Doğal Teoloji ile Kelâm İlmi Arasındaki İlişki

This article was retracted on July 6, 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/daid/article/1988323

Abstract

Bu makale, doğal teoloji kavramını ve bu kavramın İslâm kelâmı ile ilişkisini tarihsel, kavramsal ve metodolojik bir çerçevede incelemektedir. İlk bölümde doğal teolojinin tanımı, ortaya çıktığı düşünsel bağlamlar ve tarihsel gelişim süreci ele alınmaktadır. Ardından bu yaklaşımın Tanrı’nın varlığı ve bazı sıfatlarını akıl ve tabiat üzerinden temellendirme çabası olarak nasıl şekillendiği ortaya konulmaktadır. İkinci bölümde doğal teolojinin temel özellikleri analiz edilmektedir. Akla atfedilen rol, tabiata dayalı istidlâlin imkânları ve bu yaklaşımın bilgi üretme kapasitesi tartışılmaktadır. Bunun yanı sıra doğal teolojinin kapsam ve sınırları da ele alınarak söz konusu alanın epistemolojik çerçevesi belirgin hale getirilmektedir. Böylece doğal teoloji ile kelâm ilmi arasındaki ilişkinin daha tutarlı ve sistematik bir zeminde incelenmesi mümkün hâle gelmektedir. Üçüncü bölümde ise söz konusu ilişki, kelâmın farklı ekollerinden seçilen örnekler üzerinden somut olarak ele alınmaktadır. Mu‘tezilî, Eş‘arî ve Mâtürîdî geleneklerde kullanılan aklî istidlâl yöntemleri incelenerek doğal teolojiyle kesişen ve ayrışan yönler tespit edilmektedir. Çalışma, kelâmın doğal teolojiyi bütünüyle benimsemediğini, bazı yöntem ve araçlardan sınırlı ve seçici biçimde yararlandığını ve yararlanması gerektiğini savunmaktadır.

Keywords

• Kelâm
• Doğal Teoloji
• Dakîkü’l-Kelâm
• Celîlü’l-Kelâm
• Aklî İstidlâl
• Mu‘tezile
• Eş‘ariyye
• Mâtürîdiyye

علاقة اللاهوت الطبيعي بعلم الكلام الإسلامي

This article was retracted on July 6, 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/daid/article/1988323

Abstract

تهدف هذه الدراسة إلى تحليل مفهوم اللاهوت الطبيعي وتحديد موقعه ضمن علم الكلام الإسلامي، عبر مقاربةٍ تجمع بين الأبعاد التعريفية والتاريخية والمنهجية. يبدأ البحث ببيان ماهية اللاهوت الطبيعي، وتتبع نشأته في السياقين الفلسفي والديني، مع إبراز أبرز المراحل التي مرّ بها، والتحولات التي طرأت على وظائفه وحدود اشتغاله. ثم ينتقل إلى تحليل خصائصه المنهجية، ولا سيما اعتماده على العقل والنظر في العالم الطبيعي لإثبات وجود الله وبعض صفاته، مع تقويم إمكاناته وحدوده في إنتاج المعرفة الإلهية. ويُظهر هذا التحليل أن تحديد أدوات اللاهوت الطبيعي وأهدافه يمهّد للكشف عن نقاط الالتقاء والاختلاف بينه وبين علم الكلام. وفي القسم التطبيقي، تدرس المقالة العلاقة بين المجالين من خلال نماذج مختارة من المدارس الكلامية، كالمعتزلة والأشاعرة والماتريدية، مع تحليل طرائق الاستدلال العقلي المعتمدة فيها. ويُبيِّن البحث أن بعض التحولات المنهجية في هذه المدارس يمكن تفسيرها بوصفها توظيفًا جزئيًا لأدوات اللاهوت الطبيعي، دون أن يفضي ذلك إلى اندماجٍ تام بينهما. وتخلص الدراسة إلى أن علم الكلام قادر على الإفادة من عناصر مختارة من اللاهوت الطبيعي بصورةٍ انتقائية وأداتية، مع الحفاظ على استقلاله الإبستمولوجي ومرجعيته الوحيانية.

Keywords

• اللاهوت الطبيعي
• علم الكلام
• دقيق الكلام
• جليل الكلام
• المنهج العقلي
• المعتزلة
• الأشاعرة
• الماتريدية

The Relationship Between Natural Theology and Kalām

This article was retracted on July 6, 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/daid/article/1988323

Abstract

This study analyzes the concept of natural theology and its relationship to Islamic kalām through a structured approach that integrates definitional, historical, and methodological perspectives. It begins by outlining the meaning, origins, and major stages in the development of natural theology, emphasizing how its scope, function, and epistemic claims have evolved within philosophical and religious traditions. The study then examines the methodological features of natural theology, particularly its reliance on reason and reflection on the natural world to establish the existence of God and certain divine attributes, while also assessing its epistemic strengths and limitations. Building on this foundation, the study explores points of convergence and divergence between natural theology and kalām. It does so by analyzing representative models from Muʿtazilite, Ashʿarite, and Māturīdite schools, focusing on their respective methods of rational argumentation. This analysis evaluates whether certain developments within these schools can be understood as partial engagements with natural-theological reasoning. The study concludes that although kalām can selectively appropriate some elements of natural theology, it does not fully integrate them into its system. Rather, it preserves its distinct epistemological framework by employing rational tools in an instrumental and controlled manner, remaining fundamentally grounded in the authority of revelation.

Keywords

• Kalām
• Natural Theology
• Daqīq al-Kalām
• Jalīl al-Kalām
• Rational Method
• Muʿtazilite Theology
• Ashʿarite Theology
• Māturīdite Theology

References

1. Abdülcebbâr, Muhammed. “Tecdîdü ʿilmi’l-kelâm: Ḳırâʾa fi’l-mefâhîm ve’t-târîh”. Mecelletü’t-teʾṣîl, 5 (2020), 45-47.
2. Adamson, Peter. “The Kindian Tradition: The Structure of Philosophy in Arabic Neoplatonism”. The Libraries of the Neoplatonists içinde, ed. Cristina D’Ancona, 351–370. Leiden: Brill, 2010.
3. Altaie, Basil. “Islam & Natural Philosophy: Principles of Daqīq al-Kalām”. ResearchGate. Erişim 21 Temmuz 2025.
4. Aquinas, Thomas. Summa Contra Gentiles. çev. Anton Pegis. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1955.
5. -----------. Summa Theologiae. çev. English Dominican Province. New York: Benziger Bros., 1947.
6. Aristoteles. Metafizik. çev. Hugh Tredennick. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1933.
7. el-Bağdâdî, Abdülkâhir. Uṣûlü’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1981.
8. el-Bâkıllânî, Ebû Bekir. Temhîdü’l-evâʾil ve telḫîṣü’d-delâʾil. Nşr. İmâdüddîn Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekāfiyye, 1986.

9. Barbour, Ian. Religion and Science: Historical and Contemporary Issues. San Francisco: HarperSanFrancisco, 1997.
10. Barrow, John D. – Tipler, Frank J. The Anthropic Cosmological Principle. Oxford: Oxford University Press, 1986.
11. Bedewî, Abdurrahman. el-Lâhût ve’l-ʿakl: Dirâse mukârane. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1986.
12. Berkeley, George. A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge. Oxford: Oxford University Press, 2002.
13. Boyle, Robert. The Works of Robert Boyle. Ed. Thomas Birch. London: Pickering & Chatto, 1999.
14. Bulğen, Mehmet. “Kelâm İlminde Ulûhiyet Bahislerinin Güncellenmesi Üzerine”. Kelâm İlmi ve İslâm Hukukunda İçerik Sorunları içinde, 101–120. İstanbul: Ensar, 2017.
15. -----------. “Kelâm İlminin Kozmolojik Boyutları ve Günümüz Kozmolojisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/2 (2010), 49–80.
16. -----------. “Kelâmda Doğal Teoloji Problemi”. İslam Araştırmaları Dergisi, sy. 28 (2012), 1–28.
17. Câhiz. Kitâbü’l-ḥayevân. thk. Abdüsselâm Hârûn. Kahire: Dâru’l-Cîl, 1965.
18. Craig, William Lane – Sinclair, James. “The Kalam Cosmological Argument”. The Blackwell Companion to Natural Theology içinde, ed. William Lane Craig – J. P. Moreland, 101–201. Oxford: Wiley-Blackwell, 2009.
19. Craig, William Lane. Reasonable Faith: Christian Truth and Apologetics. Wheaton, IL: Crossway, 2008.
20. el-Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. nşr. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. Beyrut, 1999.
21. -----------. el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh. Thk. ʿAbdülʿaẓîm ed-Dîb. Doha: Câmiʿatü Katar, 1978.
22. -----------. el-İrşâd ilâ ḳavâṭıʿi’l-edille fî uṣûli’l-iʿtiḳād. Nşr. Muhammed Yûsuf Mûsâ. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1950.
23. Darwin, Charles. On the Origin of Species. London: John Murray, 1859.
24. Davidson, Herbert A. Proofs for Eternity, Creation and the Existence of God in Medieval Islamic and Jewish Philosophy. New York: Oxford University Press, 1987.
25. Davies, Brian. An Introduction to the Philosophy of Religion. Oxford: Oxford University Press, 2004.
26. Dembski, William A. The Design Inference: Eliminating Chance through Small Probabilities. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
27. Descartes, René. Meditations on First Philosophy. Çev. John Cottingham. Cambridge: Cambridge University Press, 1996.
28. Fazlurrahman. İslâm. Chicago: University of Chicago Press, 1979.
29. el-Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād. Nşr. İbrâhim Âtî. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîse, 1961.
30. -----------. Tehâfütü’l-felâsife. Nşr. Süleyman Dünya. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, 1966.
31. Gilson, Etienne. The Christian Philosophy of St. Thomas Aquinas. New York: Random House, 1956.
32. Harpûtî, Abdüllatif. Târih-i İlm-i Kelâm. İstanbul: Necm-i İstikbâl Matbaası, 1332/1913.
33. -----------. Tenkîhü’l-kelâm. İstanbul: Necm-i İstikbâl Matbaası, 1330/1911.
34. Hayyât, Ebû’l-Hüseyn. el-İntiṣâr. Thk. Necm Abdurrahman Halef. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1990.
35. Hume, David. An Enquiry Concerning Human Understanding. Oxford: Oxford University Press, 2007.
36. -----------. Dialogues Concerning Natural Religion. Indianapolis: Hackett, 1980.
37. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b Hasan el-Ensârî. Mücerredü makâlâti’ş-şeyh Ebi’l- Hasan el-Eş’ari. ed. Daniel Gimaret. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1987.
38. İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
39. ‘İmâre, Muhammed. el-İslâm ve’t-teʿaddüdiyye. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 2000.
40. Kâdî Abdülcebbâr. el-Mecmûʿ fî’l-muḥîṭ bi’t-teklîf. Nşr. J. J. Houben. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1986.
41. Kalın, İbrahim. “Knowledge as Light: A Comparative Analysis of Ghazali and Kant.” Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya içinde, ed. Birgit Krawietz – Georges Tamer, 133–158. Berlin: Walter de Gruyter, 2013.
42. Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
43. el-Kestelî, Muslihuddin Mustafa. Hâşiye alâ Şerh’il-Akāid (el-Mecmûatü’s-seniyye ala şerhi’l-akâidi’n-nesefiyye içinde). Lübnan: Daru’n-Nuru’s-Sabah, 2012.
44. Kuhn, Thomas. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press, 1962.
45. Leibniz, Gottfried Wilhelm. Theodicy: Essays on the Goodness of God, the Freedom of Man and the Origin of Evil. La Salle: Open Court, 1985.
46. Mahfûz, Hüseyin Ali. “Muṣṭalaḥâtü ʿilmi’l-kelâm”. Mecelletü’t-türâs, sy. 17 (2002), 121–126.
47. Mahmûd, Muhammed Abdülhalîm. Felsefetü ʿilmi’l-kelâm. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 1986.
48. el-Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-tevḥîd. Nşr. Bekir Topaloğlu – Muhammed Aruçi. Ankara: İSAM, 2005.
49. McGrath, Alister E. The Re-Enchantment of Nature: The Denial of Religion and the Ecological Crisis. London: Hodder & Stoughton, 2002.
50. McGrath, Alister E. The Science of God: An Introduction to Scientific Theology. London: T&T Clark, 2004.
51. McGrath, Alister. The Open Secret: A New Vision for Natural Theology. Oxford: Blackwell Publishing, 2008.
52. Musa Kâzım, Şeyhülislâm. Külliyât: Dinî İctimaî Makaleler. İstanbul: Evkaf-ı İslâmiyye Matbaası, 1336/1918.
53. Nasr, Seyyed Hossein. Knowledge and the Sacred. Albany: State University of New York Press, 1989.
54. en-Nesefî, Ebû’l-Muʿîn. Tabsıratü’l-edille fî uṣûli’d-dîn. Nşr. Hüseyin Atay. Ankara: DİB Yayınları, 1993.
55. Newton, Isaac. Mathematical Principles of Natural Philosophy. Trans. Andrew Motte. New York: Prometheus Books, 1995.
56. Özervarlı, M. Sait. “Yeni İlm-i Kelâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/yeni-ilm-i-kelam
57. Paley, William. Natural Theology. London: J. Faulder, 1802.
58. Passmore, J. A. The Perfectibility of Man. London: Duckworth, 1970.
59. Plantinga, Alvin. God and Other Minds. Ithaca: Cornell University Press, 1967.
60. -----------. Warranted Christian Belief. Oxford: Oxford University Press, 2000.
61. Polkinghorne, John. Science and Theology: An Introduction. London: SPCK, 1998.
62. Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. London: Routledge, 1959.
63. er-Râzî, Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin. el-Metâlibü’l-ʿâliyye mine’l-ilmi’l-ilâhî. ed. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekka. 9 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kitabi’l- Arabi, 1987.
64. Swinburne, Richard. Is There a God? Oxford: Oxford University Press, 2010.
65. -------------. The Existence of God. 2. bs. Oxford: Oxford University Press, 2004.
66. -------------. Wucûdullāh. Çev. Fâdî Butrus. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Cedîd, 2010.
67. Şâfiî, Hasan. el-Medhal ilâ dirâseti ʿilmi’l-kelâmi’l-cedîd. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2010.
68. Taliaferro, Charles. “The Project of Natural Theology.” The Blackwell Companion to Natural Theology içinde, ed. William Lane Craig – J. P. Moreland, 1–25. West Sussex: John Wiley & Sons, 2012.
69. Tindal, Matthew. Christianity as Old as the Creation. London, 1730.
70. Türker, Ömer. “Kelâm İlminin Mahiyeti Üzerine.” İslam Araştırmaları Dergisi 21 (2009): 9–34.
71. Ward, Keith. Why There Almost Certainly Is a God: Doubting Dawkins. Oxford: Lion Hudson, 2008.
72. Watt, W. Montgomery. Islamic Philosophy and Theology. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1985.
73. Yaran, Cafer Sadık. “Natural Theology in Christianity and Islam: Is There a Comman Core?” Ondokuz Mayıs İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (1999): 38.
74. Yavuz, Yusuf Şevki. “Usûlü Selâse”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 31 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/usul-i-selase