023. https://www.turkedebiyati.org/somutlama-nedir.