LITERARY WORKS EMPLOYING THE ART OF KALB IN CLASSICAL TURKISH LITERATURE

Öz

The term “kalb” (قلب), which literally means “inversion” or “rotation,” refers in literature to the art of rearranging the letters of a word without adding new ones, thereby forming a new meaningful word from the same letters. In examples of “kalb”, there are two main types: in the “kül” form, the letters are systematically reversed from end to beginning, while in the “baz” form, the letters are rearranged in a mixed order rather than strictly reversed. Beyond these two types, there are also two further forms defined according to the position of the inverted words: “kalb-i mücennah”, and “kalb-i müstevi”, the latter achieved when an entire expression or verse is inverted and can still be read in the same way. In Classical Turkish literature, poets employed various forms of ”kalb” not only in couplets or stanzas, but also in poems entirely structured around this literary device. Within such constructions, all four types “kalb-i kül”, “kalb-i baz”, “kalb-i mücennah”, and “kalb-i müstevi” appear in different variations, alongside other stylistic approaches. Thus, in addition to poems structured through these four types of “kalb”, there are also compositions employing methods such as “reddü’l-acüz ʿale’s-sadr maklûb”, “maklûbü’l-evâyil”, and “reddü’l-acüz maklûben ʿale’s-sadr”, as well as works arranged with the refrain “bozuntusudur”. This study classifies poems constructed with the various types of “kalb” in classical Turkish literature, demonstrating that they were composed under eight categories, amounting to a total of thirteen different forms. Furthermore, thirty examples by fourteen different poets are presented to illustrate these practices.

Anahtar Kelimeler

• Divan literature
• art of the kalb
• maklub poetry
• palindrome

KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA KALB SANATIYLA YAZILMIŞ MANZUMELER

Öz

Tersine çevirme, döndürme gibi anlamlara gelen kalb (قلب) kelimesi edebiyatta “bir kelimenin harflerinin yerlerini değiştirerek harf ilave etmeden o harflerle anlamlı yeni bir kelime oluşturma” anlamına gelir. Kalb sanatının harflerin sondan başa doğru düzenli olarak kullanılarak yapıldığı kül örneklerinin yanında harflerin sondan başa değil de karışık olarak kullanıldığı baz örnekleri de vardır. Bu iki çeşidin dışında kalb edilen kelimelerin yerlerine göre kalb-i mücennah ve bir ifade veya mısranın bütünüyle ters çevrilerek aynı şekilde okunmasıyla ortaya çıkan kalb-i müstevi şeklinde iki biçimi daha vardır. Klasik Türk edebiyatında şairlerin kalb çeşitlerini beyit ya da bentlerde kullanırken bir manzumeyi bütünüyle kalb sanatıyla kurguladıkları da görülmüştür. Bu kurguda kalbin bu dört çeşidinin farklı formlarda kullanılmalarının yanında farklı tarzların kullanıldığı da görülmüştür. Böylece kalb-i kül, kalb-i baz, kalb-i mücennah ve kalb-i müstevi çeşitleriyle kurgulanmış şiirlerin yanında reddü’l-acüz ale’s-sadr maklûb, maklûbü’l-evâyil ve reddü’l-acüz maklûben ale’s-sadr tarzlarının yanında bir de “bozuntusudur” redifiyle kurgulanan manzumeler ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada Klasik Türk edebiyatında kalb sanatının bu çeşitleriyle kurgulanan şiirler tasnif edilmiş ve bunların sekiz başlık altında, toplamda 13 farklı biçimde yazıldığı tespit edilmiş, bunlara 14 farklı şaire ait 30 örnek sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Divan edebiyatı
• kalb sanatı
• maklub şiir
• palindrom
• anagram

Kaynakça

1. ALTUNTAŞ, Halil ve Muzaffer Şahin. Kur’an-ı Kerim Meâli. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
2. AYDEMİR, Yaşar ve Halil Çeltik. “Gazelde Cinaslı Çift Redif Kullanımı.”, İlmî Araştırmalar Dergisi 16 (2003), 7-17.
3. BİLKAN, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı. I-II, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1997.
4. BURMAOĞLU, Hamit Bilen. Lâmi‘î Çelebi Dîvânı (Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni). Bursa: Yıldırım Belediyesi Kültür Yayınları, 2023.
5. CANIM, Rıdvan. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Erişim 05 Ocak 2025, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0.
6. ÇAĞLI, Adnan. Halîmî Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1998.
7. ÇAKIR, Mustafa Sefa. Yahyâ Nazîm Divanı (İncerleme-Tenkitli Metin). Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
8. ÇİFTÇİ, Ömer. Hâtimetü’l-Eş‘âr (Fatîn Tezkiresi). Erişim 18 Şubat 2025, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55976,fatin-tezkiresi-pdf.pdf?0.

9. DERDİYOK, İ. Çetin. Cemâlî Hayatı, Eserleri ve Dîvânı (İnceleme-Tenkidli Metin-Tıpkıbasım). Cambridge: Harvard Üniversitesi, 1994.
10. DİLÇİN, Cem. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
11. DURMUŞ, İsmail. “Kalb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/232-233, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
12. ERASLAN, Kemal. Alî-Şîr Nevâyî Mecâlisü’n-Nefâyis II (Çeviri ve Notlar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2001.
13. ERGÜN, Emel. Sermed (Feyzullâh) Divânı (Edisyon-Kritik, İnceleme). Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
14. ERİŞEN YAZICI, Gülgün. Edirneli Kâmî ve Dîvânı. Erişim 22 Mart 2025, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55977,kami-divani-pdf.pdf?0.
15. GÜLTEKİN, İbrahim, “Nâbî’nin İki Gazelinde Kalb’den Anlama Giden Yol”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 49 (2013), 95-116.
16. GÜMÜŞ, Ahmet Kemal. “Zâtî’nin Bütün Beyitlerinde Cinas Sanatını Kullandığı Bir Gazeli ve Ona Yazılan Nazireler.”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 4/2 (2020), 582-593.
17. İLHAN, Enes. Necâtî Bey Dîvânı: Metin-Bağlamlı Dizin-İşlevsel Sözlük. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
18. İSEN, Mustafa. Sehi Bey Tezkiresi. Ankara: Akçağ Yayınları, 1998.
19. KARAGÖZ, Sevinç. Feyzi Efendi Divanı İnceleme, Transkripsiyonlu Metin, Sözlük. Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
20. KAYA, Hasan. “Kalb Sanatı Ekseninde Nâbî’nin ‘Bozuntusudur’ Redifli Gazellerine Yazılan Nazireler.”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 33 (2024), 263-279.
21. KILIÇ, Atabey. Ahmed Hamdî Belâgat-ı Lisân-ı ‘Osmânî. Kayseri: Laçin Yayınları, 2007.
22. KILIÇ, Filiz. Meşâ‘irü’ş-şu‘arâ. Erişim 12 Şubat 2025, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0.
23. KILIÇ, Hulûsi ve Kazım Yetiş. “Cinas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 8/12-14, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
24. KILINÇ, Abdülhakim. Fuzûlî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
25. MUM, Cafer. Halepli Edîb Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Cinaslar Sözlüğü). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
26. MUTÇALI, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 2012.
27. ÖZEL, Harun. “Bosnalı Süleyman Fikri ve “İlmi Belâgattan Beyân ve Bedîè Hulâsası” İsimli Eseri.”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 4 (2015), 981-1023.
28. PALA, İskender. “Kalb / Türk Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/233-234, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
29. SARAÇ, M. A. Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi Belâgat ve Biçim-Ölçü-Kafiye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
30. SUNGURHAN, Aysun. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Erişim 24 Mart 2025, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0.
31. ŞAFAK, Yakup. Sürûrî’nin Bahrü’l-Ma‘ârif’i ve Enîsü’l-‘Uşşâk ile Mukayesesi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1991.
32. ŞENGÜN, Necdet. Nazîr İbahim ve Dîvânı (Metîn-Muhtevâ-Tahlîl). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
33. Şerefeddin Râmî. Hadâ’iku’l-Hakâ’ik. Kütübhâne-i Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî 341.
34. Tahirü’l-Mevlevî. Edebiyat Lugati. Yayına Hazırlayan: Kemal Edib Kürkçüoğlu, İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994.
35. TÖKEL, Dursun Ali. Deneysel Edebiyat Yönüyle Divan Şiiri. Ankara: Hece Yayınları, 2010.
36. ÜLKEN, Fatih. “İsmâîl-i Ankaravî’nin Miftâhü’l-Belâga ve Mısbâhü’l-Fesâha’sındaki Istılahlar.”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 43 (2016), 467-477.
37. ÜST, Sibel. Edirneli Nazmî Dîvânı. Erişim 21 Mart 2025, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57766,edirneli-nazmi-divanipdf.pdf?0.
38. YAŞAR, Önder. Muhyî-i Gülşenî [ö. 1604] Dîvânı (İnceleme-Metin). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
39. YILDIZ, Hüseyin. “Bir Kelime Oyununu Tasnif Denemesi Türk Dilinde Palindromlar.”, Dil Araştırmaları Dergisi 2 (2008), 57 -78.