Hikmet Tanyu'nun İzinde Ankara'da Kutsalın Fenomenolojisi

Year 2026, Issue: 70. Ankara Özel Sayısı, 271 - 296, 28.02.2026

Şevket Özcan

https://doi.org/10.15745/da.1839310

https://izlik.org/JA42EG44LF

Abstract

Bu makale, Hikmet Tanyu’nun Ankara ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri adlı doktora çalışmasından hareketle Ankara’daki belli başlı kutsal mekânların tarihsel ve güncel görünümünü fenomenolojik bir bakış açısıyla ele almaktadır. Böylelikle Ankara’nın siyasi ve kültürel kimliğinin ötesinde çok katmanlı bir dini hafıza barındıran bir şehir olarak kutsalın süreklilik ve değişim içerisindeki tezahürlerini nasıl yansıttığı ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Bu bağlamda Tanyu’nun yaklaşık yetmiş yıl önce gerçekleştirdiği alan araştırmalarında kayda aldığı kutsal pratikleri günümüz verileriyle karşılaştırarak dini tecrübenin dönüşümüne dair izler araştırma konusu edilmektedir. Bu itibarla Türkiye’de dinler tarihi disiplininin kurucu isimlerinden olan Hikmet Tanyu’nun fenomenolojik yaklaşımı çerçevesinde Ankara’da halk inançları ve mekânsal dini pratikler bağlamında verdiği bilgi ve değerlendirmelerin yeniden gözden geçirilmesine imkân sağlanılmaktadır.
Çalışmada Hikmet Tanyu’nun fenomenolojik yaklaşımı temel alınmak suretiyle tarihsel metin incelemesi, karşılaştırmalı analiz ve güncel saha gözlemleri bir arada kullanılmaktadır. Kutsalın tezahür biçimlerini açıklayabilmek amacıyla kutsal kişi, kutsal mekân, kutsal eylem ve kutsal anlatı bağlamında çeşitli dini tipolojiler kullanılmaktadır. Bu doğrultuda Cenâbî Ahmed Paşa, Hacı Bayram-ı Veli, Taceddin Sultan ve Hüseyin Gazi gibi Ankara’nın önemli inanç noktaları üzerinden halk inançları, ritüeller ve ziyaret pratikleri değerlendirilmektedir.
Çalışma, Ankara’da tarihsel süreç boyunca adak, kurban, mum yakma, çaput bağlama ve ziyaret ritüellerinin güçlü bir halk dindarlığı geleneğinin mevcut olduğunu göstermektedir. Günümüzde yapılan çeşitli araştırmalar ve gözlemler dikkate alındığında, bazı ritüellerin (örneğin taş yapıştırma, mum yakma) belirli mekânlarda azaldığı; ancak dua, adak, sadaka verme ve sembolik ziyaret gibi pratiklerin hâlen yaygınlığını koruduğu görülmektedir. Bu doğrultuda Hikmet Tanyu’nun fenomenolojik yöntemiyle araştırma konusu ettiği Ankara’daki kutsal mekânların yalnızca tarihsel bilgiyle değil, halkın duygu dünyası, beklentileri ve dini tecrübeleriyle bütüncül biçimde anlaşılması gerektiğine işaret etmektedir. Bununla birlikte kutsal kişilere dair menkıbeler, ziyaret pratikleri, adak türleri, mekânların mimarî ve toplumsal işlevleri de bir arada değerlendirildiğinde, Ankara’da kutsalın fenomenolojisi hem geleneksel Türk halk inanışlarının hem de modern dini kimliklerin iç içe geçtiği bir laboratuvara vurgu yapmaktadır.
Sonuç olarak bu çalışma, Hikmet Tanyu’nun izinde Ankara’da kutsalın fenomenolojisinin günümüzde güçlü biçimde izlenebildiğini göstermektedir. Ankara’nın manevi hafızasının geçmişin pek çok menkıbevi kahramanını, velilerini, dergâhlarını ve ritüellerini bugüne taşıdığını ve modern hayat içinde dahi kutsala yönelik güçlü bir arayışın sürdüğünü kanıtlamaktadır. Bu itibarla bu çalışma hem dinler tarihi araştırmaları hem de modern toplumlarda kutsallığın dönüşümü üzerine yapılacak incelemeler için Ankara’nın zengin bir saha olduğunu ortaya koymaktadır.

Keywords

Dinler Tarihi , Din Fenomenolojisi , Ankara , Hikmet Tanyu , Halk İnanışları

In the Footsteps of Hikmet Tanyu The Phenomenology of the Sacred in Ankara

https://izlik.org/JA42EG44LF

Abstract

This article investigates the historical and contemporary expressions of prominent sacred sites in Ankara through a phenomenological lens, drawing methodological inspiration from Hikmet Tanyu’s doctoral dissertation, *Votive Offerings and Votive Places in Ankara and Its Surroundings*. The study aims to elucidate how Ankara—beyond its well-documented political and cultural significance—reflects manifestations of the sacred within a multilayered religious memory, shaped by processes of both continuity and transformation. To this end, it traces the transformation of religious experience by comparing the sacred practices documented by Tanyu during his fieldwork approximately seventy years ago with contemporary data. In doing so, the study offers an opportunity to reevaluate the observations and interpretations of Hikmet Tanyu, a foundational figure in the study of religious history in Turkey, particularly regarding folk religiosity and spatially embedded practices in Ankara, within the framework of his phenomenological approach.
The methodology adopted follows Tanyu’s phenomenological orientation while incorporating historical text analysis, comparative evaluation, and contemporary field observations. In order to elucidate the modalities through which the sacred manifests itself, the analysis draws on religious typologies organized around the categories of sacred person, sacred place, sacred action, and sacred narrative. Within this framework, the study examines folk beliefs, rituals, and visitation practices associated with key sacred centers in Ankara—namely, the shrines and figures of Cenâbî Ahmed Pasha, Hacı Bayram-ı Veli, Taceddin Sultan, and Hüseyin Gazi.
The findings indicate that Ankara has historically maintained a vibrant tradition of folk religiosity centered on vows, sacrifice, candle lighting, cloth tying, and tomb visitation. Drawing on various contemporary sources and field observations, the research reveals that while certain practices—such as stone adhesion and candle lighting—have diminished at specific sites, others—including prayer, votive offerings, almsgiving, and symbolic visitation—continue to be widely observed. Accordingly, the study suggests that the sacred sites investigated by Tanyu through his phenomenological method must be understood not solely through historical accounts, but through an integrative perspective that encompasses emotional engagement, communal expectations, and the lived religious experiences of individuals. Furthermore, when analyzed in conjunction with the hagiographic narratives associated with sacred figures, visitation customs, forms of votive practice, and the architectural and social functions of these spaces, the phenomenology of the sacred in Ankara reveals a dynamic setting in which traditional Turkish folk religiosity intersects and interacts with modern religious identities.
In conclusion, following the trajectory initiated by Hikmet Tanyu, this study demonstrates that the phenomenology of the sacred remains vividly accessible in Ankara today. The city’s spiritual memory continues to transmit many of its legendary figures, saints, lodges, and ritual practices into the present, evidencing a persistent engagement with the sacred even amid the conditions of modern urban life. As such, the study affirms that Ankara constitutes a fertile field not only for historical research in the study of religions but also for inquiries into the transformation of the sacred in contemporary societies.

Keywords

History of Religions , Phenomenology of Religion , Ankara , Hikmet Tanyu , Folk Beliefs

References

• Adam, Baki. “Prof. Dr. Hikmet Tanyu’dan Günümüze Dinler Tarihi Çalışmaları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36/1-2 (1997), 509-520.
• Akıncı, Şerife. Dini Ziyaret Yerleri Açısından Ankara. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
• Alıcı, Mustafa. “Dinler Tarihi’ne İlk Modern Türk Katkısı: Hikmet Tanyu (1918- 1992)’nun Etnografik Fenomenolojisinin Temelleri”. Dini Araştırmalar 9/26 (2006), 124-126.
• Atlıhan, Fatma. Cenâbî Ahmed Paşa’nın Hayatı, Hayratı ve Eserleri. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Bahar, Beki L. Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2021.
• Çekiç, Hasan. Tarih Öncesinden Osmanlı’ya Ankara. Ankara: Zet Yayınları, 2023.
• Dağlıoğlu, Hikmet Turhan. “Ankara'da Cenabi Ahmed Paşa Camii ve Cenabi Ahmed Paşa”. Vakıflar Dergisi 2 (1942), 213-220.
• Eliade, Mircea. Kutsal ve Kutsal-Dışı. Çev. Ali Berktay. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019.
• Eliade, Mircea. The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: Houghton Mifflin Harcourt, 1959.
• Erkaya, Mahmud Esad. Hacı Bayram-ı Veli. İstanbul: Siyer Yayınları, 2023.
• Erzen, Afif. İlkçağda Ankara. Ankara: TTK Yayınları, 2010.
• Güngör, Harun. “Dinler Tarihçisi Olarak Prof. Dr. Hikmet Tanyu ve Türk Dinî Tarihi Çalışmasına Katkısı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (1997), 524-525.
• Kalfazade, Selda. “Cenâbî Ahmed Paşa Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1993, 7, 351-352.
• Kılıç, Sami. “Hikmet Tanyu’nun Hayatı ve Eserleri”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1996), 225-240.
• Komisyon. Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük (I-II). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1998.
• Küçük, Abdurrahman. “Türkiye’de Dinler Tarihi Çalışmaları ve Hikmet Tanyu”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5 (1994), 21-30.
• Müller, Friedrich Max. Din Bilimine Giriş. Çev. Şevket Özcan. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2024.
• Otto, Rudolf. Kutsal’a Dair: Kutsal Tasarısındaki Sezgisel Faktör ve Rasyonelle Olan İlişkisi Üzerine Bir Araştırma. Çev. Sevil Gaffari. İstanbul: Altıkırkbeş Yayınları, 2014.
• Özcan, Şevket. Japonya’nın Birunî’si Abdürreşid İbrahim ve Dinler Tarihi. Ankara: DTA Yayıncılık, 2025.
• Öztürk, Nazif. “Tâcettin Dergâhı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2010, 39, 339-341.
• Sevim, Mehmet-Sökmen, Emine. “Galatia Bölgesi’nde Bir Bizans Yerleşimi: Mahkemeağcin”. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi 18/1 (2025), 152-169.
• Smart, Ninian. Dimensions of the Sacred: An Anatomy of the World’s Beliefs. Los Angeles: University of California Press, 1996.
• Söderblom, Nathan. “Holiness”. Encyclopaedia of Religion and Ethics. Edinburgh-1908, 6, 731-741.
• Tanman. M. Baha. “Halvethâne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1997, 15, 388-393.
• Tanyu, Hikmet. Ankara ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 1967.
• Taşar, Vedia Derda. “Gelenekselden Moderniteye Axis Mundi’nin Dönüşümü”. Milel ve Nihal 22/1 (2025), 41-53.
• Tunçer, Mehmet vd. Doğal, Tarihsel ve Kültürel Değerleriyle Kaybolan Ankara. Ankara: Gazi Kitabevi, 2025.
• Yıldırım, Münir. “Türk Dini Araştırmalarında Fenomenolojik Metod: Hikmet Tanyu Örneği”. Dinler Tarihi Araştırmaları-VII. Ed. Ali İsra Güngör. Ankara: Türkiye Dinler Tarihi Derneği Yayınları, 2010, 63-72.