Research Article

Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri

Number: 12 June 17, 2026
TR

Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri

Abstract

Bu makale, Tanzimat sonrası Osmanlı taşra idaresinin kurumsal dönüşümünü Diyarbekir Vilayeti örneği üzerinden incelemektedir. Çalışmanın odağı, 1868–1875 yılları arasında Diyarbekir’de valilik yapan İsmail Hakkı Paşa’nın idarî, toplumsal, ekonomik, eğitim-kültür ve imar alanlarındaki faaliyetlerinin, vilayet ölçeğinde modernleşme pratikleriyle ilişkisini ortaya koymaktır. Diyarbekir; coğrafi-stratejik konumu, aşiret yapısı, çok dinli ve çok etnisiteli toplumsal dokusu ve bölgesel ticaret ağları nedeniyle taşra reformlarının uygulanmasında kritik bir örnek teşkil eder. Yöntem olarak vilayet salnameleri, Diyarbekir Gazetesi gibi taşra kaynakları ile arşiv belgeleri ve ikincil literatür birlikte değerlendirilmiştir. Bulgular, İsmail Hakkı Paşa’nın yönetiminde güvenlik/asayiş, iktisadi canlandırma (panayır, üretim çeşitlendirme), eğitim ve kültürel kurumsallaşma (vilayet matbaası, gazete, salname) ve kamusal imar yatırımlarının birbirini tamamlayan bütünleşik bir program olarak ele alındığını göstermektedir. Bu çerçevede İsmail Hakkı Paşa örneği, Tanzimat reformlarının taşrada yalnız “merkezileştirici” bir düzenleme değil; aynı zamanda yerel koşullarla müzakere eden, kamu hizmetlerini genişleten ve kurumsal kapasiteyi maddi olarak görünür kılan bir modernleşme süreci olduğunu tartışmaya Koç, Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868- 1875) Diyarbekir Valiliği Ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri açmaktadır.

Keywords

Tanzimat, Osmanlı Taşra İdaresi, Diyarbekir, Vilayet Nizamnameleri, İsmail Hakkı Paşa, Aşiret Islahı ve İskân, Vilayet Matbaası, İmar, Yerel Basın

References

  1. Atalay, Talip. “Yerel Eğitim Tarihi Kaynağı Olarak Diyarbekir Vilayet Gazetesi.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48, no. 1 (2007): 139-160.
  2. Baysanoğlu, Şevket. Anıtları ve Kitabeleri İle Diyarbekir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Diyarbekir Belediyesi Yayınları, 1990-1998.
  3. Baysanoğlu, Şevket. Diyarbekirli Fikir ve Sanat Adamları. 2 Cilt. Ankara: San Matbaası, 1996.
  4. Bouquet, Olivier. Sultanın Paşaları (1839-1909). Çeviren Devrim Çetinkasap. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
  5. Bulduk, Abdülgani Fahri (Abdülgani Efendi). Diyarbekir Valileri. İstanbul: Medrese Yayınları, 2007.
  6. Çadırcı, Musa. “Tanzimat Sürecinde Türkiye Ülke Yönetimi” Ankara, İmge Kitabevi, 2017.
  7. Diyarbakır İl Yıllığı 1967. Ankara: İş Matbaacılık ve Ticaret, 1967.
  8. Diyarbakır İl Yıllığı 1973. Ankara, 1973.
  9. Diyarbakır Salnameleri.
  10. Diyarbekir Gazetesi. 1869-1870. (Sayılar: 1, 3, 14, 18, 28).
APA
Koç, Ü. (2026). Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri. Danisname Beşeri Ve Sosyal Bilimler Dergisi, 12. https://izlik.org/JA89MS74ZB
AMA
1.Koç Ü. Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri. Danisname. 2026;(12). https://izlik.org/JA89MS74ZB
Chicago
Koç, Ünal. 2026. “Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği Ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri”. Danisname Beşeri Ve Sosyal Bilimler Dergisi, nos. 12. https://izlik.org/JA89MS74ZB.
EndNote
Koç Ü (June 1, 2026) Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri. Danisname Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi 12
IEEE
[1]Ü. Koç, “Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri”, Danisname, no. 12, June 2026, [Online]. Available: https://izlik.org/JA89MS74ZB
ISNAD
Koç, Ünal. “Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği Ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri”. Danisname Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi. 12 (June 1, 2026). https://izlik.org/JA89MS74ZB.
JAMA
1.Koç Ü. Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri. Danisname. 2026. Available at https://izlik.org/JA89MS74ZB.
MLA
Koç, Ünal. “Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği Ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri”. Danisname Beşeri Ve Sosyal Bilimler Dergisi, no. 12, June 2026, https://izlik.org/JA89MS74ZB.
Vancouver
1.Ünal Koç. Tanzimat Taşrasında Bir Vali Profili: İsmail Hakkı Paşa’nın (1868-1875) Diyarbekir Valiliği ve Vilayet Ölçeğinde Modernleşme Pratikleri. Danisname [Internet]. 2026 Jun. 1;(12). Available from: https://izlik.org/JA89MS74ZB