İslam İlimleriyle Üniversitenin Buluştuğu Kurum: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Abstract

Türk üniversitesinin geçmişi, fikrî olarak 1845’e kadar uzansa da faaliyete geçme denemeleri 1863’te başlar; ancak sürdürülebilir bir kuruluş 1900 yılında Darülfünun-ı Şahane ile gerçekleşir. 1900 yılına gelinceye kadar yapılan üniversite açma denemelerinde bir İslam İlahiyatı Şubesi/Fakültesi yer almamıştır. İslam İlahiyatı üniversite bünyesine ilk defa 1900’de açılan Darülfünunda, Ulum-ı Aliye-i Dinîye şubesi olarak yer bulmuştur. Ancak bu şube 1914 yılında medreseye nakil olunmuştur. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile 1924 yılında, Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından İlahiyat Fakültesi adıyla yeniden üniversitede açılan yükseköğretim kurumu da ancak 1933 yılına kadar yaşatılabilmiştir. On altı yıllık sürecin ardından, 1949 yılında İlahiyat Fakültesi Ankara Üniversitesi bünyesinde tesis edilmiştir. Günümüzde yaşayanlar arasında ilk olan bu Fakülte Türk Yükseköğretiminde, İslam İlahiyatının kurulup gelişmesinin öncüsü ve örneği olmuştur. Akademik yapılanmadan program geliştirmeye, akademisyen yetiştirmeye ve örgün ve yaygın din eğitiminde ve din hizmetleri alanlarında her düzeyde hizmet üreterek bir temel ve gelenek oluşturmaya kadar uzanan bu öncülük ve örneklik, “Ankara İlahiyat” adı ile markalaşmış ve fakülteyi evrensel düzeyde tanınır seviyeye ulaştırmıştır. Ankara’nın ve Ankara Üniversitesinin çok önemli bir değeri olan İlahiyat Fakültesi sadece Türkiye’de değil Türk Cumhuriyetlerinde ve akraba topluluklarında İslam İlahiyatının kurulup gelişmesinde doğrudan veya dolaylı katkılar sunmuştur ve sunmaya devam etmektedir. Bu katkıları Türk dünyasının İslam İlahiyatı alanındaki iş birliğini güçlendirmektedir. Üniversitede İslam İlahiyatı konusunda Ankara İlahiyatta oluşan gelenek, bilimsel-akademik yaklaşım, metodoloji ve üretilen eserlerle ortak bir kültürün oluşmasına katkılar sunmaktadır.

Keywords

• Ankara İlahiyat
• İlahiyat Fakültesi
• Darülfünun İlahiyat Fakültesi
• Ankara Okulu
• İslam İlahiyatı

The Faculty of Divinity at Ankara University: The Institutional Convergence of Islamic Sciences and University Culture

Abstract

While the ideological foundations of the Turkish university date back to 1845, its first concrete attempts began in 1863, and a sustainable institutional form was achieved only in 1900 with the establishment of the Darülfünun-ı Şahane (Imperial University). In the university initiatives undertaken prior to 1900, no Faculty of Islamic Divinity was included. Islamic Theology was first incorporated into the university structure of the Darülfünun, established in 1900, as the department of Ulum-ı Aliye-i Diniye (Sciences of High Religion). In 1914, however, this department was transferred to the medrese (Islamic college) in 1914. Reopened in 1924 by the Republic of Turkey under the name Faculty of Divinity following the landmark Law on the Unification of Education, the institution survived only until 1933. After an interval of sixteen years, the Faculty of Divinity was established within Ankara University in 1949. As the first of the faculties still in existence today, it assumed a pioneering role and served as a model for the development of Islamic Divinity (Theology) in Turkish higher education. Through its pioneering and exemplary role in academic structuring, program development, the training of scholars, and the provision of services in both formal and non-formal religious education, the faculty established a strong institutional tradition, became identified with “Ankara İlahiyat,” and attained global recognition. As a significant institution for both Ankara and Ankara University, the Faculty of Divinity has contributed—and continues to contribute—to the development of Islamic Divinity in Turkey, as well as in the Turkic Republics and related communities. These contributions strengthen cooperation in Islamic theology across the Turkic world. The tradition, methodological approach, and scholarly output developed at Ankara İlahiyat have also played a significant role in shaping a shared academic culture within the university.

Keywords

• Ankara Divinity
• Faculty of Theology
• Darülfünun Faculty of Theology
• Ankara School
• Islamic Theology

References

1. Akün, Ömer Faruk. “Hafız-ı Acem”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 15/ 80-83. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
2. Arlı, Ali. "Üniversite Reformu (1933)". Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/universite-reformu-1933.
3. Arslan, Ali. Darülfünun’dan Üniversiteye. İstanbul: Kitabevi, 1995.
4. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, “QS Alan Bazlı Dünya Üniversite Sıralaması 2023”, Erişim 15 Kasım 2025. https://www.divinity.ankara.edu.tr/2023/03/22/qs-alan-bazli-dunya-universite-siralamasi-2023/
5. Atlaskitap. “Prof. Dr. Muhammed Tayyip Okiç”. Ed. Şenol Korkut ve Osman Özbahçe. 9-14. Ankara: Atlaskitap, 2021.
6. Ay, Mahmut ve Çetin, Rabiye. (ed). Türkiye’de İlahiyat Fakültelerinin Konumu ve Dini Bilginin Niteliği Uluslararası Sempozyumu. Ankara: Ankara Üniversitesi ilahiyat Fakültesi, 2009.
7. Aycan, İrfan vd. (ed). Cumhuriyetin 100. Yılında Ankara Üniversitesinin Bilimsel Hayat Katkısı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2023a.
8. Aycan, İrfan vd. (ed). Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye’de İlahiyat Eğitimi, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi. 2023b.

9. Aycan, İrfan, vd. (ed). Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye’de Dini Hayat. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi. 2023c.
10. Aycan, İrfan. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin Paydaşlarına Etkisi ve Katkısı: Milli Eğitim Bakanlığı ve YÖK”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). ed. Eyüp Baş vd. , 297-304. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
11. Azamat, Nihat. “Hacı Bayram-ı Veli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/ 442-447. Ankara: TDV Yayınları, 1996.
12. Baş, Eyüp vd. (ed). Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
13. Baş, Eyüp ve Aslan, Halide. “Ankara İlahiyat’ın Akademisyen Yetiştirme Bağlamında Akademiyaya Katkıları”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). ed. Eyüp Baş vd. 335-434, Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
14. Cumhuriyet Halk Partisi. Yedinci Büyük Kurultayı. TBMM,197603391.pdf. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/729eeb83-8178-47db-9501-3e1028e87920, 1947.
15. Çapcıoğlu, Fatma ve Çapcıoğlu, İhsan. “‘Ankara İlahiyat’a İlişkin Metaforik Algılar, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/2 (2022). 821-866. https://doi.org/10.33227/auifd.1138356
16. Çapcıoğlu, İhsan. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nin Bürokrasiye Katkıları”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). ed. Eyüp Baş vd. 443-455. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
17. Çelik, Murat ve Yardımcı, Mehmet Emin. Ankara Çubuk’taki Kuruçay Medresesi ve Nukud Vakfı. Adam Academy Journal of Social Sciences 11/1 (2021). 229-254. https://doi.org/10.31679/adamakademi.822616
18. Dere, Ali. “Akademik Dini Bilgi ve Yaygın Din Eğitiminde Kurumsallaşan İki Yapı: Ankara İlahiyat Özelinde ‘İlahiyat-Diyanet’ İlişkileri”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). Ed. Eyüp Baş vd. 305-333. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
19. Doğan, Recai. “Darülfünundan Üniversiteye Dini Yüksek Eğitim Öğretim”. Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye’de İlahiyat Eğitimi. Ed. İrfan Aycan vd. 151-189. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2023.
20. Dündar, Abdülkadir. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nin Mekân Tarihi”. Ed. Baş vd. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). 175-230. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
21. Er, Hamit. "Dârülfünun İlâhiyat Fakültesi Mecmuası". TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/darulfunun-ilahiyat-fakultesi-mecmuasi. 1993, 8, 526-527.
22. Ergenç Özer. “XVII. Yüzyılın Başlarında Ankara’nın Yerleşim Durumu Üzerine Bazı Bilgiler”. Osmanlı Araştırmaları 1 (1980), 85-108.
23. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Darülfünun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 8/ 521-525. Ankara TDV Yayınları, 1993.
24. Katip Çelebi. Mizanü’l-Hak Fi İhtiyari’l-Ehakk. çev. Orhan Şaik Gökyay. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2008.
25. Koştaş, Münir. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kuruluş ve Tarihçesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi/Fakültenin Kuruluşunun 40. Yılı Özel Sayısı, 31, (1989), 1-27.
26. Koştaş, Münir. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi (Dünü-Bugünü)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. (Cumhuriyetin 75. Yılına Armağan Özel Sayı). (1999), 141-184.
27. Kutlu, Sönmez. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nin Uluslararası Değeri”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). Ed. Eyüp Baş vd. 463-485. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
28. Kutlutürk, Cemil ve Ceylan, Hadi Ensar ve Çınar, F. Merve. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi hakkında Yurtdışında Yayımlanan Yazıların Değerlendirilmesi”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). Ed. Eyüp Baş vd. 507-522. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
29. Malche, Albert. İstanbul Üniversitesi Hakkında Raporu. Maarif Vekilliği. İstanbul: Devlet Basımevi, 1939.
30. MEB, Milli Eğitim Bakanlığı. “İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programları ve Bir Uygulama Örneği (Ankara Modeli)”. Ankara: MEB Yayınları, 2002.
31. Okiç, M. Tayyip. “Fakültemizin Yirminci Kuruluş Yıldönümü Vesilesiyle”. Makaleler I. Haz. Şenol Korkut-Osman Özbahçe. 341-30. Ankara: Atlaskitap, 2021.
32. Özalp, Reşat. Milli Eğitimle İlgili Mevzuat (1857-1923). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1982.
33. Özdemir, Rifat. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1986.
34. Sönmez, Selâmi. Anadolu’daki Selçuklular ve Beylikler Dönemi Medreseleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Doktora Tezi, 1992.
35. Şimşek, Vahdeddin. “Sharing Worldviews: Learning in Encounter for Common Values in Diversity (WEL)”. Dini Araştırmalar 25/62 (Haziran2022), 359-364. https://doi.org/10.15745/da.1129771.
36. TBMM, Türkiye Büyük Millet Meclisi. Tutanak Dergisi. Dönem 8, Toplantı 3, 20: 277-284.
37. TC. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. “Ankara, 2026 yılında Türk dünyasının turizm başkenti olacak”. Erişim 1 Temmuz 2025. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/dis_basinda_turkiye/detay/ankara-2026-yilinda-turk-dunyasinin-turizm-baskenti-olacak.
38. Terkan, Fehrullah. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Bünyesinde Yapılan Yayınlar ve Bunlara Dair Bir Değerlendirme”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). Ed. Eyüp Baş vd. 233-275. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
39. Tosun, Cemal. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde Akademik Yayınlanma ve Öğretim Programları Gelişimi (1949—2019)”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyat’ın 70 Yılı (1949-2019). ED. Eyüp Baş vd. 73-150. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 2019.
40. Unat, F. Reşit. Maarif Düsturu. İstanbul: Devlet Matbaası, 1927.
41. Ülken, Hilmi Ziya. “İlahiyat Fakültesinin Geçirdiği Safhalar”. İlahiyat Fakültesi Albümü (1949-1960). 1-20. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1961.
42. Ünal, İsmail Hakkı. “Takdim Yazısı”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). ED. Eyüp Baş vd. 7-9. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
43. Yazar, Nurullah. “Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Hocalarının Fakülte Yayınları Dışındaki Telifleri”. Türkiye’nin İlahiyat Birikimi Ankara İlahiyatın 70 Yılı (1949—2019). Ed. Eyüp Baş vd. 277-296. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları 656, 2019.
44. Zengin, Z. Salih. Medreseden Darülfünuna Türkiye’de Yüksek Din Eğitimi. Adana: Karahan Kitabevi, 2009).
45. Zengin, Z. Salih. Türkiye’de Yüksek Din Eğitimi. Ankara: Maarif Mektepleri, 2019.