The Art of Demonstration (Burhān) in Shahrazūrī

Year 2025, Issue: 69, 75 - 105, 31.12.2025

Adem Evmeş

https://doi.org/10.15745/da.1761773

Abstract

This article provides a comprehensive analysis of the views of 13th-century Islamic philosopher Shams al-Dīn al-Shahrazūrī (d. after 687/1288) concerning the art of demonstration (burhān). In classical logic, burhān occupies a pivotal role due to its capacity to yield certain knowledge, defined as demonstrative reasoning that leads to definitive and necessary understanding based on specific premises. As such, burhān is foundational not only to logic but also to all branches of knowledge, serving as the singular method capable of guiding the human intellect from conjecture and error to certainty. Given its significance, the concept of burhān has garnered considerable attention within the Islamic intellectual tradition. The originality of this study lies in its nuanced examination of burhān within the framework of Shahrazūrī's thought, as he is a prominent figure in Illuminationist (Ishrāqī) philosophy. Although there are notable works addressing Shahrazūrī’s contributions to logic, his treatment of burhān as a method of scientific demonstration remains relatively underexplored. This research employs qualitative methodologies, particularly the documentation technique, to analyze Shahrazūrī’s major texts, including Sharḥ Ḥikmat al-Ishrāq, Sharḥ al-Talwīḥāt, and particularly al-Shajarah al-Ilāhiyyah.
The study begins by defining the art of demonstration and exploring the debates surrounding this definition, followed by a comprehensive discussion of the various types of burhān. It addresses the classificatory and hierarchical challenges within the sciences, specifically whether two distinct sciences can coexist when engaging with the same subject matter. This involves an examination of the demonstrative (burhānī) foundations that differentiate or relate the sciences based on the specificity or generality of their subjects and problems. Additionally, the investigation delves into the underlying principles of each science, its subject matter, the propositions it aims to illustrate, and the associated philosophical issues. A central focus of this study is whether Shahrazūrī’s analysis of mutawātirāt (widely transmitted propositions), which serve as premises of burhān, aligns more closely with the perspectives of Aristotle and al-Fārābī or with those of Ibn Sīnā. Another key inquiry examines whether Shahrazūrī employs clarifying expressions when addressing complex issues related to burhān. Furthermore, the study compares his approach to the subject matter of the sciences with that of thinkers such as Fakhr al-Dīn al-Rāzī and Sahlān Sāwī.
Several findings emerge from this investigation. Notably, Shahrazūrī, while drawing on Ibn Sīnā’s explanations, concurs with Suhrawardī in advocating for a more comprehensive definition of burhān. Moreover, Shahrazūrī interprets the relationship between the middle term and the major term in a distinctive manner, suggesting that the middle term may occasionally function as the cause of the absolute existence of the major term or, at other times, as the source of the major term’s existence in the minor term. Overall, Shahrazūrī navigates the topic of burhān within the context of the Peripatetic (Mashshāʾī) tradition. The article concludes with a discussion of the categories of questions utilized in scientific inquiry, emphasizing their crucial role in advancing knowledge within the sciences.

Keywords

Logic , Shahrazūrī , The Art of Demonstration (Burhān) , Subject , Principle and Problems of the Sciences , Theory of Questioning

Şehrezûrî’de Burhân Sanatı

Abstract

Bu makalenin konusunu 13. yüzyıl İslâm filozoflarından Şemseddin Şehrezûrî’nin (öl. 687/1288’den sonra) burhân sanatına ilişkin görüşlerinin analizi oluşturmaktadır. Klasik mantıkta burhân, kesin bilgiye ulaştırması bakımından önemli ve merkezi bir konuma sahiptir. Burhân, kesin ve zorunlu öncüllere bağlı olarak istidlal yoluyla elde edilen kesin ve yakînî bilgiyi ifade etmektedir. Bu yönüyle burhân hem mantığın hem de bütün bilimlerin temelinde önemli bir yere sahiptir. Zira burhân, insan zihnini zan ve yanlıştan ayırarak kesin bilgiye götüren yegâne yöntemdir. İslâm düşünce geleneğinde de burhân, filozoflar tarafından gerekli önemi görmüştür.
Çalışmanın özgün değeri, İşrâkî düşüncenin önemli temsilcilerinden biri olan Şehrezûrî’nin mantık bilimi üzerine mevcut literatürde önemli çalışmalar bulunmasına rağmen, bilimsel kanıtlamanın yolu olan burhân bağlamında yeterince detaylı bir şekilde ele alınmamış olmasıdır. Nitel araştırma yöntemlerinden dokümantasyon tekniği kullanılarak hazırlanan bu çalışmada, Şehrezûrî’nin başlıca eserlerinden olan Şerhu Hikmeti’l-İşrâk, Şerhu’t-Telvîhât ve özellikle eş-Şeceretü’l-İlâhiyye adlı eserleri incelenerek öncelikle burhân sanatının tanımına ve burhân sanatının tanımlanması ile ilgili tartışmalara dikkat çekilerek burhân sanatının kısımları ele alınmıştır. Bilimlerin konu ve meseleleri arasındaki genellik-özellik ilişkisine bağlı olarak bilimlerin birbirlerinden ayrıştıkları veya benzeştikleri durumların burhânî arka planı ortaya konularak, aynı konuyu ele alan iki farklı bilimin mümkün olup olmadığı gibi bilimler tasnifi ve hiyerarşisini ilgilendiren problemlere odaklanılmıştır. Ardından bilimsel kanıtlamanın bilimlere uygulanması bağlamında her bilimin kendilerine dayandığı ilkeleri, konuları ve kanıtlamak istedikleri ve bu bunlara ilişkin sorunları incelenmiştir.
Bu çalışmadaki temel sorularımızdan biri Şehrezûrî burhânın öncüllerinden olan mütevâtirâtı incelerken Aristoteles ve Fârâbî’yi mi takip etmekte yoksa İbn Sînâyı mı takip etmektedir? Şehrezûrî burhânla ilgili problemli konuları incelerken kapalılıkları giderici ifadeler kullanmış mıdır? Bilimlerin konusu problemi ele alırken Fahreddin Râzî ve Sehlân Sâvî gibi isimlerden ne gibi farklı açıklamalar ortaya koymuştur? Bu çalışmada birtakım bulgulara ulaşılmıştır. Elde ettiğimiz bulgulardan ilki Şehrezûrî burhânın tanımı konusunda İbn Sînâ’nın açıklamalarına yer vererek Sühreverdî ile aynı görüşü paylaşarak tanımın daha kapsamlı olması gerektiğini söylemektedir. Ayrıca Şehrezûrî, orta terim ile büyük terim arasındaki ilişkiyi farklı şekilde yorumlamaktadır. Ona göre orta terim, bazen büyük terimin mutlak varlığının nedeni olabileceği gibi bazen ise büyük terimin küçük terimdeki varlığının nedeni olabilir. Şehrezûrî genel olarak Meşşâî geleneğe bağlı olarak burhân konusunu ele almaktadır. Makalede ayrıca bilimlerde kullanılan soru sınıflarını ele alarak bilimler için soruların önemli bir yere sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Keywords

Mantık , Şehrezûrî , Burhan Sanatı , Bilimlerin Konu , İlke ve Sorunları , Soru Teorisi

References

• Acarer, Ayşe. “Kilis Mantık Okulunda Modalite Konusu: Zübdetü’l-Muhtelitât Mine’t-Tasdikât’a Dair Bir Değerlendirme”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 11/2 (2025), 421-446.
• Akbay, Yunus Emre. “Fârâbî’nin Tümevarım Anlayışı Üzerine Bir İnceleme”. Journal of University Research 6/1 (2023), 13-25.
• Akbay, Yunus Emre. “Sextus Empiricus ve Skeptik Akıl Kullanımı”. Akıl Kitabı-4. ed. Turgut Akyüz. 4/57-112. İstanbul: Ravza Yayınları, 2020.
• Akyol, Aygün. Şehrezûrî Metafiziği. Ankara: Araştırma Yayınları, 2017.
• Akyüz, Turgut. Aklın İlkeleri ve İlk Bilgileri. İstanbul: Ravza Yayınları, 2021.
• Akyüz, Turgut - Şimşek, Rukiye. “Klasik Dönem Burhan Teorisi Üzerine Bir Değerlendir-me -Fârâbî, İbn Sînâ ve Fahreddîn Râzî Bağlamında”. ÂSÂR Akademik Dinî Araş-tırmalar Dergisi 1/4 (2024), 94-107.
• Evmeş, Adem. “Şehrezûrî’de İlimler Tasnifi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 10/1 (2023), 29-44.
• Evmeş, Adem. “Şehrezûrî’nin Tarif Konusundaki Görüşleri”. Rize İlahiyat Dergisi 23 (2023), 167-177.
• Fahreddin Râzî. el-Mulahhas fi’l-Mantık ve’l-Hikme. thk. İsmail Hanoğlu. 2 Cilt. Ürdün: Darül-Asleyn, 2021.
• Fârâbî, Ebû Nasr. Kitâbu’l-burhân. çev. Ömer Türker - Ömer Mahir Alper. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
• İbn Rüşd. İkinci Analitikler’in Orta Şehri. çev. Hacı Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
• İbn Sînâ, Ebu Ali. en-Necât. Kahire: Matbaatü’s-Saade, 2. Basım, 1938.
• İbn Sînâ, Ebu Ali. İşaretler ve Tembihler. çev. Ali Durusoy vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
• İbn Sînâ, Ebu Ali. Kitâbu’n-Necât. thk. Muhyiddin Sabri el-Kürdî. Kahire: Matbaatü’s-Saade, 2. Basım, 1938.
• İbn Sînâ, Ebû Ali. Kitâbu’ş-Şifâ: İkinci Analitikler. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Ya-yıncılık, 2. Basım, 2015.
• Kâtibî, Ali b. Ömer. Câmi‘u’d-dekâik fî keşfi’l-hakâik. çev. Selman Sucu vd. İstanbul: Türki-ye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2022.
• Kaya, Hacı. İbn Sînâ’da Bilimsel Kanıtlama Teorisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Dok-tora Tezi, 2013.
• Kömürcü, Kamil. “Mantıkta Soru Teorisi ve Kesin Kanıta (Burhana) Götüren Sorular”. Kla-sik Mantıkta Beş Sanat. ed. Şerefettin Adsoy - Burak Doğan. 361-379. İstanbul: Di-van Kitap, 2023.
• Kömürcü, Kamil. “Meşşâî Burhandan İşrâkî İrfana Sühreverdî el- Maktül’ün Mantık Anla-yışı”. Universal Journal of Theology 2/1 (2017), 58-73.
• Köroğlu, Burhan. “İşrâkî Filozof Şemseddîn Muhammed İbn Mahmûd eş-Şehrezûrî’nin Felsefi Sistemi ve İslam Düşüncesi İçindeki Yeri”. Kelam araştırmaları 12/1 (2014), 91-108.
• Özdil, Mahmut Sami. “Frege’nin Psikolojizm Karşıtlığı ve Bunun Mantığın Konusu ile İliş-kisi”. Bilimname 48 (2022), 267-289.
• Özdil, Mahmut Sami - Özdil, Ahmet Nusret. “İbn Sînâ’nın İmkân Delili: Doğa Bilimlerinin Sınırı ve Metafizik”. Bilimname 48 (2022), 429-450.
• Özel, Elif. “Gelenbevî’nin Burhan Anlayışının Şerh ve Haşiyeleri Üzerine Bir İnceleme”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/1 (2025), 301-323.
• Privot, Michael. “Şehrezûrî el-İşrâkî’nin Çalışmalarının Tipolojisi Üzerine Bazı Notlar”. çev. Aygün Akyol. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/21 (2012), 231-240.
• Sâvî, Kādî Zeynüddîn Ömer b. Sehlân. el-Besâirü’n-nasîriyye fî ‘ilmi’l-mantık. thk. Refîk el-Acem. Beyrut: Daru’l-Fikri’l-Lübnanî, 1993.
• Sühreverdî, Şihabeddin. el-Meşâriʿ ve’l-muṭâraḥât. thk. Maksud Muhammedî - Eşref Ali Pûr. İran: Müessese-i İran, 1385.
• Sühreverdî, Şihabeddin. Kitâbü’t-Telvîhat. çev. Ahmet Kamil Cihan - Salih Yalın. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Şehrezûrî, Şemsüddîn Muhammed b. Mahmûd. Hikmetü’l-İşrâk Şerhi. çev. Tahir Uluç. İs-tanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
• Şehrezûrî, Şemsüddîn Muhammed b. Mahmûd. Resâ’ilü’ş-Şecereti’l-ilâhiyye fî ’ulûmi’l-hakâ’iki’r-rabbâniyye. thk. Necefkulî Habîbî. 3 Cilt. Tahran: Müessese-i Pijuheş-i Hikmet ve Felsefe-i İran, 1373.
• Şehrezûrî, Şemsüddîn Muhammed b. Mahmûd. Şerhu Hikmetil-İşrâk. thk. Ahmed Abdur-rahîm es-Sâyih - Tevfiîk Alî Vehbe. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-sekafeti’d-diniyye, 2012.
• Şehrezûrî, Şemsüddîn Muhammed b. Mahmûd. Şerhu’t-Telvîhât. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Damat İbrahim Paşa, 819.
• Tekin, Alaattin. “David The Invincible’ın Eisagoge Şerhi”. Şarkiyat 16/1 (2024), 400-419.
• Tekin, Alaattin. Ebü’l-Ferec İbnü’t-Tayyib’in Eisagoge ve Categorias Şerhi. İstanbul: Endü-lüs Yayınları, 2023.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Burhan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/429-430. İs-tanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.