Itnāb in The Qur’an: Semantic Functions of Rhetorical Elaboration and Its Role in Contextual Cohesion

Abstract

This study doesn’t aim to establish a new rhetorical principle; rather, it seeks to employ established knowledge in Arabic rhetoric to explore Qur’anic significations related to the functions of itnāb, particularly in contexts where explicit mention appears despite the theoretical possibility of omission. It argues that such expressions serve precise semantic functions, including specification of meaning, restriction of interpretive possibilities, and reinforcement of contextual cohesion. The research examines a set of applied examples, including: the syntactic substitutions in the closing verse of al-Fātiḥah; the restriction applied to what Bani Israel requested in the verse “Go down to a masir; you shall have what you have asked for” (2:61); the question of abrogation between the two verses addressing the waiting period of a widow before marriage; and the various expressions of hibah in al-Shūrā, with an analysis of how increased morphological form—whether through added words or letters—affects semantic connotation. The study concludes that explicit mention, even where omission appears possible, fulfills rhetorical functions beyond formal elaboration by strengthening contextual coherence, clarifying subtle semantic distinctions, and guiding exegetical interpretation. The pattern of explicit mention warrants further investigation as a distinct stylistic phenomenon, just as much as brevity and ellipsis.

Keywords

• Tafsir
• Elaboration
• Mention
• Ellipsis
• Contextual Cohesion
• Restrictive Meaning
• Syntactic Substitutions

Kur’an’da İtnâb: Anlamsal İşlevleri ve Bağlamsal Tutarlılığın Sağlanmasındaki Rolü

Abstract

Bu çalışma, daha önce ortaya konmamış bir hakikati tesis etmeyi ya da belâgat ilminde yeni bir kaide üretmeyi amaçlamamaktadır. Hedefi, klasik belâgat literatüründe yerleşik bilgileri işlevsel biçimde kullanarak Kur’ân metninden özgün anlam katmanları ortaya çıkarmaktır. Çalışma, harflerin, kelimelerin ve cümlelerin dokusu içinde saklı ince belâgat maksatlarını tespit etmeyi hedeflemektedir. Araştırma, önceden benimsenmiş görüşlere uygun anlam üretme çabasına girmeden, metindeki itnâb örneklerini nesnel bir biçimde incelemektedir. İlk bakışta hazfin daha uygun göründüğü bazı bağlamlarda zikrin tercih edilmesi, özellikle Fâtiha sûresinin sonundaki bedeller, Bakara sûresi 61. ayette İsrailoğullarının talep ettiği yiyeceğin “yerin bitirdiklerinden” şeklinde kayıtlanması gibi örnekler üzerinden ele alınmıştır. Bu bağlamda zikrin ve itnâbın, yerinde kullanıldığında aslında güçlü bir icâz işlevi gördüğü, buna karşılık icâzın da gerekli yerlerde yetersiz kalabileceği ortaya konulmuştur. Ayrıca çalışma, Bakara sûresindeki iddet ayetleri arasında nesih bulunmadığı görüşünü bazı merkezi lafızların varlığı üzerinden temellendirmekte, Şûrâ sûresinde kız ve erkek çocuklarının “hibe” fiiliyle ifade edilmesi, fiilin tekrarı ve bazı yerlerde mastar yerine mimli mastarın tercih edilmesi gibi hususları da itnâb çerçevesinde değerlendirmektedir. Sonuç olarak, zahiren hazfi mümkün görünen unsurların zikredilmesinin metin içi bağlamı pekiştirme, anlamı yönlendirme ve örtük gerekçeleri açığa çıkarma gibi önemli işlevler üstlendiği tespit edilmiştir. Zikr olgusu da hazf ve icâz kadar incelenmeyi hak etmektedir.

Keywords

• Tefsir
• İtnâb
• Zikr
• Hazf
• Bağlamsal Tutarlılık
• Delâletü'l-kayd
• el-Ebdâlü'n-nahviyye

الإطناب في القرآن الكريم: وظائفه الدلالية ودوره في تحقيق الربط السياقي

Abstract

لا تهدف هذه الدراسة إلى تقرير أصل بلاغي جديد، بل تسعى إلى توظيف المعارف المقررة في علوم البلاغة لاستكشاف دلالات قرآنية تتصل بوظائف الإطناب، ولا سيما في المواضع التي يظهر فيها الذكر مع إمكان الحذف. وتتجلى المشكلة في سؤال الإطناب الذي يبدو –في ظاهره– قابلًا للاختصار، غير أن تحليله يكشف عن وظائف دلالية دقيقة أرادت الدراسة سبر بعضها. وقد تناولت الدراسة جملة من النماذج التطبيقية بمنهجية انتقائية؛ رأت الدراسة أنها تعبر بصورة واضحة عن فكرة البحث ومشكلته، منها: الأبدال في خاتمة سورة الفاتحة، وتقييد المطلوب من بني إسرائيل في قوله تعالى: ﴿اهبطوا مصرًا فإن لكم ما سألتم﴾ [البقرة: 61]، ومسألة النسخ بين آيتي عدة الوفاة، وصيغ التعبير بالهبة في سورة الشورى، مع تحليل أثر زيادة المبنى –لفظًا أو حرفًا– في توجيه الدلالة، كل ذلك عبر دراسة تحليلية تستوعب الدرس النحوي والبلاغي واللغوي، لتخرج بعد ذلك باستنتاج إجابات للسؤال الرئيس. وقد خلصت الدراسة إلى أن ذكر ما قد يُظن قابلًا للحذف يؤدي وظيفة بلاغية تتجاوز مجرد الإطناب الشكلي، إذ يسهم في إحكام الربط بين عناصر السياق، وتعليل بعض الفروق الدلالية، وتوجيه الفهم التفسيري وتقييد الاحتمال.

Keywords

• الإطناب
• الذكر
• الحذف
• الربط السياقي
• دلالة القيد
• الأبدال النحوية
• التفسير

References

1. Abbâs, Fazl Hasan. el-Belâga fünûnuhâ ve efnânuhâ: ʿİlmü’l-meʿânî. Ürdün: Dârü’l-Furkân li’n-neşr, 4. Basım, 1997.
2. Abduh, Muhammed. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-Kerîm. Müntede’l-Aklâniyyîne’l-Arab, 3. Basım, 1341.
3. Ahmed b. Hanbel el-Hanbelî eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnavût. 50 Cilt. Kahire: Müessesetü Kurtuba, 2. Basım, 2002.
4. el-Alevî, Yahyâ b. Hamza. et-Tırâz. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Maʿârif, 1400.
5. el-Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdullah. Kitâbü’s-Sınâʿateyn. nşr. Ali el-Bicâvî ve Muhammed Ebü’l-Fazl. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2. Basım, 1419.
6. el-Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyn. el-Esmâ ve’s-sıfât. nşr. Abdullah b. Muhammed el-Hâşidî. 2 Cilt. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 3. Basım, 1993.
7. el-Bikâî, Burhâneddîn İbrâhîm b. Ömer. Nazmü’d-dürer fî tenâsübi’l-âyâti ve’s-süver. nşr. Abdürrezzâk el-Mehdî. 22 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 5. Basım, 2020.
8. el-Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’l-müsnedü’s-sahîhu’l-muhtasar min umûri Resûlillâh ve sünenihî ve eyyâmihî. nşr. Mustafa Dîb el-Begâ. 9 Cilt. Merkezü’r-Risâle li’d-dirâsât ve tahkîki’t-türâs, 3. Basım, 1987.

9. el-Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. İdrîs. Keşşâfü’l-kınâʿ ʿan metni’l-İknâʿ. nşr. Hilâl Musaylihî Mustafa Hilâl. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’n-Nasri’l-hadîse, ts.
10. el-Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. nşr. Fevzî Atvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Saʿb, 1. Basım, 1968.
11. el-Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali. et-Taʿrîfât. nşr. İbrâhîm el-Ebyârî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1. Basım, 1405.
12. el-Cürcânî, Ebû Bekir Abdülkâhir b. Abdurrahman. Delâʾilü’l-iʿcâz. [y.y.]: Dârü’l-Fikr, 1. Basım, 2008.
13. Ebû Bekir, Müncid Muhammed Rıdvân. “el-Fâsılatü’l-Kurʾâniyye lede’l-Kâdî Ebî’s-Suʿûd ve eseruhâ fi’t-tefsîri’l-beyânî ve alâkatuhâ bi’n-nazm”. Aʿmâlü müʾtemeri Îsâr es-sânî li’t-tefsîr fi’d-devleti’l-Osmâniyye. 2019.
14. Ebû Dâvûd es-Sicistânî, Süleymân b. el-Eşʿas. es-Sünen. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
15. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahru’l-muhît. nşr. Sıdkî Cemîl. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1420.
16. Enbârî, Ebü’l-Berekât Abdurrahman b. Muhammed. el-İnsâf fî mesâʾili’l-hilâf beyne’n-nahviyyîni’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. 2 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, ts.
17. el-Ferâhîdî, Ebû Abdurrahman el-Halîl b. Ahmed. Muʿcemü’l-ʿAyn. nşr. Mehdî el-Mahzûmî ve İbrâhîm es-Sâmirâî. 8 Cilt. [y.y.]: Matbaʿatü Bağdâd, 1. Basım, 1986.
18. el-Gazzî, Ebü’l-Berekât Bedrüddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed. el-Behcetü’l-vefiyye bi-hucceti’l-hulâsati’l-elfiyye. nşr. Hamza Mustafa Hasan Ebû Tûhe. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2017.
19. Habenneke el-Meydânî, Hasan. el-Belâgatü’l-ʿArabiyye. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 4. Basım, 2013.
20. el-Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ʿale’s-Sahîhayn. nşr. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1990.
21. el-Haskefî el-Hanefî, Alâüddîn Muhammed b. Ali b. Muhammed. ed-Dürrü’l-muhtâr şerhu Tenvîri’l-ebsâr ve câmiʿi’l-bihâr. nşr. Abdülmünʿim Halîl İbrâhîm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2002.
22. el-Hatîb eş-Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed eş-Şâfiʿî. Mugni’l-muhtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâzi’l-Minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1994.
23. el-Hatîb, Abdüllatîf. Muʿcemü’l-kırâʾât. 10 Cilt. Dımaşk: Dâru Saʿdeddîn, 1. Basım, 2002.
24. el-Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. Aʿlâmü’l-hadîs şerhu Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Muhammed Âl-i Suʿûd. 6 Cilt. Câmiʿatü Ümmi’l-Kurâ Merkezü’l-Buhûsi’l-İlmiyye ve İhyâʾi’t-Türâsi’l-İslâmî, 1. Basım, 1988.
25. el-Heytemî, Ahmed b. Muhammed b. Ali b. Hacer el-Ensârî. el-İfsâh ʿan ehâdîsi’n-nikâh. nşr. Muhammed Şekûr Emrîr el-Meyâdînî. 2 Cilt. Ürdün: Dâru Ammâr, Ammân, 1. Basım, 1406.
26. İbn Akîl, Abdullah b. Abdurrahman el-Akîlî el-Hemedânî el-Mısrî. Şerhu İbn Akîl ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. 4 Cilt. Kahire: Dârü’t-Türâs - Dâru Mısr li't-tıbâʿa - Saîd Cûde es-Sehhâr ve Şürekâh, 20. Basım, 1980.
27. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve't-tenvîr. 30 Cilt. Beyrut: Müessesetü't-târîhi'l-Arabî, 1. Basım, 2000.
28. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osman. Hasâʾis. nşr. Muhammed Ali en-Neccâr. 3 Cilt. Kahire: el-Heyʾetü'l-Mısriyyetü'l-âmme li'l-kitâb, 4. Basım, ts.
29. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Fethu’l-bârî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 3. Basım, 2014.
30. İbn Hişâm el-Ensârî, Cemâleddîn Abdullah b. Yûsuf. Evdahu’l-mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik. nşr. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed el-Bikâî. 4 Cilt. Dârü’l-Fikr li’t-tıbâʿa ve’n-neşr ve’t-tevzîʿ, ts.
31. İbn Kesîr, İsmâil b. Ömer. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿAzîm. nşr. Muhammed el-Hın. 8 Cilt. Müessesetü'r-Risâle nâşirûn, 1. Basım, 2016.
32. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. Edebü'l-kâtib. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. Mısır: el-Mektebetü't-Ticâriyye, 4. Basım, 1963.
33. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. ʿUyûnü'l-ahbâr. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi'l-İlmiyye, 1418.
34. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. nşr. Mahmûd Halîl. 2 Cilt. Mısır: Mektebetü Ebi'l-Meʿâtî, ts.
35. İbn Manzûr, Cemâleddîn Muhammed b. Mükerrem el-Ensârî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Dârü İhyâʾi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1999.
36. İbn Sinân el-Hafâcî, Abdullah b. Muhammed b. Saîd el-Halebî. Sirru’l-fesâha. Beyrut: Dârü’l-Kütübi'l-İlmiyye, 1982.
37. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Yûsuf. Neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. nşr. Eymen Süveyd. 3 Cilt. Dârü’l-Ğavsânî li’n-neşr ve’t-tevzîʿ, 1. Basım, 2018.
38. İbnü’l-Mülakkın, Sirâcüddîn Ebû Hafs Ömer b. Ali b. Ahmed. et-Tavdîh li-şerhi’l-Câmiʿi’s-sahîh. nşr. Hâlid er-Rabbât - Cumʿa Fethî. 36 Cilt. Dımaşk: Dârü’n-Nevâdir, 1. Basım, 2008.
39. el-İsfahânî, er-Râgıb el-Hüseyn b. Muhammed Ebü’l-Kâsım. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. nşr. Safvân Adnân Dâvûdî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem - ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1412.
40. el-Kazvînî, Celâlüddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Saʿdeddîn b. Ömer. el-Îdâh fî ʿulûmi’l-belâga. Beyrut: Dârü İhyâʾi’l-ʿulûm, 4. Basım, 1998.
41. el-Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. nşr. Abdullah et-Türkî ve Muhammed Araksûsî. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2017.
42. Mevvâk el-Gırnâtî el-Mâlikî, Ebû Abdullah Muhammed b. Yûsuf. et-Tâc ve’l-iklîl li-Muhtasari Halîl. 8 Cilt. Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1994.
43. Müslim b. el-Haccâc en-Nîsâbûrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâʾi’t-Türâsi’l-Arabî, 1954.
44. en-Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali. Tefsîrü’n-Nesâʾî. nşr. Sabrî eş-Şâfiʿî ve Seyyid Abbâs el-Culaymî. 2 Cilt. Mektebetü’r-Rüşd ve Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekāfiyye, 1990.
45. en-Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve hakâʾikü’t-teʾvîl. nşr. Seyyid Zekeriyyâ. 3 Cilt. Nizâr el-Bâz, 2010.
46. en-Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Şerhu Sahîhi Müslim. 18 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâʾi’t-Türâsi’l-Arabî, 2. Basım, 1392.
47. er-Radî el-İsterâbâzî es-Semnânî, Muhammed b. el-Hasan. Şerhu’l-Kâfiye. nşr. Hasan b. Muhammed b. İbrâhîm. 2 Cilt. Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 1966.
48. er-Rassâʿ el-Mâlikî, Muhammed b. Kâsım el-Ensârî. el-Hidâyetü’l-kâfiyetü’ş-şâfiye li-beyâni hakâʾikı’l-İmâm İbn Arafe el-vâfiye (Şerhu hudûdi İbn Arafe li-Rassâʿ). el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1. Basım, 1350.
49. er-Râzî, Fahreddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer. et-Tefsîrü’l-kebîr ve mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâʾi’t-Türâsi’l-Arabî, 4. Basım, 2001.
50. er-Remlî, Şemsüddîn Muhammed b. Ebi’l-Abbâs Ahmed. el-Fetâvâ. 4 Cilt. el-Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
51. Rızâ, Muhammed Reşîd. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-hakîm (Tefsîrü’l-Menâr). 12 Cilt. el-Heyʾetü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1990.
52. er-Rûmî, Fehd Abdurrahman. el-Bedehîyât fi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1. Basım, 1997.
53. Sâfî, Mahmûd b. Abdürrahîm. el-Cedvel fî iʿrâbi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. Dımaşk: Dârü’r-Reşîd - Müessesetü’l-Îmân, 4. Basım, 1418.
54. Sâmerrâî, Fâzıl Sâlih. Meʿâni’l-ebniye. Dâru Ammâr, 2. Basım, 2007.
55. es-Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yûsuf b. Abdüddâim. ʿUmdetü’l-huffâz fî tefsîri eşrefi’l-elfâz. nşr. Muhammed Bâsil Uyûnü’s-Sûd. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1996.
56. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 3. Basım, 1988.
57. es-Sîrâfî, Ebû Saîd el-Hasen b. Abdullah. Şerhu’l-Kitâb. nşr. Ahmed Mehdelî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2008.
58. es-Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekir. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. nşr. Lecnetü’d-dirâsâti’l-Kurʾâniyye. 2 Cilt. Medine: Mecmeʿu tıbâʿati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1426.
59. eş-Şâfiʿî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. nşr. Ahmed Şâkir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
60. et-Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. nşr. Mahmûd Şâkir. 24 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâʾi’t-Türâsi’l-Arabî, 1. Basım, 2001.
61. et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. nşr. Ahmed Şâkir. 5 Cilt. Mustafa el-Halebî, 2. Basım, 1999.
62. ez-Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullâh Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmıdi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1995.