BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME

Vildan Coşkun; Filiz Bingöl Başaran

BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME

Öz

Fütüvvetnâmeler, fütüvvet yolunda uyulması gereken ahlakî ilkeleri, meslekî adabı ve toplumsal rolleri aktaran metinlerdir. Genellikle mensur, kimi zaman da manzum olarak yazılan bu eserler, zamanla çeşitli meslek gruplarına hitap eden alt türler hâline gelmiş; Kitâb-ı Sakkâ, Risâle-i Hayyâtân, Kitâb-ı Hiref ve Tıraşnâme gibi adlarla anılmışlardır. Çalışmamız, Tıraşnâme başlıklı bir fütüvvet risalesini; yapısı, içeriği ve muhtevasındaki kavramların sembolik özellikleri açısından incelemek üzere kaleme alınmıştır. Kitâb-ı Tıraşnâme, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi Suna ve İnan Kıraç Vakfı Yazmalar Koleksiyonu’nda (Şevket Rado Yazmaları, SR00043102) kayıtlı olup 20b-26b varakları arasında yer almaktadır. Müellifi bilinmeyen bu mensur risale, Fetih Suresi’nin 27. ayeti üzerine temellendirilmiş olup berberlik mesleğine dair fütüvvet adabı, tıraş ritüeli, tıraşın manevi ve sembolik anlamları ve hacamata dair bilgiler içermektedir. Çalışmada, risale ve fütüvvetnâme kavramları üzerinde kısaca durulmuş, fütüvvetnâmeler hakkında kısa bilgi verilmiş, makalemizin konusu olan Tıraşnâme’nin şekil ve muhtevası detaylandırılarak incelenmiş ve metin transkribe edilerek ortaya konmuştur. Tıraşnâme türünde bir risaleyi gün yüzüne çıkartarak muhtevasını detaylandıran bu çalışma ile konu hakkındaki sınırlı sayıdaki literatüre katkı sağlamak hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

ATİK GÜRBÜZ, İncinur, “Divan Şiirinin Sevimli Yüzleri Osmanlı Şiirinde Berberler”, Turkish Studies-International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/3, Summer 2012, 233-255. AYVA, Aziz, “Berber”, Ahilik Ansiklopedisi, Ankara 2020, Cilt I, 306-307.
BİLGE, Sadık Müfit, Osmanlı İstanbulu’nda Berber Esnafı (Fetihten 1830’lara İstanbul Esnaf ve Sosyal Hayat Tarihine Bir Katkı), II. Uluslararası İstanbul Sempozyumu, İstanbul 2014, 187-206.
COŞKUN, Vildan, “Molla Yusuf’un Fütüvvet Risalesi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 27, İstanbul 2021, 75-126.
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KUR’AN-I KERİM, A’raf Suresi 161. Ayet, Erişim Tarihi: 16.02.2025, https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/A'r%C3%A2f-suresi/1114/160-162-ayet-tefsiri.
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KUR’AN-I KERİM, Âl-i İmrân Suresi 26. Ayet, Erişim Tarihi: 14.02.2025, https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/%C3%82l-i%20%C4%B0mr%C3%A2n-suresi/319/26-ayet-tefsiri.
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KUR’AN-I KERİM, Fetih Suresi 27. Ayet, Erişim Tarihi: 11.02.2025, https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Fetih-suresi/4610/27-ayet-tefsiri.
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KUR’AN-I KERİM, Mu’minun Suresi 14. Ayet, Erişim Tarihi: 13.02.2025, https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/M%C3%BC'min%C3%BBn-suresi/2685/12-14-ayet-tefsiri.
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KUR’AN-I KERİM, Nur Suresi 35. Ayet, Erişim Tarihi: 12.02.2025, https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/N%C3%BBr-suresi/2826/35-ayet-tefsiri.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI KUR’AN-I KERİM, Tahrim Suresi 6. Ayet, Erişim Tarihi: 15.02.2025, https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Tahr%C3%AEm-suresi/5235/6-ayet-tefsiri.
GÜNDÜZÖZ, Güldane, “Sembolizm ve Mitoloji Bağlamında Tasavvuf Kültüründe Hırka, Alem ve Seccade”, IV. Türkiye Lisansüstü Çalışma Kongresi Bildiriler Kitabı IV (İlahiyat), 14-17 Mayıs 2015 Kütahya, İstanbul: 2015, 123-136.
HATİBOĞLU, İbrahim, “Selmân-ı Fârisî, TDVİ Ansiklopedisi”, Cilt 36, İstanbul 2009, 441-443.
KAYA, Bayram Ali, Ozan Yılmaz, Vildan S. Coşkun, Orhan Kaplan (2019), Klasik Türk Edebiyatı Temel Bilgiler, İstanbul: Kesit Yay.
Kubbealtı Lugatı. 2025. “Tıraş.” Misalli Büyük Türkçe Sözlük Online. Erişim Tarihi: 01 Mayıs 2025. https://lugat.kubbealti.org.tr/
MOGHADDAM, Alireza, 13.-15. Yüzyıllarda Anadolu’da Ahilik: Kurumsallaşma, Toplumsal Yapı Ve İdeoloji, Doktora Tezi, Hacettepe Üniverstesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2017.
ÖĞE, Mustafa, “Babagân Bektaşiliğine Ait Bir Tıraş Erkânnâmesi ‘Der Beyân-ı Erkân-ı Tırâş ve İntisâb-ı Tarîk-i Bektâşiyye”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 103, 2022, 363-375.
ÖĞE, Mustafa, “Bir Yazmadan Hareketle Şahkulu Tekkesinde Uygulanan Abdal Musa Sultan Tıraş Erkânı”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 110, Haziran 2024, 61-78.
ÖGER, Âdem, Uygur Türklerinde Fütüvvet Kültürü Fütüvvet-nâmeler ve Ahilik Teşkilatına Etkileri, III. Uluslararası Ahilik Sempozyumu, Kırşehir 2017, 13-26.
SARIKAYA, M. Saffet, “Türk Dinî Tarihinde Fütüvvetnâmelerin Yeri ve Önemi”, IV. Uluslararası Ahilik Sempozyumu: XIII-XVI. Yüzyıllarda Ahilik, 27-29 Eylül 2018, Kırşehir, Cilt II, Kırşehir 2018, 403-419. SELVİ, Dilaver, “Fütüvvet Ve Ahîlik Teşkilatlarının Ahlâkî İlkelerinin Oluşmasında Tasavvufun Öncülüğü”, İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, II/I, 2016, 1-37.
SARIKAYA, Mehmet Saffet, XII-XVI. Asırlardaki Anadolu’daki Fütüvvetnâmelere Göre Dinî İnanç Motifleri, Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1993.
ŞENZEYBEK, Aytekin, “Hacı Bektaş Veli’ye Atfedilen Yeni Bir Yazma Tıraşname-i Hacı Bektaş El Horasani”. Türk-İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, VII(13), 2012, 139- 174.
TEK, Recep, “Din-Meslek İlişkisi Bağlamında Geleneksel Meslek Risaleleri Üzerine Bir Değerlendirme”, IV. Kazan Uluslararası Halk Kültürü Sempozyumu Bildirileri, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Türk Halkbilimi Bölümü Yayınları, Ankara, 2016, 888-897.
TORUN, Ali, Türk Edebiyatında Türkçe Fütüvvetnâmeler Üzerine Bir İnceleme, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1998.
ULUDAĞ, Süleyman. 1996. “Fütüvvet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 13, ss. 259-266. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. Erişim Tarihi: 16 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/futuvvet
YILMAZ, Ozan, “Farsça Fütüvvetnâmelerden Hareketle Esnaf Pîrleri ve Fütüvvet Âdâbı Üzerine Bir Değerlendirme”, 1. Uluslararası Ahilik Kültürü ve Kırşehir Sempozyumu, Cilt II, Kırşehir 2011, 1174-1193.
YÜKSEL, Hasan, “Tarihî Kayıtlarla Doğuda Toplumsal ve Dinsel Bir Ritüel Olarak Tıraş”, Millî Folklor, 119 (2018): 86-99.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Vildan Coşkun
0000-0002-4778-1719
Türkiye

Filiz Bingöl Başaran ^*
0000-0002-3147-1652
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2025

Gönderilme Tarihi

1 Mart 2025

Kabul Tarihi

9 Haziran 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 34 Sayı: 34

IZ

https://izlik.org/JA33FM73LD

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Coşkun, V., & Bingöl Başaran, F. (2025). BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 34(34), 139-155. https://izlik.org/JA33FM73LD

AMA

1.Coşkun V, Bingöl Başaran F. BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME. devdergisi. 2025;34(34):139-155. https://izlik.org/JA33FM73LD

Chicago

Coşkun, Vildan, ve Filiz Bingöl Başaran. 2025. “BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34 (34): 139-55. https://izlik.org/JA33FM73LD.

EndNote

Coşkun V, Bingöl Başaran F (01 Haziran 2025) BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34 34 139–155.

IEEE

[1]V. Coşkun ve F. Bingöl Başaran, “BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME”, devdergisi, c. 34, sy 34, ss. 139–155, Haz. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA33FM73LD

ISNAD

Coşkun, Vildan - Bingöl Başaran, Filiz. “BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34/34 (01 Haziran 2025): 139-155. https://izlik.org/JA33FM73LD.

JAMA

1.Coşkun V, Bingöl Başaran F. BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME. devdergisi. 2025;34:139–155.

MLA

Coşkun, Vildan, ve Filiz Bingöl Başaran. “BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, c. 34, sy 34, Haziran 2025, ss. 139-55, https://izlik.org/JA33FM73LD.

Vancouver

1.Vildan Coşkun, Filiz Bingöl Başaran. BİR TIRAŞ RİSALESİ: KİTÂB-I TIRAŞNÂME. devdergisi [Internet]. 01 Haziran 2025;34(34):139-55. Erişim adresi: https://izlik.org/JA33FM73LD