Haberlerin Tercihi Bağlamında Erken Dönem Mâlikî ve Şâfi‘î Fıkıh Usûlünün Etkileşimi

Abstract

Tarihsel süreçte mezhepler arasındaki etkileşimde önemli olan birçok faktör bulunmaktadır. Fıkhî mezheplerin birbirleri ile olan etkileşiminde dikkat çeken en önemli husus, kurucu imamların birbirine yakın zamanda yaşamış olmalarıdır. Ebû Ḥanîfe (ö. 150/767) ile İmam Mâlik (ö. 179/795) çağdaş âlimlerdir. Şâfi‘î (ö. 204/820), İmam Mâlik’in öğrenciliğini yapmış, aynı zamanda Ebû Ḥanîfe’nin iki büyük öğrencisinden biri olan İmam Muḥammed b. Ḥasan eş-Şeybânî (ö. 189/805) vasıtası ile Hanefî fıkhını tanıma imkânı bulmuştur. Aḥmed b. Ḥanbel (ö. 241/855) ise Şâfi‘î ile çağdaş olup, ondan çokça istifade etmiştir. Mezhebin kurucu imamları arasındaki en dikkat çekici etkileşim İmam Mâlik ve Şâfi‘î arasında olmuştur. Şâfi‘î, yaklaşık dokuz yıl boyunca onun öğrenciliğini yapmış, kavl-i cedîd olarak adlandırılan Mısır döneminde, hocası ile haber konusundaki yöntemsel farklılığını içeren bir eser kaleme almıştır. Bu durum Mısır’da güçlü bir konumda olan Mâlikîlerin tepkisini çekmiştir. Mâlikî ilmi çevreden gelen birçok âlimin Şâfi‘î’nin Mısır’daki ders halkasına katılarak, İmâm Mâlik’in fıkhî perspektifini terk etmeleri, Mâlikî çevrelerde Şâfi‘î’ye yönelik eleştirel bir tutumun ortaya çıkmasına zemin hazırlamış; hoca-talebe ilişkisi olarak başlayan Mâlikî-Şâfi‘î etkileşimi, karşıt ekoller olarak ihtilafa evrilmiştir. Ancak bu çatışma her iki ekolün de alan bulduğu Irak’ta ortak itikâd-kelâm zemini ile yumuşamış, bu yumuşama karşılıklı etkileşiminde uzlaşıya dönük çabaların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bu süreçte Eş‘arî kelâm öğretisi, Mâlikî ve Şâfi‘îlerin buluştuğu en önemli ortak zemin olmuştur. Bu ortaklık, usûl-furu‘ ilişkisi olarak kabul edilen kelâm ve fıkıh usûlünün (asleyn) yakın ilişkisinden dolayı, Mâlikî-Şâfi‘î geleneklerin etkileşimi, kelâmî düzlemle sınırlı kalmamış fıkıh usûlü alanına da güçlü biçimde yansımıştır. Bu noktada araştırma, Mâlikî-Şâfi‘î fıkıh usûlünde haberlerin tercih kriterlerini merkeze alarak klasik (erken) dönemde her iki mezhebin etkileşimini ve bu etkileşimin boyutlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma haberlerin tercih kriterlerine ilişkin usûlî tartışmaları konu edinmekten ziyade, tercih sistemi ve tercih kriterlerine ilişkin yaklaşımların karşılaştırmasını öncelemektedir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması desenine dayalı olarak yürütülecektir. Bu kapsamda, Mâlikî ve Şâfi‘î âlimlerin erken dönemlerden itibaren kaleme aldıkları fıkıh usûlü eserleri karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Bulgular, fıkıh usûlü alanında Mâlikî–Şâfi‘î etkileşiminin ileri düzeyde olduğunu göstermektedir. Mâlikîlerden İbnu’l-Ḳaṣṣâr (ö. 397/1007), Bâḳıllânî (ö. 403/1013) ve Bâcî (ö. 474/1081); Şâfi‘îlerden Şîrâzî (ö. 476/1083), Cuveynî (ö. 478/1085), Sem‘ânî (ö. 489/1096) ve Ġazzâlî (ö. 505/1111) gibi isimler üzerinden izlenen Mâlikî-Şâfi‘î etkileşim ağı, iki mezhep arasındaki ilişkinin başlangıçta polemiksel ve eleştirel iken zamanla karşılıklı etkilenme ve dönüşüm süreçlerini içerdiğini göstermektedir.

Keywords

• İslam Hukuku
• Hadis
• Fıkıh Usûlü
• Mâlikî
• Şâfi‘î
• Haberler
• Tercih

Interaction Between Early Mālikī and Shāfi‘ī Legal Theory in the Context of Preferring Akhbār

Abstract

Throughout history, many factors have influenced the interactions among legal schools. The most notable aspect of the interaction among juristic schools is that their founding imams lived in relatively close periods. Abū Ḥanīfa (d. 150/767) and Mālik b. Anas (d. 179/795) were contemporaries. Al-Shāfi‘ī (d. 204/820) studied under Mālik b. Anas and also had the opportunity to become acquainted with Ḥanafī jurisprudence through Muḥammad b. al-Ḥasan al-Shaybānī (d. 189/805), one of Abū Ḥanīfa’s two prominent students. Aḥmad b. Ḥanbal (d. 241/855), who was also a contemporary of al-Shāfi‘ī, benefited greatly from him. The most dramatic interaction among the founding imams occurred between Mālik b. Anas and al-Shāfi‘ī. Al-Shāfi‘ī studied under him for approximately nine years and, during his Egyptian period known as qawl al-jadīd, authored a work reflecting his methodological disagreement with his teacher regarding reports/sunna. This situation provoked the reaction of the Mālikīs, who held a strong position in Egypt. The fact that many scholars from Mālikī scholarly circles joined al-Shāfiʿī’s study circle in Egypt and abandoned Mālik’s juristic perspective paved the way for the emergence of a critical attitude toward al-Shāfi‘ī within Mālikī circles; thus, the Mālikī–Shāfi‘ī interaction, which began as a teacher–student relationship, evolved into a conflict between opposing schools. However, this conflict was mitigated in Iraq, where both schools were active, through a shared doctrinal–theological ground, leading to conciliatory efforts in the interaction between the two schools. In this process, Ashʿarī theology constituted the most important common ground on which adherents of both schools converged. Due to the close relationship between theology and legal theory, which in some classifications of the Islamic sciences is conceptualized as an uṣūl–furū‘ relationship, this commonality was not confined to the theological level but was strongly reflected in the field of legal theory. In this context, the present study aims to examine the interaction between the Mālikī and Shāfiʿī schools in the classical (early) period by focusing on the criteria for preferring reports in their approaches to legal theory and to reveal the dimensions of this interaction. Rather than addressing uṣūlī debates concerning the criteria for preferring reports, the study prioritizes a comparison of approaches to the system of preference and its criteria. The study will be conducted based on the case study design, one of the qualitative research methods. Within this framework, independent works on legal theory authored by Mālikī and Shāfi‘ī scholars from the early periods. The findings indicate that the Mālikī–Shāfi‘ī interaction in the field of legal theory was highly advanced. The Mālikī–Shāfi‘ī interaction network traced through figures such as Ibn al-Qassār (d. 397/1007), al-Bāqillānī (d. 403/1013), and al-Bājī (d. 474/1081) among the Mālikīs, and al-Shīrāzī (d. 476/1083), al-Juwaynī (d. 478/1085), al-Sam‘ānī (d. 489/1096), and al-Ghazālī (d. 505/1111) among the Shāfi‘īs, shows that the relationship between the two schools was initially polemical and critical, but over time came to involve processes of mutual influence and transformation.

Keywords

• Islamic Law
• al-Ḥadīth
• Uṣūl al-Fiqh
• Shāfi‘ī
• Mālikī
• Akhbār
• Tarjīḥ

References

1. Agitoğlu, Nurullah. “Şâfiî Usûlcülerin Muhtelefun fîh Olan Rivayetleri Tercih ve Yorumla-ma Gerekçeleri: Ebû İshâk Eş-Şîrâzî Örneği”. International Social Sciences Studies Journal 5/48 (2019), 6046-6052. https://doi.org/http://dx.doi.org/10.26449/sssj.1845
2. Al Maun, Abdullah. “el-İmâm Mâlik ve Menhucuhu fi’l-Muvatta: Dirâse Tahliliyye”. Ma-laysian Journal for Islamıc Studies 8/2 (2024), 16-44.
3. Alsaç, Hatice. İbn Rüşd’ün Fıkıh Usûlü Anlayışı. Ankara: Okulu, 2024.
4. Arangül, Muammer. İmam Şâfiî’nin “İhtilâfu Mâlik ve’ş-Şâfiî” Adlı Eseri Çerçevesinde İmam Mâlik Eleştirisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yü-kek Lisans Tezi, 2009.
5. Aslan, Bedri. “Malikilerin İmam Şâfiî Eleştirisi: İbnü’l-Lebbâd’ın ‘Kitabu’r-Redd Ala’ş-Şafiî’ Adlı Kitap Örneğinde”. anemon 19 (2021), 45-51. https://doi.org/10.18506/anemon.906739
6. Aybakan, Bilal. “Şâfiî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/223-233. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
7. Bâcî, Ebu’l-Velîd Suleymân b. Ḫalef. İḥkâmu’l-fuṣûl fî aḥkâmi’l-uṣûl. thk. 'Abdulmecid et-Turkî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1987.
8. Bâcî, Ebu’l-Velîd Suleymân b. Ḫalef. İḥkâmu’l-fuṣûl fî aḥkâmi’l-uṣûl. thk. 'Abdullâh Muḥammed Cubûrî. 2 Cilt. Beyrût: Muessesetu’r-Risâle, 1989.

9. Bâcî, Ebu'l-Velîd Suleyman b Ḫalef. el-İşâre fî uṣûli'l-fıḳh. thk. Muḥammed Ḥasan İsmâ'îl. Beyrût: Dâru'l-Kutubi'l-'İlmiyye, 2003.
10. Bâḳıllânî, Ebû Bekr Muḥammed b. eṭ-Ṭayyib. et-Taḳrîb ve’l-İrşâd. thk. 'Abdulḥamîd b. 'Alî Ebû Zuneyd. 3 Cilt. b.y.: y.y., 1998.
11. Baktır, Mustafa. “el-Burhân fî Usûli’l-Fıkh”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/434-435. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
12. Berg, Bruce L. - Lune, Howard. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, çev. Eren Can Aybek (Konya: Eğitim Yayınevi, 2019.
13. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. Mesut Bütün-Selçuk Beşir Demir. An-kara: Siyasal Kitabevi, 2021.
14. Cuveynî, Ebu'l-Me'âlî 'Abdulmelik b. 'Abdullâh. el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Ṣalâḥ b. Muḥammed b. 'Avîḍa. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-'İlmiyye, 1997.
15. Cuveynî, Ebu'l-Me'âlî 'Abdulmelik b. 'Abdullâh. Kitâbu’t-Telḫîṣ fî uṣûli’l-fıḳh. thk. 'Abdullâh Cevlem en-Nebâlî - Beşîr Aḥmed el-'Amrî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, ts.
16. Çakır, Furkan. “Haberlerin Tearuzu Durumunda Mâlikî Usûlcülerin Benimsedikleri Tercih Kaideleri (Bâcî’nin İhkâmu’l- Fusûl Adlı Eseri Örneği)”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 23/1 (2023), 275-294. https://doi.org/https://doi.org/10.33420/marife.1262315
17. Çavuşoğlu, Ali Hakan. Irak Mâlikî Ekolü (III.-V./IX.-XI. y.y.). İstanbul: Marmara Üniversi-tesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
18. Demir, Osman. “Tevakkuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/579. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
19. Dere, Ali. “İmam Malik’in Hadis Metinlerini Değerlendirme Kriterleri Üzerine”. Journal of Islamic Research, 69-73.
20. Eşit, Davut. “Eş’arîliğin Fıkhi Mezheplerdeki Temsiliyeti”. Uluslararası İmam Eş’arî ve Eş’arîlik Sempozyumu Bildirileri 21-23 Eylül 2014. 2/593-614. İstanbul: Beyan Yayın-ları, 2015.
21. Ġazzâlî, Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed. el-Mustaṣfâ. thk. Muḥammed 'Abdus-selâm 'Abduşşâfî. Beyrût: y.y., 1993.
22. Hazar, Fatma. “Mâzerî’nin Usûl Anlayışı Üzerine”. Atebe Dini Araştırmaalr Dergisi 9 (Ha-ziran 2023), 69-89. https://doi.org/https://doi.org/10.51575/atebe.1288394
23. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muḥammed b. Ḥuseyn el-Asbahanî. Muḳaddime fî nuket min uṣûli’l-fıḳh, (Mecmu‘u Resâil min Uṣûli’l-Fıḳh’ın içinde). b.y.: el-Maṭba‘âtu’l-Ehliyye, 1906.
24. İbnu’l-Ḳaṣṣâr, Ebu'l-Ḥasen 'Alî b. Ömer. el-Muḳaddime fi’l-uṣûl. Tunus: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1996.
25. İltaş, Davut. Fıkıh Usulünde Mütekellimîn Yönteminin Delalet Anlayışı. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
26. İltaş, Davut. “Fıkıh Usulü Yazımında ‘Kelamcılar Yöntemi ve Fakihler Yöntemi’ Ayrımlaş-masının Mahiyeti Üzerine” 17 (2009), 65-95.
27. Kalaç, Rıdvan. İbn Teymiyye’nin Usûl Düşüncesinde Hadis. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
28. Kanarya, Bayram. İhtilaflı Hadisler İmam Şâfiî’nin Yaklaşımı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
29. Ḳarâfî, Şihâbuddîn Aḥmed b. İdrîs. Şerḥu Tenḳîḥi’l-fuṣûl. b.y.: Şirketu’ṭ-Ṭibâ'ati’l-Fenniyyeti’l-Muttaḥide, 1973.
30. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar-İlkeler-Teknikler. Ankara: Nobel Yayınları, 2012.
31. Kesgi̇n, Hafsa. “Mâlikî Fıkıh Usûlünün Tarihsel Süreci”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahi-yat Fakültesi Dergisi 45 (2020), 505-535. https://doi.org/https://doi.org/10.17120/omuifd.721948
32. Kıral, Bilgen. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8/15 (2020), 170-189.
33. Memduhoğlu, Adnan - Batur, Ahmet. “Müte`ârız Haberlerde Tercih Kriterleri ve Furû Fıkha Yansıması: Şîrâzî Örneği”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (Haziran 2023), 329-359. https://doi.org/https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1257966
34. Okuyucu, Nail. Şâfiî Mezhebinin Teşekkül Süreci. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
35. Özdemir, Ahmet. “Âhâd Haberin Reddedildiği Durumlar-Ebû İshâk eş-Şîrâzî (ö. 476/1084) Örneği-”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/23 (Aralık 2019), 508-527. https://doi.org/https://doi.org/10.35415/sirnakifd.610105
36. Özen, Şükrü. “Teâruz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/208-211. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
37. Özen, Şükrü. “Tercih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/484-487. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
38. Sem'ânî, Ebu’l-Muẓaffer Manṣûr b. Muḥammed el-Mervezî. Ḳavâṭı'u’l-edille fi’l-uṣûl. thk. Muḥammed Ḥasen İsmâ'îl eş-Şâfi'î. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-'İlmiyye, 1999.
39. Şâfiʿî, Muḥammed b. İdrîs. İḫtilâfu’l-ḥadis̱ (el-Umm’ün içinde). Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1990, 8/599679.
40. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhim b. 'Alî b. Yûsuf. el-Luma' fî uṣûli’l-fıḳh. b.y.: Dâru'l-Kutubi'l-'İlmiyye, 2003.
41. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. 'Alî b. Yûsuf. Kitâbu’l-Ḥudûd. Riyâd: Rekâiz li’n-Neşri ve’t-Tavzi‘, 2021.
42. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. 'Alî b. Yûsuf. Şerḥu’l-Luma'. thk. 'Abdulmecîd et-Turkî. 2 Cilt. Bayrut, Lubnan: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1988.
43. Tekin, Davut. “Malikî Usûlcü İbnü’l-Kassâr’a Göre Haber ve Haberin Epistemolojik Değe-ri”. Hakkari İlahiyat Dergisi 7 (31 Aralık 2025), 20-43. https://doi.org/10.69801/haid.1767639