Osmanlı Kelâmında İnsan Fiilleri: Debbâğî’nin Kûrânî’ye Karşı Sadrüşşerîa ve Birgivî Müdafaası

Abstract

Bu çalışma, 17. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasının önemli tartışmalarından birini, Debbâğî’nin er-Risâletü’l-Münciye adlı risalesi üzerinden Sadrüşşerîa ve Birgivî’nin faillik teorilerini savunmasını ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, İbrâhim el-Kûrânî’nin yönelttiği eleştiriler karşısında Hanefî-Mâtürîdî geleneğin müteahhir dönemde geliştirdiği savunma çizgisini ve literatürdeki özgün konumunu belirlemektir. Literatürde Kûrânî’nin faillik anlayışı ve Debbâğî’nin genel kelâmî görüşleri üzerine çalışmalar bulunmakla birlikte, Debbâğî’nin isim vermeksizin Kûrânî’nin argümanlarını hedef alarak gerçekleştirdiği bu örtük tartışma ve Sadrüşşerîa–Birgivî müdafaası ilk kez bu çalışmada bütüncül bir yaklaşımla tahlil edilmektedir Çalışmada sistematik tahlil ve karşılaştırmalı kelâm yöntemi kullanılarak Debbâğî’nin mantıksal argümanları tetkik edilmiştir. Elde edilen bulgular, Debbâğî’nin Kûrânî’nin “mecbûrun fi’l-ihtiyâr” (seçiminde mecbur) şeklindeki yaklaşımını reddettiğini ortaya koymaktadır. Müellif, “hâl” teorisini esas alarak fiilin yaratılmasını (halk) mutlak olarak Allah’a, eylemin yönlendirilmesini ise kula nispet etmek suretiyle sorumluluğu temellendirmiştir. Sonuç olarak çalışma, Mâtürîdî kelâmının “orta yol” anlayışının Osmanlı ilmî muhitindeki teorik canlılığını ve insan özgürlüğünü koruma hassasiyetini tevsik etmektedir.

Keywords

• Kelam
• Mâtürîdîlik
• Debbâğî
• Kûrânî
• Sadrüşşerîa
• İnsan Fiilleri

Human Acts in Ottoman Kalām: al-Dabbāghī’s Defense of Ṣadr al-Sharīʿa and al-Birgivī against al-Kūrānī

Abstract

This study examines one of the salient debates in the seventeenth-century Ottoman intellectual milieu by analysing al-Dabbāghī’s defense of the theories of agency associated with Ṣadr al-Sharīʿa and al-Birgivī through his treatise al-Risāla al-Munjiyya. Its primary aim is to identify the late (mutaʾakhkhir) defensive line developed within the Ḥanafī–Māturīdī tradition in response to the criticisms advanced by Ibrāhīm al-Kūrānī, and to clarify the distinctive place of this line within the relevant literature. Although previous scholarship has addressed al-Kūrānī’s account of agency and al-Dabbāghī’s general kalām positions, the present article offers the first comprehensive analysis of this implicit controversy, in which al-Dabbāghī—without naming him explicitly—targets al-Kūrānī’s arguments and articulates a defense of the Ṣadr al-Sharīʿa–al-Birgivī trajectory. Employing systematic analysis and a comparative kalām method, the study closely examines al-Dabbāghī’s logical arguments. The findings indicate that al-Dabbāghī rejects al-Kūrānī’s view commonly expressed as “majbūrun fī’l-ikhtiyār” (“compelled in one’s choice”). By drawing on the theory of ḥāl, he grounds moral responsibility by ascribing the creation (khalq) of the act unconditionally to God, while attributing the direction and determination of action to the human agent. The study concludes that the Māturīdī “middle way” retained theoretical vitality in the Ottoman scholarly milieu and was animated by a marked concern to safeguard human freedom.

Keywords

• Kalām
• Māturīdism
• al-Dabbāghī
• al-Kūrānī
• Ṣadr al-Sharīʿa
• Human Acts

References

1. Abrahamov, Bunyamin. “Kitâbü’l-Lüm‘a’ya Göre Eşarî’nin Kesb Teorisinin Yeniden İncelenmesi”. çev. Hayrettin Güdekli. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2014), 187-200. https://doi.org/10.15370/muifd.36699
2. Arpaguş Kelpetin, Hatice. “Sadruşşerîa’nın el-Mukaddimâtü’l-Erbaa’sı Bağlamında İnsan Fiilleri”. Uluslararası 14. ve 15. Yüzyıl İslam Düşüncesinde Felsefe, Kelam ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri. ed. Murat Demirkol vd. 1/449-461. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Yayınları, 2020.
3. Arpaguş Kelpetin, Hatice. “Mâtürîdîlik ve Osmanlı’da İrâde-i Cüz’iyye Yorumu”. Osmanlı Düşüncesi: Kaynakları ve Tartışma Konuları. ed. Fuat Aydın vd. 243-262. İstanbul: Mahya Yayınları, 2019.
4. Aydın, Ömer. Sadruşşerîa es-Sânî’ye Göre İnsan Hürriyeti ve Fiilleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1996.
5. Bin Ramli, Harith. “Ashʿarism Through an Akbarī Lens: The Two “Taḥqīqs" in the Curriculum vitae of Ibrāhīm al-Kūrānī (d.1019/1690)”. Philosophical Theology in Islam. ed. Ayman Shihadeh - Jan Thiele. 371-396. Leiden: Brill, 2020.
6. Birgivî, Mehmed Efendi. eṭ-Ṭarîḳatü’l-Muḥammediyye ve’s-sîretü’l-Aḥmediyye. thk. Muhammed Rahmetullah Hâfız Muhammed Nazım en-Nedvî. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 2011.
7. Borsbuğa, Mustafa - Borsbuğa, Coşkun. “Hatibzâde Muhyiddin Efendi’nin Hâşiye ʿale’l-Mukaddimâti’l-Erbaʿa Adlı Hâşiyesinin Tahkik ve Tahlili”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 4/2 (2021), 209-346. https://doi.org/10.5281/zenodo.5803745
8. Çelik, İmam Rabbani. XV. yy. Osmanlı Düşüncesinde Telvîh Hâşiyeleri: Teklîfe Dair Tartışmalar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.

9. Çelik, Şerife Nur. “Hicazlı Bir Âlimin Diyar-ı Rum ile Entelektüel Etkileşimi İbrâhîm el-Kûrânî’nin Cilâü’l-enzâr Risalesinde Hanefî-Mâtürîdî Geleneğe Eleştirileri”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi (Journal for the History of Islamic Philosophy and Sciences) 8/1 (2022), 61-94. https://doi.org/10.12658/Nazariyat.8.1.M0152
10. Çelik, Şerife Nur. İbrâhim el-Kûrânî ve İnsan Failliğine Yaklaşımı. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
11. Davud, Abdülbari Muhammed. el-İrade inde’l-Mu’tezile ve’l-Eşâ’ire : dirase felsefiyye İslâmiyye. İskenderiye: Dârü’l-Ma’rifeti’l-Câmiiyye, 1996.
12. Dumairieh, Naser. Intellectual Life in the Hijāz before Wahhabism: Ibrāhīm al-Kūrānī’s (d. 1101/1690) Theology of Sufism. Leiden-Boston: Brill, 2022.
13. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Eş‘arî el-Basrî. el-Luma‘ fi’r-reddi ‘alâ ehli’z-zeyiğ ve’l-bida‘. thk. Hammûde Gurâbe. Kahire: Matbaatu Mısrıyye, 1955.
14. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Eş‘arî el-Basrî. Makâlâtü’l-islâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn: ilk dönem islâm mezhepleri. çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
15. Fahreddin er-Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. el-Meṭâlibü’l-ʿâliye mine’l-ʿilmi’l-ilâhî. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, ts.
16. Gimaret, Daniel. “İnsan Filleri Konusunda Mâtürîdî’nin Görüşleri”. çev. Mustafa Can. Din Felsefesi Açısından Mâtürîdî Gelenek: Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi. ed. Recep Alpyağıl. 3/938-947. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
17. Güdekli, Hayrettin Nebi. “Müteahhirîn Dönemi Mâtürîdî Kelâmında İradenin Ontolojisi Sorunu: Saçaklızâde’nin Risâletü’l-irâdeti’l-cüz’iyye’sinin Tahlil, Tahkik ve Tercümesi”. İslam Araştırmaları Dergisi 41 (2019), 85-129. https://doi.org/10.26570/isad.513141
18. Hasan b. Muhammed b. Hanefiyye. “er-Risâle fi’r-Red ʿale’l-Kaderiyye”. Anfänge muslimischer Theologie: Bidâyâtü ilmi’l-kelâm fi’l-İslâm. thk. Josef van Ess. Beyrut: Franz Steiner Verlag, 1977.
19. İbn Fûrek, Ebû Bekir Muḥammed b. el-Ḥasan el-Iṣfahānī. Mücerredü Makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eşʿarî. thk. Daniel Gimaret. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1987.
20. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. “el-Muḫtaṣar fî uṣûlü’d-dîn”. Resâilü’l-Adl ve’t-Tevhîd. ed. Muhammed Amara. 2/161-253. Kahire: Daru’l-Hilal, 1971.
21. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Şerḥu’l-Uṣûli’l-ḫamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2. Basım, 1988.
22. Kalaycı, Mehmet. “18. Yüzyıl Osmanlı Dinî Düşüncesinde Mâturîdîlik Vurgusu: Hanefîlikten Mâturîdîliğe Giden Sürece Dair Bir Tahlil”. Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası: Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler XVIII. Yüzyıl. ed. Ahmet Hamdi Furat. 2/47-95. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi, 2018.
23. Kaş, Murat. İrade ve Özgürlük Eylem ve Değer Mukaddimat-ı Erbaa Tartışmaları Kavram-Problem-Argüman-Yaklaşım Haritası. Ankara: Son Çağ Yayınları, 2023.
24. Keskin, Mustafa. “Ahmed el-Mar’aşî’nin Hayatı, İlmi Kişiliği ve Eserleri”. Turkish Academic Research Review 7/2 (28 Haziran 2022), 472-486. https://doi.org/10.30622/tarr.1107121
25. Keskin, Mustafa. İlk Dönem İtikadi ve Siyasi Mezheplerin İnsan Fiilleri ve İhtiyar Anlayışı. İlahiyat Yayınları, 2022.
26. Keskin, Mustafa. “Osmanlı Âlimi Ahmed el-Mar’aşî’ye Göre İnsan Fiillerinde İhtiyarın Etkisi ve Allame Beyzâvî’yi Eleştirisi”. Türk Dünyası Araştırmaları 134/264 (Temmuz 2023), 107-128. https://doi.org/10.55773/tda.1242741
27. Kılaç, Fatıma Sümeyye. Sadrüşşerîa’nın Osmanlı Kelamına Etkisi: Hüsün-Kubuh Meselesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
28. Köksal, Asım Cüneyd. “İslâm Hukuk Felsefesinde Fiillerin Ahlâkîliği Meselesi –Mukaddimât-ı Erbaa’ya Giriş–”. İslam Araştırmaları Dergisi 28 (2012), 1-44.
29. Kûrânî, İbrâhîm. Cilâü’l-enzâr bi tahrîri’l-cebri fi’l-ihtiyâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 3765-004, 60a-73b.
30. Mar’aşî, Ahmed ed-Debbâgî. Risâletü’l-Münciye min Vesveseti’l-Mu’tezile ve’l-Cebriyye. Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Köprülü Yazma Eserler, 34 Ha 346/14.
31. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b Muhammed b Mahmûd Mâtürîdî Semerkandî. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2017.
32. Nafi, Basheer M. “Taṣawwuf and Reform in Pre-Modern Islamic Culture: In Search of Ibrāhīm al-Kūrānī”. Die Welt des Islams 42/3 (2002), 307-355.
33. Özdinç, Rıdvan. “Osmanlı Düşüncesinde İrade Hürriyeti ve Müstakimzâde Süleyman Efendi’nin İrade-i Cüz’iyye Risalesi”. Kutadgubilig: Felsefe - Bilim Araştırmaları 22 (2012), 73-95.
34. Sadrüşşerîa, Ubeydullāh b. Mes‘ûd b. Tâcişşerîa Ömer b. Sadrişşerîa el-Evvel Ubeydillāh b. Mahmûd el-Mahbûbî el-Buhârî. et-Tavżîḥ fî ḥalli ġavâmiżi’t-Tenḳīḥ. thk. Zekeriyya Umeyrât. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
35. Sünger, Adem. İnsan Fiilleri Tartışmaları Akaʾid-i Aduddiyye Literatürü Ekseninde Bir Analiz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2025.
36. Sünger, Adem. “Mehmed Emîn el-Üsküdârî’nin Cüzî İrade Tartışmalarına Katkısı: Birgivî Eleştirisi Üzerine Bir İnceleme”. Kader 23/1 (2025), 198-217. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1640675
37. Şensoy, Güvenç. Sadruşşerîa’da Varlık ve Uluhiyet. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
38. Taşkın, Bilal. “İslam Düşüncesinde İnsan Fiilleri: Farklı Söylemler Ortak Amaçlar”. Kader 19/1 (30 Haziran 2021), 146-176. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.916808
39. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. Şerḥu’t-Telvîḥ ʻale’l-Tavżîḥ li metni’t-Tenḳīḥ fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Zekeriyya Umeyrat. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
40. Yavuz, Yusuf Şevki. “Kesb”. TDV İslam Ansiklopedisi. 25/304-306. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.