Ahlâkî Erdemlerin Mihveri Olarak Adâlet: Celâleddin ed-Devvânî’nin Düşüncesinde Denge ve Ölçü Arayışı

This study examines the concept of justice as articulated by the 15th-century İslamic scholar Jalāl al-Din al-Dawwānī within the context of İslamic moral philosophy. Dawwānī considers justice not merely as an individual virtue, but also as a fundamental principle of social order and a divine responsibility. According to him, justice is a comprehensive virtue that emerges from the harmonious integration of fundamental virtues such as wisdom (ḥikmah), courage (shajāʿah), and temperance (ʿiffah). The actual realization of justice depends not only on human reason but also on the guidance of revelation and divine support in attaining inner perfection. Dawwānī rejects the instrumentalization of justice, emphasizing that it must be grounded solely in the principle of fairness. He is also noted to be influenced by Aristotle’s notion of the “golden mean” and the Qur’anic idea of balance, although he asserts that it is ultimately the Shari‘a that determines this balance. Dawwānī further underscores the central role of justice in governance, advocating for merit and moral competence in those who hold political authority. Accordingly, this study explores Dawwānī’s understanding of justice in both its theoretical and practical dimensions, positioning him as a distinctive figure in the tradition of İslâmic thought.

Bu çalışma, 15. yüzyıl İslâm düşünürü olan Celâleddin ed-Devvânî’nin adâlet anlayışını, İslâm ahlâk felsefesi bağlamında ele almaktadır. Devvânî, adâleti yalnızca bireysel bir fazilet olarak değil aynı zamanda toplumsal düzenin temel prensibi ve ilâhî bir yükümlülük olarak değerlendirmiştir. Ona göre adâlet; hikmet, cesaret ve iffet gibi temel erdemlerin dengeli biçimde ve birbirleriyle sıkı bir bağ kurmasıyla ortaya çıkan kapsayıcı bir erdemdir. Adâletin mutlak anlamda gerçekleşebilmesi, sadece insan aklına değil, aynı zamanda vahyin rehberliğine ve ilâhî lütufla bireyin derûnî olgunluğa ulaşmasına bağlıdır. Devvânî, adâletin insanlar tarafından araçsallaştırılmasına karşı çıkarak onun yalnızca hakkaniyet ilkesine dayanması gerektiğini vurgulamaktadır. Ayrıca Devvânî’nin Aristoteles’in “orta yol” (mesotes) anlayışından ve Kur’an’daki denge fikrinden beslendiği, buna ilaveten bu dengeyi belirleyenin şerîat olduğunu savunduğu da bilinmelidir. Devlet yönetimi açısından da adâletin merkezî bir rol oynadığına dikkat çeken Devvânî, liyakat ve ahlâkî yeterliliğin yöneticilerde bulunması gerektiğini savunmuştur. Bu bağlamda çalışma, Devvânî’nin adâlet anlayışını teorik ve pratik yönleriyle ortaya koymakta ve onu İslâm düşüncesi içinde istisnai bir konuma yerleştirmektedir.