منهجُ النَّوَوِيِّ في التَّعَامُلِ مع انتقاداتِ الدَّارَقُطْنِيِّ لِ صحيح مسلم

Abstract

يبحث هذا العملُ منهجَ النَّوَوِيِّ في التَّعَامُلِ مع الانتقادات التي وجَّهها الدَّارَقُطْنِيُّ إلى صحيح مسلم في كتابه «التتبُّع». وقد خضع موقفُ النَّوَوِيِّ من تلك الانتقادات لتصنيفٍ موضوعي تبيَّن من خلاله أنّه واجه هذه الملاحظاتِ بأساليبَ متعدّدة. فقد تناول النَّوَوِيُّ جانبًا كبيرًا من الانتقادات المبنيّة على الانقطاع في الأسانيد ضمن إطار «زيادة الثقة». كما قرَّر في بعض المواضع أنّ الصورة التي أخرجها مسلم في الصحيح قد تكون هي الراجحة، وأن الحديث قد رُوي صحيحًا بطرائق ووجوه أخرى. ولم يلتزم النَّوَوِيُّ بالرد على جميع اعتراضات الدَّارَقُطْنِيِّ، بل أقرَّ بإصابة بعض تلك الملاحظات. وقد فسَّر طائفةً منها في سياق المتابعات، وبيَّن في طائفة أخرى أنّ النقد موجَّه إلى السند فحسب، أمّا المتن فثابتٌ على كل حال بطرقٍ صحيحة متعددة. كما اقتصر في بعض الروايات على نقل رأي الدَّارَقُطْنِيِّ دون مناقشة. ويُضاف إلى ذلك أنّ النَّوَوِيَّ لم يذكر جميع انتقادات الدَّارَقُطْنِيِّ في شرحه، وهو مما توصَّلت إليه الدراسة. وقد تبيَّن كذلك أنّ هذا الموقفَ العلمي الذي اتَّخذه النَّوَوِيُّ تجاه اعتراضات الدَّارَقُطْنِيِّ قد تبنَّاه إلى حدٍّ كبيرٍ شُرَّاحُ الصحيح في العصور اللاحقة، وأن جمهورهم اكتفى في شرح الروايات ذات الصلة بتقريرات النَّوَوِيِّ.

Keywords

• الدَّارَقُطْنِي
• النَّوَوِي
• صحيح مسلم
• العلل
• زيادة الثقة
• المتابعات
• نقد الحديث

Dârekutnî’nin Müslim’in Sahîh’ine Yönelttiği Tenkitlere Karşı Nevevî’nin Yaklaşımı

Abstract

Bu çalışmada, Dârekutnî’nin et-Tetebbu‘ adlı eserinde Müslim’in Sahîh’ine yönelttiği tenkitlere Nevevî’nin yaklaşımı incelenmiştir. Nevevî’nin söz konusu tenkitlere dair tutumu tematik bir tasnife tabi tutulmuş ve elde edilen bulgular, onun bu eleştirilere farklı yöntemlerle karşılık verdiğini ortaya koymuştur. Nevevî’nin Dârekutnî’nin tenkitlerini değerlendirmesi bağlamında üç temel yaklaşımının bulunduğu görülmektedir. Buna göre Nevevî bazı tenkitleri, tenkide konu edilen rivayetin ziyâdetü’s-sika kapsamında değerlendirilmesi, rivayetin farklı tariklerle gelmiş olması ve benzeri usûlî gerekçelere dayanarak Müslim’i savunan bir yaklaşım çerçevesinde reddetmiştir. Bazı durumlarda ise tenkidin isabetli olduğunu sarahaten veya zımnen ifade ederek kabullenici bir tavır ortaya koymuştur. Bunun yanında kimi yerlerde tenkidi zikretmekle yetinmiş, herhangi bir tercih veya değerlendirme ortaya koymayarak nötr bir tutum sergilemiştir. Ayrıca Nevevî’nin, Dârekutnî’nin bütün tenkitlerini eserinde zikretmediği de çalışmanın tespitleri arasındadır. Nevevî’nin, Dârekutnî’nin tenkitlerine karşı kabul veya red yönünde ortaya koyduğu değerlendirmelerin, sonraki dönem Sahîh şerhlerinde büyük ölçüde benimsendiği çalışmanın bir diğer bulguları arasında yer almaktadır.

Keywords

• Hadis
• Dârekutnî
• Nevevî
• Sahîh-i Müslim
• İllet
• et-Tetebbu’

al-Dāraquṭnī’s Criticisms of Ṣaḥīḥ Muslim and al-Nawawī’s Approach in Response

Abstract

This study examines al-Nawawī’s approach to the criticisms directed at Ṣaḥīḥ Muslim by al-Dāraquṭnī in his work al-Tatabbuʿ. Al-Nawawī’s attitude toward these criticisms is subjected to a thematic classification, and the findings reveal that he responded to them through different methods. In evaluating al-Dāraquṭnī’s criticisms, al-Nawawī appears to adopt three main approaches. Accordingly, he rejects some criticisms within a framework that defends Muslim, relying on methodological principles such as evaluating the criticized report within the scope of ziyādat al-thiqah, the existence of the report through multiple transmission routes, and similar considerations of hadith methodology. In some cases, however, he explicitly or implicitly acknowledges the validity of the criticism and thus adopts an accepting stance. In addition, in certain instances he merely cites the criticism without expressing any preference or evaluation, thereby maintaining a neutral position. The study also finds that al-Nawawī does not mention all of al-Dāraquṭnī’s criticisms in his work. Another finding of the study is that al-Nawawī’s evaluations—whether accepting or rejecting al-Dāraquṭnī’s criticisms—were largely adopted in the later commentaries on Ṣaḥīḥ Muslim.

Keywords

• Ḥadīth
• al-Dāraquṭnī
• al-Nawawī
• Sahīh Muslim
• ʿIlal
• al-Tatabbuʿ

References

1. Acet, Semih. İmam Nevevî ve Minhâc İsimli Eserinin Hadis Şerhçiliği Açısından Değerlendirilmesi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
2. Acet, Semih. “Nevevî’nin, Minhâc Şerhinde Müslim ve Sahîh’i Hakkındaki Tespit ve Tenkîtleri”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/1 (2019), 52-73. https://doi.org/10.26791/sarkiat.519551
3. Ataullah el-Herevî, Semsüddin Ebu Abdullah. Fadlu’l-mun’im fî şerhi Sahîhi Müslim. thk. Nureddin Talib. Katar: Dâru’n-Nevâdir, ts.
4. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2016.
5. Dârekutnî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ömer. el-İlzâmât ve’t-tetebbu’. thk. Ebû Abdurrahman Mukbil b. Hâdî el-Vadiî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
6. Ebu Tarbûş, Rama Nebîl. Tashîhu evcuhi’r-rivâyeti’l-muhtelifeti inde’l-imam Müslim fi kitâbihi’s-Sahîh “Dirâsetün Nakdiyyetün”. Ürdün Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019.
7. Ebu’l-Fadl el-Herevî, İbn Ammar eş-Şehîd. ’İlelü’l ehâdîs fî kitabi’s-Sahîh li Müslim b. Haccâc. thk. Ali b. Hasan Abdu’l-Hamîd el-Halebî el-Eserî. Riyad: Daru’l Hicre, 1991.
8. Eren, İsa - Yılmaz, Hayati. “Hadis’te İ‘tibâr ve el-Câmi‘u’s-Sahîh’te Mütâbaat Uygulaması”. Academic Knowledge 6/2 (31 Aralık 2023), 160-180.

9. Hererî, Muhammedü’l-Emin Abdullah el-. el-Kevkebü’l-vehhâc ve’r-ravdü’l-behhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 26 Cilt. Beyrut: Daru’l-Minhac - Daru Tavki’n-Necat, 2009.
10. Huzeyfe el-Hatîb. Menhecu’l-İmâm Müslim fi’t-ta’lîl fi’l-Cami’i’s-Sahîh. Amman: el-Camiatu’l-Ürdüniyye, Doktora Tezi, 2010.
11. Itr, Nureddin. Menhecü’n-nakd fî ulûmi’l-Hadîs. Dımaşk: Daru’l-Fikr, 2013.
12. İbn Hacer el-Askalâni, Ebü’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. en-Nüket alâ kitâbi ibni’s-Salâh. thk. Rabiʻ b. Hâdî Umeyr el-Medhalî. Medine: İmadetü’l-Bahsi’l-İlmiyyi bi’l-Câmiati’l-İslamiyye, 1984.
13. İbn Hacer el-Askalâni, Ebü’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi nuhbeti’l-fiker. thk. Nureddîn Itr. Dımaşk: Matbaatu’s-Sabah, 2000.
14. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Salâhuddîn eş-Şehrezûrî. Sıyânetu Sahîhi Müslim mine’l-ihlali ve’l-galat ve himâyetuhû mine’l-ıskâti ve’s-sakat. thk. Muvaffak İbn Abdullah Abdulkadir. Daru’l-Garb’il-İslâmî, 1404.
15. İbnü’s-Salâh, Osman b. Abdurrahman. Ma’rifetu envâi ulûmi’l-hadîs. thk. Nureddin Itr. Suriye: Daru’l-Fikr, 1986.
16. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fadl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. İkmalü’l-mu’lim bi-fevâidi Müslim. thk. Yahya İsmail. I-IX Cilt. el-Mansûre/Mısır: Dârü’l-Vefa, 1419.
17. Kalaç, Rıdvan. “Sahîh-i Müslim’de Zayıf Olduğu İddia Edilen Rivâyetler Üzerine Bir İnceleme –Elbânî Özelinde-”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/1 (2021), 1-45.
18. Karacabey, Salih. “Ziyâdetü’s-Sika”. DİA. 44/486-487. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - İSAM Yayınları, 2013.
19. Koyuncu, Abdullah Recep. Müslim’in Sahîh’inde İlletli Olduğu İddia Edilen Rivayetlerin Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
20. Mâzerî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ali b. Ömer et-Temîmî. el-Muʿlim bi-fevâidi Müslim. thk. Muhammed eş-Şazelî Neyfer. Tunus: el-Müessesetü’l-vataniyye li’t-terceme ve’t-tahkik ve’d-dirâsât, 1988.
21. Medhalî, Rebi’i b. Hadî. Beyne’l-imâmeyn Müslim ve’d-Dârekutnî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, ts.
22. Melîbârî, Hamza Abdullah. Abkariyyetü’l-imâm Müslim fî tertîbi ehâdîsi Müsnedihi’s-Sahîh. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1418.
23. Melîbarî, Hamza Abdullah. Ziyadetü’s-sikâti fî kütübi mustalahi’l-hadîs (Dirâsetün Mevdûiyyetün Nakdiyyetün). Mülteka Ehlli’l-hadîs, 1425.
24. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Müsnedü’s-Sahîhu’l-muhtasar bi nakli’l-adli ani’l-adli ilâ Rasûlillahi sallallahu aleyhi vesellem. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, ts.
25. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Minhâc şerhu Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1. Basım, 1347.
26. Osmanî, Muhammed Takî el-. Tekmiletü Fethu’l-mülhim. 7-12 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1. Basım, 2006.
27. Osmanî, Şebbîr Ahmed el-. Fethu’l-mülhim bi şerhi Sahîhi’l-İmam Müslim ibni’l-Haccâc el-Kuşeyrî. 1-6 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1. Basım, 2006.
28. Özcan, Kemal. Sahîh-i Müslim’e Sened ve Metin Yönünden Yöneltilen Eleştiriler. Ankara: Kitabe Yayınları, 1. Basım, 2023.
29. Polat, Salahattin. “İ‘tibar”. DİA. 23/455. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
30. Polat, Salahattin. “Mütâbaat”. DİA. 32/180-181. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
31. Sehâvî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Abdurrahman es-. Fethu’l-muğîs bi şerhi elfiyeti’l-hadîs li’l-Irâkî. thk. Ali Hüseyin Ali. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 1. Basım, 2003.
32. Sönmez, Elif. Mevkuf Hadisin Merfû Rivayet Edilmesi ile İlgili Müslim’e Yöneltilen Eleştiriler (Tetebbu Özelinde). İstanbul : İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
33. Suiçmez, Yusuf. “Ziyâdâtü’s-Sikât”. Hadis Tetkikleri Dergisi 11/1 (2013), 113-140.
34. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekir es-. ed-Dîbâc alâ Sahîhi Müslim İbni’l-Haccâc. thk. Ebu İshak Huveynî el-Eseriyy. 6 Cilt. el-Huber: Daru İbnu Affan, 1. Basım, 1996.
35. Tavâlibe, Muhammed Abdurrahman. el-İmam Müslim ve menhecuhu fî Sahîhihî. Amman: Dâru Ammar, 1421.
36. Useymî, Salih bin Abdullah bin Hamd el-. el-Mutâbaat ve’ş-şevâhid: dirase nazariyye ve tatbikiyye alâ Sahîhi Müslim. el-Mamlakatu’l-Arabiyyetu’s-Suudiyye: Camiatu Ummu’l-Kura, Kulliyetu’d-Da’ve ve Usuli’d-Din, Kısmu’l-Kitabi ve’s-Sünne, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
37. Vellevî, Ali b. Adem b. Musa el-Etyûbîy el-. el-Bahru’l-muhîtu’s-seccâc fî şerhi Sahîhi’l-İmam Müslim b. el-Haccâc. 45 Cilt. Riyad: Daru İbnu’l-Cevzî, 1. Basım, 1426.
38. Vellevî, Muhammed b. eş-Şeyh Ali b. Adem el-Etyûbî el-. Kurretu ’ayni’l-muhtâc fî şerhi mukaddimeti Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. Riyad: Dâru İbnu’l-Cevzî, 1. Basım, 1424.