The Israiliyyat in Tafsir Bedrüddîn el-Gazzî - A Study on Methodology -

Year 2025, Volume: 13 Issue: 1, 225 - 246, 31.05.2025

Medhet Korichi

https://doi.org/10.33931/dergiabant.1635312

Abstract

The interpretation "Taysir al-Tayyan fi Tafsir al-Qur'an" by Imam Badr al-Din al-Ghazi (d. 984 AH) is considered one of the most important works of poetic interpretation, composed in the meter of al-Rajaz in the mid-tenth century AH. It is a complete interpretation of the Holy Quran, structured in eighty thousand (80,000) verses. It remains in manuscript form and has not yet been published. I obtained a copy from the Suleymaniyeh Library in Istanbul, cataloged under number 134. This manuscript is prefaced with a table of contents on its first page, starting with the interpretation of Surah Al-Fatiha and ending with the interpretation of Surah An-Nas. Although it is regarded as one of the most significant and extensive works of poetic interpretation, it has not received serious scholarly attention, which is where this study derives its importance. This also motivated me to examine Imam Badr al-Din al-Ghazi's approach to dealing with Israeli narratives. When we look at the books of interpretation, we find that each interpreter has their own methodology in handling Israeli narratives. Some mention most of these narratives with their chains of transmission without commenting on their authenticity, while others cite them with their chains and often provide commentary, mostly on those narratives that the lawgiver has permitted to be reported. There are also those who frequently transmit Israeli narratives without any criteria. Given that Israeli narratives are mentioned and cited in the poetic interpretation of Abu al-Barakat Badr al-Din al-Ghazi, we found ourselves asking: How did al-Ghazi present Israeli narratives in his interpretation, and how did he deal with them in terms of acceptance and rejection? We relied on an analytical inductive approach to address this issue and concluded with satisfactory results, including that al-Ghazi sometimes presents Israeli narratives that are detrimental to the status of the prophets and messengers without criticizing them or hastily condemning them. Instead, he merely indicates their lack of authenticity in narration without pointing out that they are Israeli narratives. If there are multiple Israeli narratives regarding the interpretation of a verse, he begins by stating the most reliable narrative according to him with certainty, then mentions the remaining narratives in a tentative manner.

Keywords

Israiliyyat , Bedrüddin al-Ghazi , Taysir al-Tibyan Fi Tafsir Al-Qur , Methodology , Tafsir

الإسرائيليات في تفسير بدر الدين الغزي: دراسة في المنهج

Abstract

يُعدّ تفسيرُ "تيسير التبيان في تفسير القرآن" للإمام بدر الدين الغزّي )ت 984 ه(، من أهمّ كتب التّفسير في منتصف القرن العاشر هجري، فهو يتميّز عن تفاسير هذه الحقبة كتفسير إرشاد العقل السليم لأبي السعود) ت 982 ه(، وتفسير الجلالين للمحلّي )ت 864 ه(، والسّيوطي )ت 911 ه(؛ بأنّه تفسير كاملٌ للقرآن الكريم نُظِمَ في مائة ألف 100000 بيت على بحر الرجز. وهو لا يزال مخطوطا لم يطبع بعد، حصلتُ على نسخة منه من مكتبة السليمانية بإسطنبول مقيدة تحت رقم 134، وقد صُدِّر هذا المخطوط بفهرست للموضوعات في أول صفحة منه؛ يبدأ الفهرس بتفسير سورة الفاتحة ، وينتهي بتفسير سورة الناس، ورغم أنّه يعتبرُ من أهمّ وأكبر كتب التّفسير المنظومة؛ إلّا أنّه لم يحظ بدراسات جادّة، ومن هنا استمدّت هذه الدراسة أهمّيتها، وهو أيضا ما دفعني إلى دراسة منهج الإمام بدر الدين الغزّي في تعامله مع الإسرائيليات في تفسيره، وكيف تعامل معها قبولا وردّا؟. واعتمدنا في معالجة هذه الإشكالية على المنهج الإستقرائي التحليلي، وخلصنا إلى نتائج منها أنّ الغزّي يورد أحيانا الإسرائيليات التي تسيء إلى مقام الأنبياء والمرسلين، ولا ينتقدها ولا يسارع إلى تشنيعها، بل يكتفي بالإشارة إلى عدم صحتها روايةً، دون التنبيه على أنّها من الإسرائيليات، وإذا جاء في تفسير الآية أكثر من رواية إسرائيلية، فإنّه يبدأ بذكر الرواية الراجحة عنده بصيغة الجزم، ثمّ يذكر باقي الروايات بصيغة التّمريض.

Keywords

التفسير , الإسرائيليات , بدر الدين الغزّي , تيسير التبيان في تفسير القرآن , المنهج

Bedreddîn el-Gazzî’nin Tefsirinde İsrâiliyyât: Yöntem Üzerine Bir Çalışma

Abstract

İmam Bedreddîn el-Gazzî’nin (ö. 984 H.) “Teysîru’t-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân” adlı tefsiri, onuncu yüzyılın ortalarında, aruzun Rajaz ölçüsünde yazılmış en önemli şiirsel tefsir kitaplarından biridir. Bu eser, 100.000 beyitten oluşan tam bir Kur'an tefsiridir ve İstanbul'daki Süleymaniye Kütüphanesi'nde 134 numarasıyla kayıtlı bir nüsha olarak bulunmaktadır. Bu el yazması, ilk sayfasında konuların İçindekiler Sûre listesi ile başlamaktadır; dizin, Fatiha Suresi'nin tefsiri ile başlayıp, Nas Suresi'nin tefsiri ile sona ermektedir. En önemli ve en büyük Menzûm tefsirlerden biri olmasına rağmen, ciddi çalışmalara konu olmamıştır. İşte bu açıdan bu araştırma önem kazanmaktadır ve el-Gazzî'nin tefsirindeki İsrâiliyatları aktarma yöntemini incelemeyi gerekli kılan bir sebep olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yorumlar, şeriatın aktarmasına izin verdiği İsrailiyatlardan oluşmaktadır. Bazıları ise, İsrâiliyyâtları herhangi bir ölçüt olmaksızın sıkça nakletmektedir. Bedreddîn el-Gazzî'nin Menzum tefsirinde İsrâiliyyâtların sıkça anılması ve aktarılması, onun bu rivayetlere yaklaşımını incelemeyi gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda, el-Gazzî'nin İsrâiliyyâtları nasıl aktardığı ve bu rivayetlerle nasıl bir ilişki kurduğu sorusu önem kazanmaktadır. Bu sorunun çözümünde analitik tümevarım yöntemini benimsedik ve tatmin edici sonuçlara ulaştık; Elde edilen sonuçlardan biri, el-Gazzî'nin bazen peygamberlik makamına zarar veren İsrâiliyyâtları aktardığı, ancak bu rivayetleri açıkça eleştirmediği veya kınamadığıdır. Bunun yerine, yalnızca bu rivayetlerin doğru olmadığını belirtmekle yetinmiş, ancak İsrâiliyat olduğunu vurgulamamıştır. Eğer bir ayetin tefsirinde birden fazla İsrâili rivayet varsa, önce kendisine göre en sağlam olanı kesin bir ifadeyle belirtmekte, ardından diğer rivayetleri ihtimal (Zayıflatma) ifadesiyle aktarmaktadır.

Keywords

Tefsir , İsrâiliyyât , Bedreddîn el-Gazzî , Teysîru’t-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân , Yöntem

References

• Allâm, Muhammed Vehîb. el-İsrâiliyyât Fi et-Tefsir el-Kur'anî. Kahire: Daru'l-Ulûmi el-Arabiyye, 1. Basım, 2007.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî, es-Sünenü’l-Kübrâ. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 3. Basım, 2003.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullāh. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1. Basım, 1997.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Beyrut: Darü'l-Kütüb el-İlmiyye, 2017.
• Goldziher, Ignaz. Meẕâhibü’t-tefsîri’l-İslâmî. Kahire: el-Hey'etü'l-Misriyyetü'l-Âmme li'l-Kitab, 1.Basım, 2013.
• Ğazzî, Ebü’l-Berekât Bedrüddîn Muhammed b. Muhammed. Teysîru’t-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân. Topkapı Sarayı Müzesinin nüshası, Medine, No: 134.
• Ğazzî, Ebü’l-Mekârim Necmüddîn Muhammed b. Muhammed. el-Kevâkibü’s-sâʾire bi-menâḳıbi aʿyâni’l-miʾeti’l-ʿâşire. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 1. Basım, 1997.
• Hafâcî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ömer. Reyḥânetü’l-elibbâ ve zehretü’l-ḥayâti’d-dünyâ. Kahire: Tabatu'l-Halebî, 1. Basım, 1966.
• İbn Cemâa, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. İbrâhîm. Ġurerü’t-Tibyân fî men lem yüsemme fi’l-Ḳurʾân. Kaliforniya: İslam Araştırmaları Üniversitesi, 1. Basım, 1990.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. el-Ḳavlü’l-müsedded fi’ẕ-ẕebbi ʿan Müsnedi Aḥmed. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, 1. Basım, 1980.
• İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî.el- Müsned. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1. baskı, 2001.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Ahmed el-Büstî. Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân. Beyrut: Dar İbn Hazm, Ty.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. Kahire: Daru'l-Fazîle, 1. baskı, 2002.
• İbn Kesir, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. Kahire: Matbaatü's-Saâde, 1. Basım, 1940.
• İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülh b. Ahmed b. Muhammed es-Sâlihî. Şezerâtü’z-Zeheb fî ahbâri men Zeheb. Beyrut:Dar İbn kesir, 1. Basım, 1986.
• Kādî İyâz, Ebü’l-Fazl b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. eş-Şifâʾ bi-taʿrîfi ḥuḳūḳi’l-Muṣṭafâ. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 1. Basım, 1979.
• Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdillah Hacı Halîfe. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, Ty.
• Mukātil, Ebü’l-Hasen b. Süleymân b. Beşîr el-Ezdî. et-Tefsîrü’l-kebîr. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1. Basım, 2002.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 1. Basım, 2017.
• Râzî, Ebü’l-Fazl Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 1. Basım, 2020.
• Salih, Ahmet Necîb. er-Rivâyâtu'l-İsrâiliyye Fi Tefsir et-Tebarî Min Sureti'l-Fatihe İle Ahiri Sureti'l-İsrâ Ceman ve Dirâse. Medine: İslâm Üniversitesi, Doktora, 1998.
• Süheylî, Ebü’l-Kāsım Abdurrahmân b. Abdillâh. et-Taʿrîf ve’l-iʿlâm fîmâ (bimâ) übhime mine’l-esmâʾ ve’l-aʿlâm fi’l-Ḳurʾân. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 1. Basım, 1987.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 1. Basım, 2017.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Leʾâli’l-maṣnûʿa fi’l-aḫbâri (eḥâdîs̱i)’l-mevżûʿa. Beyrut: Dar el-Kütüb el-İlmiyye, 1. Basım, 1996.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. el-İsrâʾiliyyât fi’t-tefsîr ve’l-ḥadîs̱. Beyrut: Dar el-Îmân, 1. Basım, 2008.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Medine: el-Mektebetü's-Selefiyye, 1.Basım, 1976.