Erken Dönem İslam Tarihinde Mehdîlik: Tarihsel Tipolojiler Üzerinden Bir Analiz

Abstract

İslam düşünce tarihinde kurtarıcı beklentisinin en somut karşılıklarından biri olan mehdîlik inancı, erken dönem Müslüman toplumlarda, teolojik bir zeminden ziyade, siyasi istikrarsızlıklar, asabiyet kültürü, toplumsal adaletsizlikler ve liderlik arayışları gibi sosyopolitik dinamikler çerçevesinde şekillenmiştir. Bu çalışma, erken dönem İslam tarihinde “mehdî” kavramının çoğunlukla politik ve toplumsal bağlamlardaki işlevini tahlil ederek siyasî bir meşruiyet aracı olarak nasıl şekillendiğini incelemektedir. Bu tarihsel kullanımların daha sonra yaygın bir inanç haline gelen Mehdîlik düşüncesinin temelini nasıl oluşturduğunu analiz etmektedir. Bu noktada, Müslüman gelenekte erken dönemde ortaya çıkan dinî ve siyasi hareketlerde mehdî, kıyamet öncesi ortaya çıkacağı beklenen bir kurtarıcıdan ziyade; dönemin sosyopolitik bağlamına uygun olarak siyasî liderliğe (imamet/hilafet) namzet bir kişi veya bir adalet sembolü olarak tasavvur edilen kişiler için kullanılmış bir kavramdır. Emevî ve Abbâsî dönemlerinde dinî-siyasî hadiselerde öne çıkan kimi şahsiyetler ya doğrudan kendilerini mehdî olarak ilan etmiş ya da taraftarları onları bu vasıfla anmış veya mehdîlik söylemi ile özdeşleştirilmiştir. Buna dayanarak çalışma, söz konusu tarihsel figürler üzerinden Mehdîlik düşüncesinin kurucu unsurları olarak nitelendirilebilecek dört ana niteliği kavramsallaştırarak bir analiz sunmaktadır: nesebî üstünlük, siyasî-karizmatik liderlik, adaletin tesisi ve dini yenileme. Bu ilkeler, sonraki dönemlerde şekillenen mehdî inancı açısından da ortak anlatı kalıplarını belirlemektedir. Çalışmada bu dört temel unsur çerçevesinde, mehdîlik iddiasında bulunmuş veya mehdî olarak nitelendirilmiş şahsiyetler üzerinden bir değerlendirme yapılmakta ve Müslüman gelenekte mehdî inancının tarihsel temelleri ortaya konulmaktadır. Çalışmada mehdîlik konusu, olağanüstü niteliklerle donatılmış mitolojik, apokaliptik, mito-teolojik anlatılar yerine, erken dönem İslam tarihinde dinî ve siyasî olaylarda aktif rol oynamış “tarihî tipolojiler” üzerinden ele alınmıştır. Bu şekilde mehdîlik düşüncesinin yalnızca kıyamet öncesi bir kurtarıcıya dair bekleyişten ibaret olmayıp, aynı zamanda erken dönem Müslüman toplumda otorite krizlerinin, adalet arayışının ve sosyopolitik ihtiyaçların bir ürünü olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, İslam düşünce tarihinde mehdîlik kavramının dönüşümünü anlamaya katkı sağlayan özgün bir çerçeve sunmaktadır. Araştırmanın metodolojik çerçevesi; genel olarak tarihî hadiselerin tahlili, betimleyici değerlendirme, fikir ve kavramların kaynak taraması, örneklerle desteklenmiş anlatım, şahıs ve olaylar üzerinde derinleşme, holistik bir yaklaşım benimseme ve mutlak yargılardan kaçınma gibi ilke ve hususlara dayanmaktadır.

Keywords

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Mehdîlik
• Kahtânî
• Süfyânî
• Nesebî Üstünlük
• Siyasî ve Karizmatik Liderlik

Mahdīsm in Early Islamic History: An Analysis Through Historical Typologies

Abstract

In the intellectual history of Islam, the belief in the Mahdī—one of the most concrete manifestations of messianic expectation—emerged in early Muslim societies not primarily as a theological doctrine but rather within a framework of socio-political dynamics, including political instability, ʿaṣabiyya (tribal solidarity), social injustices, and the search for legitimate leadership. This study examines how the concept of the Mahdī in early Islamic history functioned predominantly within political and social contexts, analyzing its development as an instrument of political legitimacy. It further explores how these historical usages laid the foundation for what later evolved into a widespread eschatological belief. In this context, it is argued that in the early religious-political movements of the Islamic tradition, the Mahdī was not primarily envisioned as an eschatological saviour expected to appear before the end of time, but rather as a candidate for political leadership (imāma/khilāfa) or a symbolic figure of justice, contextualised within the socio-political realities of the time. During the Umawiyyūn and ʿAbbāsid periods, certain prominent figures in religious-political uprisings either explicitly declared themselves as the Mahdī, were identified as such by their followers, or became associated with Mahdist discourse. Based on this, the study conceptualises and analyses four principal attributes—derived from the aforementioned historical figures—that can be regarded as foundational elements of Mahdist thought: genealogical superiority (nasabī privilege), political-charismatic leadership, the establishment of justice, and religious renewal. These principles also shaped the narrative patterns of later Mahdī beliefs. By evaluating historical figures who either claimed Mahdīhood or were ascribed this title, the study elucidates the historical roots of the Mahdī tradition in Muslim thought. Rather than approaching Mahdism through mythological, apocalyptic, or mytho-theological narratives that ascribe supernatural qualities to the Mahdī, this research approaches it through "historical typologies"—figures who played active roles in early Islamic religious-political events. In doing so, it demonstrates that the Mahdī concept was not merely an eschatological expectation but also a product of authority crises, demands for justice, and socio-political needs in early Muslim society. In this regard, the study offers an original framework contributing to understanding of the transformation of the Mahdī concept in the history of Islamic though. The methodological framework of this study is grounded in the following principles and approaches: historical analysis of events, descriptive evaluation, source-based investigation of ideas and concepts, narrative supported by case studies, in-depth focus on individuals and events, adoption of a holistic perspective, and avoidance of absolute judgments.

Keywords

• History of Islamic Sects
• Mahdīsm
• Kaḥṭānī
• Sufyāni
• genealogical superiority (nasabī privilege)
• Political and Charismatic Leadership

References

1. Ahmed b. Hanbel, Ahmed b. Muhammed eş-Şeybani. Müsnedü’l-imam Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnavut-Adil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1416/1995.
2. Atçeken İsmail Hakkı. “Ömer b. Abdülaziz Dönemi Sonrası Emevi İdarecilerinin Mevali Politikaları”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (2002), 69-88.
3. Avcu, Ali. İslam’ın İlk Marjinalleri Gulat-ı Şia. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
4. Aydınlı, Abdullah- Çakan, İsmail Lütfi. “Aşere-i Mübeşşere”. TDV İslam Ansiklopedisi. 3/547. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
5. Belâzürî, Ebü'l-Abbas Ahmed b. Yahyâ b. Cabir. Ensâbü’l-eşraf. thk. Riyaz Zirikli, Süheyl Zekkar. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1417/1996.
6. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. Sahih-i Buhârî. thk Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1414/1993.
7. Büyükkara. Mehmet Ali. “The Schism in the Party of Mūsā Al-Kāẓim and the Emergence of the Wāqifa.” Arabica 47/1 (2000), 78–99.
8. Büyükkara, Mehmet Ali. Ehl-i Beyt ve Ehl-i Devlet; Musa Kâzım ile Ali Rızâ Dönemi Şiiliği ve Abbasiler. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2010.

9. Cevad Ali. el-Mufassal fî tarihi'l-Arab kable’l-İslâm. 10 Cilt. Bağdat: Matbûatü'l-Mecma'i'l- İlmiyyi'l-Irâki, 1413/1993.
10. Chokr, Melhem. İslam’ın Hicri İkinci Asrında Zındıklık ve Zındıklar. çev. Ayşe Meral. İstanbul: Anka Yayınları, 2002.
11. Cook, David. “Ḥadīth, Authority and the End of the World: Traditions in Modern Muslim Apocalyptic Literature”. Oriente Moderno 21/82-1 (2002), 31-53. https://www.jstor.org/stable/25817811
12. Çetin, Nihat M. Eski Arap Şiiri. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1973.
13. Çınar, Mahmut. “İslam Düşüncesinde Mehdîlik ve Mesihlik Nedir Ne Değildir?” Nüzul-i İsa ve Mehdîlik Nedir Ne Değildir? 117-158. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
14. Çınar, Mahmut. “Ortaya Çıkış Sürecinde Siyasi Bir Kişilik Olarak Mehdî ve Mehdîlik”. Gaziantep University Journal of Social Sciences 20/4 (2021), 1585-1599. https://doi.org/10.21547/jss.994888
15. Dabaşî, Hamid. İslâm’da Otorite. çev. Süleyman Gündüz. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
16. Ebû Davud, Süleyman b. Eş‘as b. İshak el-Ezdi Ebû Davud es-Sicistani. Sünen-i Ebû Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnavut vd. 7 Cilt. Beyrut: Dâru'r-Risâleti'l-Âlemiyye, 1430/2009.
17. Ebû Nuaym İsfahani, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdullah b. İshak. Hilyetü'l-evliya ve tabakatü’l-asfiya. 10 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Saade, 1394/1974.
18. Eser, Mithat. “Abbâsȋler Döneminin İlk Mehdisi Muhammed b. Abdullah ve Onun Mehdiliği ile İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi”. Bilimname 41 /2020), 7-38. https://doi.org/10.28949/bilimname.685362
19. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ayn. thk. Mehdî Mahzumi-İbrâhim Samerrai. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, ts.
20. Ferezdak Ebû Firâs Hemmâm b. Galib b. Sa‘saa et-Temîmî. Dîvânu Ferezdak. 2 Cilt. Beyrut: Daru Beyrut, 1404/1984.
21. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Mesih ve Mehdi İnancı Üzerine (Mezhepler Tarihi Açısından Bir Bakış)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25 (1981), 179-214.
22. Görke, Andreas. “Eschatology, Hıstory And The Common Link: A Study In Methodology - Gaybî Haberler, Tarih ve Müşterek Râvi: Metodolojik Bir Çalışma”. çev. Tuğçe Günaydın, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (2019), 329-364. https://doi.org/10.17120/omuifd.549229
23. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr eş-Şeybani Halîfe b. Hayyât eş-Şeybânî el-Basrî. et-Tarîh. thk. Ekrem Ziyâ el-Ömerî. Riyad: Daru Taybe, 1405/1985.
24. Hasan İbrâhim Hasan. Tarihü’l-İslâm: es-siyasî ve’d-dini ve’s-sekafi ve’l-ictimai. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cil, 1416/1996.
25. Horasani, Muhammed Cevad. Alametleriyle Birlikte Beklenen Mehdi. çev. Mahmut Acar. İstanbul: İmam Rıza Dergâhı Yayınları, 2016.
26. Huseini, Said Reza. “The Rebellion of al-Ḥārith b. Surayj (116–28/734–46): The Local Perspective”. Al-ʿUṣūr al-Wustā 30 (2022), 516-553. https://doi.org/10.52214/uw.v30i.9040
27. İbn Hişam, Ebû Muhammed Cemaleddin Abdülmelik İbn Hişam. es-Siretü'n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekka, İbrahim el-Ebyari, Abdülhafız Şelebi. 2 Cilt. Kahire: Mustafa el-Babi el-Halebi, 1955.
28. İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. es-Sunen. thk. Şuayb Arnaut vd. 5 Cilt. Dımaşk: Darü’r-Risaleti’l-Alemiyye, 1430/2009.
29. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir İbnü’s-Saib Hişam b. Muhammed b. Saib Kelbî. Nesebû mead ve’l-yemeni’l-kebir. thk. Naci Hasan. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’n-Nahda, 1408/1988.
30. İlhan, Avni. Mehdilik. İstanbul: Beyan Yayınları, 1993.
31. Kutlu, Sönmez “İslam Mezhepleri Tarihinde Usul Sorunu”. İslami İlimlerde Metodoloji/Usul Meselesi- I. 391-440. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
32. Kutlu, Sönmez. “Beklenen Kurtarıcı İnanışına Dayalı Siyasî ve Dini Hareketlerde Mehdîlik Tipolojileri”. Beklenen Kurtarıcı İnancı. ed. Yusuf Şevki Yavuz. 291-352. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.
33. Kutlu, Sönmez. “Karizmatik Otorite ve Temsil Sorunu: Mehdîlik”. Dini Temsil Sorunu Sempozyumu (28-29 Nisan 2017) Tebliğler. ed. Ahmet Kırkkılıç-Hanifi Şahin. 101-134. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınevi, 2018.
34. Ma‘mer b. Raşid. el-Câmi. thk. Habîbü’r-Rahman el-A’zamî. Beyrut: el Mektebetü’l-İslami, 1403/1982.
35. Madelung, Wilfred. “Abdullah bin el-Zübeyr ve Mehdî”. çev. Ceyhan Saraç. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (1992), 389-409.
36. Marín-Guzmán, Roberto. “Arap Kabileleri, Emevî Saltanatı ve Abbâsî İhtilali”. çev. Ali Aksu-Sena Kaplan, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/1 (2014), 257-298. https://doi.org/10.18505/cuifd.254664
37. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. çev. Osman Akınhay-Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2005.
38. Mesûdî, Ebü'l-Hasan Ali b. Hüseyin b. Ali, et-Tenbîh ve’l-işraf. thk. Abdullah İbrâhim es-Sâvî. Kahire: Dâru’s-Sâvî. ts. Müslim, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyri en-Nisaburi Müslim b. el-Haccac. Sahihü’l-Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Kahire: Matbaatü İsa el-babi el-Halebi, 1374/1955.
39. Oktan, Yusuf. “Siyasî ve Mezhebî Olayların Ortaya Çıkardığı Süfyânî Rivâyetleri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (2020), 1135-1156. https://doi.org/10.18505/cuid.765374
40. Onat, Hasan. “Bilim, Bilimsel Yöntem ve İslam/İlahiyat Bilimlerinde (Ulum-i Diniyye) Yöntem Sorunu”. Modern Dönemde Dinî İlimlerin Temel Meseleleri -İlmi Toplantı- 41-56. İstanbul: İSAM Yayınları, 2007.
41. Öz, Mustafa. “Mehdîlik”. TDV İslam Ansiklopedisi. 28/384-386. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
42. Özdemir, Öznur. “Mahdī With Black Banners: A Close Look at the Akhbār Al-ʿAbbās from the Perspective of Mahdī Belief”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/1 (June 2021), 157-171. https://doi.org/10.18505/cuid.862100
43. Sa’d Muhammed Hasan. el-Mehdiyyetü fi’l-İslâm Münzü Akdemü’l-Usûr Hatta’l-Yevm. Mısır: Daru’l-Kitabi’l-Arabi, 1373/1953.
44. Sancılı, Fatih. Mezhep-İktidar İlişkileri -Erken Dönem Abbasilerde-. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
45. Taberî, Ebû Cafer İbn Cerir Muhammed b. Cerir b. Yezid Taberî. Tarihü't-Taberî: tarihü’r-rusül ve’l-müluk. thk. Muhammed Ebü'l-Fazl İbrâhim. 11 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1967.
46. Vaissiere, E. de La. “The Abbāsid Revolution in Marw: New Data”. Der Islam 95/1 (2018), 110–146. 10.1515/islam-2018-0005
47. Vergin, Nur. Siyasetin Sosyolojisi. İstanbul: Doğan Kitap, 2017.
48. Vloten, Gerlof van. Emevi Devrinde Arap Hâkimiyeti, Şia ve Mesih Akideleri Üzerine Araştırmalar. çev. Mehmed Said Hatiboğlu. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
49. Weber, Max. Bürokrasi ve Otorite. çev. H. Bahadır Akın. Ankara: Adres Yayınları, 2005.
50. Wellhausen, Julius. İslamiyet’in İlk Devrinde Dinî-Siyasi Muhalefet Partileri. çev. Fikret Işıltan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
51. Wellhausen, Julius. Arap Devleti ve Yıkılışı. çev. Celal Emanet. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
52. Ya’kûbî, İbn Vazıh Ahmed b. İshak b. Ca’fer Ya’kûbî. Tarihü’l-Ya‘kûbî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Sadır, 1415/1995.
53. Yurtalan, Betül. Mezhep ve Siyaset. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
54. Zel, Uğur. Kişilik ve Liderlik. Ankara: Seçkin Yayınları, 2001.