Analysis of al-Ḥanefī’s Maqāmāt According to Aristotle’s Rhetorical Triangle

Abstract

This study aims to examine the maqāma/maqāmāt tradition, one of the distinguished genres of classical Arabic narrative, within the framework of Aristotle’s Rhetorical Triangle (ethos–pathos–logos). As a narrative genre, the maqāma may be defined as a fictional form of storytelling narrated by an imaginary narrator, in which the events experienced by a prota-gonist (often portrayed as a trickster figure such as a thief, pickpocket, or brigand, yet simul-taneously resourceful, eloquent, and cunning) are presented in a carefully constructed, ficti-onalized manner. The narrative typically revolves around the hero’s journeys to various ci-ties and the adventures he encounters in different locales, combining elements that are partly pastoral and distinctly picaresque, and at times bearing a fantastical character. This genre is particularly designed to display, and in many respects to teach, the full range of the Arabic language’s subtleties and rhetorical devices with exceptional mastery. For this rea-son, the maqāma is primarily regarded as a literary genre rather than a purely narrative or historical form. Adopting a qualitative research design, the study combines close reading with comparative rhetorical analysis. The primary corpus is al-Ḥanefī’s Maqāmātu’l-Ḥanefī, analyzed through a descriptive–analytical approach on the basis of its manuscript and prin-ted witnesses. The text is examined both holistically and at the level of selected maqāmāt in light of the theoretical triad of ethos, pathos, and logos. Throughout the analysis, classical Arabic rhetorical literatüre is taken as a key reference point; rhetorical features are identified through contextual examples and interpreted against their historical and literary backgro-unds. In this way, the study seeks to integrate historical-philological grounding with a theo-retical rhetorical reading. At the center of the research stands the Maqāmātu’l-Ḥanefī of Ṣāʿid b. Aḥmad al-Ḥanefī who lived during the Zengid period (6th/12th century). The study first investigates the author’s identity, works, and historical context; then introduces the ma-nuscript and printed copies of the Maqāmāt, discusses the work’s formal and structural fea-tures, and examines its content. Subsequently, the Maqāmāt is evaluated in terms of the core narrative components of the genre (narrator, protagonist, and plot). In the next stage, selec-ted passages are analyzed specifically through the lens of Aristotle’s Rhetorical Triangle: et-hos (the construction of the narrator’s authority and credibility), pathos (emotional impact achieved through satire, humor, dramatic scenes, and aesthetic description), and logos (rea-soning through analogy, exemplary argumentation, poetic inference, and systematic argu-ment). Finally, a set of representative maqāmāt (first and twenty-second maqāma) based analysis. This demonstrates that the rhetorical triangle operates not only at the macro-structural level of the work but also functionally within individual texts. By approaching al-Ḥanefī’s Maqāmāt as a “rhetorical laboratory” that brings together the legacy of classical Arabic prose rhetoric and Aristotle’s philosophical theory of persuasion, this study proposes a new model of reading and analysis for maqāma scholarship. Moreover, a survey of the exis-ting literature reveals no prior study that subjects maqāma works to a systematic and comp-rehensive analysis from the perspective of Aristotle’s rhetorical triangle (ethos–pathos–logos). In this respect, the present study aims to fill a significant gap by evaluating the maqāma tradition not only through Arabic rhetorical and stylistic categories but also on the basis of philosophical rhetorical theory. Moreover, insofar as can be determined, the study contributes to the existing literature by introducing and bringing to light a work that -apart from the preparation of an edited edition- has not previously been the subject of any acade-mic research, and by doing so on the basis of its manuscript witnesses.

Keywords

• Arabic Language and Literature
• Maqāma/Maqāmāt
• al-Ḥanefī
• Aristotle
• Rhetorical Triangle
• Ethos
• Pathos
• Logos

Thanks

I would like to express my deepest respect and gratitude to my esteemed advisor, Professor Dr. Soner GÜNDÜZÖZ, for his invaluable contributions to the preparation of this article and my doctoral thesis, from which it was derived.

Aristo Retorik Üçgenine Göre El-Ḥanefi'nin Maḳâmât'ının Analizi

Abstract

Bu çalışma, klasik Arap anlatı geleneğinin seçkin türlerinden makâme (maḳâmât) geleneğini, Aristo’nun Retorik Üçgeni (ethos, pathos ve logos) çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Makâme bir anlatı türü olarak hayalî bir anlatıcı tarafından tahkiye edilen ve çoğu defa hırsız, yankesici ve haydut gibi düzenbaz, dalavereci ancak becerikli ve kurnaz bir kahramanın yaşadığı olayların kurgusal biçimde ele alındığı, kahramanın çeşitli şehirlere yaptığı yolculuklarda ve gittiği yerlerde başından geçen maceraların anlatıldığı, kısmen pastoral ve pikaresk tarzlı fantastik hikâye türü olarak tarif edilebilir. Bu tür özellikle Arap dilinin bütün inceliklerini ve söz sanatlarını ustalıkla ortaya koyma ve bunları adeta öğretme amacı taşımaktadır. Bu nedenle edebî bir tür olarak nitelenir. Çalışma, nitel araştırma desenine dayalı olup metin merkezli çözümleme ve karşılaştırmalı retorik analiz yöntemlerini birlikte kullanmaktadır. Araştırmada el-Ḥanefî’nin Maḳâmâtu’l-Ḥanefî adlı eseri, yazma ve matbu nüshaları esas alınarak betimleyici ve analitik bir yaklaşımla incelenmiş; metin, Aristo’nun ethos, pathos ve logos üçlemesi teorik çerçevesi doğrultusunda hem tümel (holistik) hem de tikel (örnek makâmeler üzerinden) analiz edilmiştir. Çözümleme sürecinde klasik Arap belâgat literatürü (özellikle el-Câhiz, İbn Kuteybe ve el-Hemedânî geleneği) referans alınmış; metindeki retorik unsurlar bağlam içi örneklerle tespit edilerek tarihsel ve edebî arka planları dikkate alınarak yorumlanmıştır. Böylece yöntem, tarihsel filolojik temellendirme ile kuramsal retorik okumanın bütünleştirilmesini hedeflemektedir. Araştırmanın merkezinde, biyografik bilgileri sınırlı olmakla birlikte Zengîler döneminde (VI./XII. yüzyıl) Rey, Bağdat ve Rakka hattında yaşadığı anlaşılan Ebu’l-ʿAlâʾ Ṣâʿid b. Ahmed er-Râzî er-Rakkî el-Ḥanefî’nin Maḳâmâtu’l-Ḥanefî adlı eseri yer alır. Çalışmada önce müellifin kimliği, eserleri ve yaşadığı tarihsel bağlam araştırılmış; ardından Maḳâmât’ın yazma ve matbu nüshaları tanıtılmış; eserin şekilsel ve biçimsel yönleri ile içeriği ele alınmıştır. Ardından eser, makâme türünün temel anlatı unsurları olan râvî, kahraman ve olay örgüsü açısından değerlendirilmiştir. Çalışmada bundan sonra eser, seçilen örnek pasajlar üzerinden Aristo retorik üçgeni özelinde irdelenmiş; ethos (râvînin otorite ve güvenilirlik inşası), pathos (hiciv, mizah, dramatik sahneler ve estetik tasvirlerle duygusal etki) ve logos (kıyas, temsilî akıl yürütme, şiirle istidlâl ve sistemli argümantasyon) boyutlarında bütüncül biçimde analiz edilmiştir. Son aşamada, örneklem olarak belirlenen bazı makâmeler (harf oyunları üzerine kurulu ve öğüt içerikli ‘el-Ḥurûfiyye’ başlıklı birinci makâme ve ‘Yirmi Birinci Makâmenin İçerdiği Konulara Cevap’ başlıklı nazarî tartışma nitelikli yirmi ikinci makâme) tikel çözümlemeye tabi tutulmuş; böylece Aristo retorik üçgen teorisinin yalnızca eserin genel yapısında değil, aynı zamanda eserdeki tekil metinlerde de işlevsel olarak çalıştığı gösterilmiştir. Çalışma, el-Ḥanefî’nin Maḳâmât’ını klasik Arap nesrinin belâgat mirasıyla felsefî ikna teorisi denebilecek Aristo Retorik Üçgenini buluşturan bir ‘retorik laboratuvar’ olarak değerlendirerek, makâme türü eser araştırmalarına yeni bir okuma ve analiz modeli önermektedir. Öte yandan mevcut literatür incelendiğinde, makâme türü eserlerin Aristo’nun retorik üçgeni (ethos, pathos ve logos) perspektifinden sistematik ve bütüncül bir analize tabi tutulduğu herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu yönüyle çalışma, makâme geleneğini yalnızca Arap dili belâgat ve üslûp unsurları üzerinden değil, aynı zamanda felsefî retorik kuramı temelinde değerlendirmeyi amaçlayarak literatüre önemli bir katkı sunmayı hedeflemektedir. Ayrıca çalışma, tespit edilebildiği kadarıyla hakkında edite bir baskısının yapılması haricinde herhangi bir akademik çalışma yapılmamış olan bir eseri, elyazmasını temel alarak tanıtması ve gün yüzüne çıkarması bakımından da literatüre katkı sunmaktadır.

Keywords

• Arap Dili ve Belagatı
• Makâme/Makâmât
• el-Ḥanefî
• Aristo
• Retorik Üçgen
• Ethos
• Pathos
• Logos

Thanks

Bu makalenin ve kendisinden üretildiği doktora tezimin hazırlanmasındaki çok kıymetli katkılarından ötürü saygıdeğer danışman Hocam Prof. Dr. Soner GÜNDÜZÖZ'e hürmet ve şükranlarımı arz ederim.

References

1. Abbâs, Hasan. Neş’etu’l-makâmât fi’l-edebi’l-ʿarabî. Kâhire, Dâru’l-Maʿârif, ts..
2. Aristoteles, Retorik. çev. Mehmet H. Doğan. İstanbul: Say Yayınları, 2005.
3. Aristotle. The Rhetoric. çev. W. Rhys Roberts. Massachusetts Institute of Technology Internet Classics Archive. Erişim 12 Haziran 2026. https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.2.ii.html
4. Ayyıldız, Erol. “Makâme”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 27/417-419. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
5. Baba, Coşkun. Retoriğin İkna Gücü. Konya: Çizgi Kitabevi, 2018.
6. Bağdâdî, İsmail b. Muhammed b. Emîn b. Mîr Selîm el-Bâbânî (Babanzâde Bağdatlı İsmail Paşa). Hediyyetu’l-ʿârifîn esmau’l-muellifîn ve âsâru’l-musannifîn. 2 cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1370/1951.
7. Brockelmann, “Makâme”. İslam Ansiklopedisi. 7/197-201. 5. Baskı. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1978.
8. Butterworth, Charles. Averroes’ Middle Commentary on Aristotle’s Rhetoric. Princeton: Princeton University Press, 1987.

9. Câhiz, Ebû Osmân ʿAmr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî. el-Beyân ve't-tebyîn. nşr. Abdulhamîd Hindâvî. Beyrût: Dâru'l-Kutub el-İlmiyye, 1424/2003.
10. Can, Muhammed Ali. Makâme Edebiyatı. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2021. Curcânî, Ebû Bekr Abdulḳâhir. Esrâru’l-belâğa. thk. Mahmud Muhammed Şâkir. Cidde: Dâru’l-Medenî, 1412/1991.
11. Dayf, Şevkî. el-Maḳâme. Kâhire: Dâru’l-Meʿârif, 1392/1973.
12. Ebû Zeyd, Bekr b. Abdullah. Tabakâtu’n-nessâbîn. Riyad: Dâru’r-Reşîd, 1407/1987.
13. Eco, Umberto. Interpretation and Overinterpretation. Cambridge: Cambridge University Press, 1992.
14. Ferrûh, Ömer. Târîhu’l-edebi’l-ʿarabî. Beyrût: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyin, 6 cilt, 1401/1981.
15. Gutas, Dimitri. Greek Thought, Arabic Culture. London: Routledge, 1998.
16. Ḥanefî, Ebu’l-ʿAlâ’ Ṣâʿid b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ahmed er-Râzî er-Rakkî. “Maḳâmâtu’l-Ḥanefî”, Maḳâmâtu’l-Ḥanefî ve İbn Nâḳiyâ ve gayrihimâ içinde. ed. Osman Rescher. İstanbul: Matbaâ-i Ahmed Kâmil, 1330/1911.
17. Ḥanefî, Ebu’l-ʿAlâ’ Ṣâʿid b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ahmed er-Râzî er-Rakkî. Maḳâmâtu’l-Ḥanefî. İstanbul: Süleymaniye, Fatih Koleksiyonu, 4109.
18. Ḥanefî, Ebu’l-ʿAlâ’ Ṣâʿid b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ahmed er-Râzî er-Rakkî. el-Cem‘u Beyne’l-fetvâ ve’t-takvâ fî muhimmâti’d-dîni ve’d-dunyâ. Kastamonu: Kastamonu İl Halk Kütüphanesi, KHK935.
19. Ḥanefî, Takiyyuddîn b. Abdilkâdir et-Temîmî ed-Dârî el-Gazzî el-Mısrî. et-Tabakâtu’s-seniyye fî terâcimi’l-hanefiyye. nşr. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. Kâhire: Hecer, 1409/1989.
20. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Muslim b. Kuteybe ed- Dîneverî. Edebu’l-kâtib. thk. M. J. De Goeje. Leiden: Brill, 1318/1900.
21. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Muslim b. Kuteybe ed- Dîneverî. Şiir Kitabı (Kitâbu’ş-şi’r). haz. Ahmed Ateş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1387/1967.
22. İbn Manzûr, Muhammed b. Mukerrem el-Ensârî. Lisânu’l-arab. Beyrût: Dâru Sâdır, 1374/1955.
23. Karaca, Ahmet Cevdet. Arap Edebiyatında Makâme ve Bazı Makâmât Örnekleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
24. Kâtib Çelebi, Mustafâ b. Abdillâh el-İstânbûlî (Hacı Halife). Keşfu’z-zunûn an esâmi’l-kutubi ve’l-funûn. nşr. Şerefettin Yaltkaya-Kilisli Rifat Bifat Bilge. 2 cilt. İstanbul: Maarif Matbaası, 1360/1941.
25. Kâtib Çelebi, Mustafâ b. Abdillâh el-İstânbûlî (Hacı Halife). Sullemu’l-vusûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. nşr. Mahmud Abdulkâdir el-Arnâût. İstanbul: IRCICA Yayınları, 1431/2010.
26. Keşşâş, Muhammed. Lugatu’l-hayevân. Beyrût: el-Mektebetu’l-Asriyye, 1424/2003.
27. Kevserî, Muhammed Zâhid el-. “İlmin Kaybı: Allâme İsmâil Sâib Sencer”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. çev. Musa Alak, 12 (Aralık 2018), 495-506.
28. Kevserî, Muhammed Zâhid. Makâlâtu’l-Kevserî. Humus: Râtib Hâkimî, 1388/1968.
29. Kreiser, Klaus. “Rescher, Oskar”, Neue Deutsche Biographie içinde. 21 (2003), 579-580.
30. el-Meclisu’l-Aʿlâ li’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye, Mevsûʿatu’l-mefâhîmi’l-islâmiyye el-ʿâmme. ed. ʿUvaysiyân et-Temîmî el-Baṣrî. Kâhire: el-Meclisu’l-Aʿlâ li’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye, ts.
31. Mısrî, Ebû Muhammed Muhyiddîn Abdulkâdir b. Muhammed el-Kureşî. el-Cevâhiru’l-mudıyye fî tabakâti’l-hanefiyye. nşr. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. Kâhire: Dâr Hacer li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 2. bs., 5 cilt, 1413/1993.
32. Sukker, Şâdî Mucellî Îsâ. Fennu’l-Makâmât fi’l-edebi’l-arabî: Bedîuzzamân el-Hemedânî Nemûzecen. eş-Şâmile ez-Zehebiyye, 2020.
33. Şensoy, Sedat. “Reşer, Osman”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 35/10-11. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
34. Yemez, Yusuf Nurullah. “Zengîlerde Bir Devlet Adamı ve Âlim: Kemâleddîn Şehrezûrî”. Yakın Doğu Üniversitesi İslâm Tetkikleri Merkezi Dergisi 11/2 (Aralık 2025), 589-618.
35. Yıldırım, Abdurrahman. “Hicrî 6. Asırda Yaşamış Rakkalı Bir Müderrisin Bilinmeyen Nâdir Bir Eseri (Sâid b. Ahmed b. Ebubekir el-Hanefî’nin ‘el-Cem‘u beyne’l-fetvâ ve’t-takvâ fî muhimmâti’d-dîni ve’d-dünyâ’ Adlı Eseri)”. İslam Tetkikleri Dergisi, 10/1 (Mart 2020), 413-420.
36. Yıldız, Yunus. “Bir Pikaresk Olarak İhsan Oktay Anar’ın Galîz Kahraman’ı”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları 30 (Güz 2024), 123-140.
37. Zeyyât, Ahmed Hasen. Târîhu’l-edebi’l-ʿarabî. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife, 1414/199.