Hakîm's Versified Catechism: Kitâb-ı Erkân-ı Dîn

Öz

The ilmihal tradition, which encompasses the fundamental principles of Islamic faith, forms of worship, moral values, daily practices, and information concerning the life of the Prophet Muhammad, began to develop around the 10th century. Because the general public found it difficult to comprehend the scholarly works on the basic Islamic sciences, there arose a need for texts that conveyed religious knowledge in a clear, comprehensible, and easily memorizable manner. This need led to the emergence and subsequent popularization of the ilmihal genre. Rooted in oral culture, ilmihals occupy a distinctive position within religious literature due to their practical orientation toward the everyday needs of the people and their didactic style. In the Ottoman context, the ilmihal tradition began in the 15th century with translations from Arabic into Turkish and later expanded with original works composed by local authors. The aim of this study is to introduce Kitāb al Erkān al Dīn, a ilmihal text that has not yet been the subject of any scholarly research, and to contribute to the understanding of the Ottoman tradition of versified ilmihals. This short masnavi, consisting of 122 couplets, was written by a poet who used the pen name Hakīm. By consulting contemporary sources, the study attempts to identify the author, who provides some autobiographical information in the text itself. Accordingly, it appears that the poet’s name was Muḥammad b. Yūsuf, who first received training in medicine and later turned to the study of religious sciences. The only known manuscript of the work is preserved in the National Library of Ankara under the shelf mark 06 Mil Yz Fb 32. In this study, the question of whether the manuscript -dated 907 Jumādā al Ākhir (1501/1502) and registered as the author’s copy- is indeed the author’s own version has been examined. Furthermore, through document analysis, the verses addressing key subjects such as faith, the obligatory and recommended aspects of ablution and ghusl, as well as the main acts of worship-prayer, giving (zakāt), fasting (ṣawm), pilgrimage (ḥajj), and minor pilgrimage (ʿumrah)-have been analyzed and interpreted. Finally, in the appendix, the text has been transcribed into Latin script and translated into modern Turkish. As a result, the identity of a previously obscure author has been determined, his work has been examined in detail and introduced into the scholarly literature, and a further contribution has been made to the study of the Ottoman tradition of versified ilmihals.

Anahtar Kelimeler

• fiqh
• ilmihal
• versified ilmihal tradition
• masnavi
• Hakîm

Hakîm’in Manzum İlmihâli: Kitâb-ı Erkân-ı Dîn

Öz

İslâmiyete dair inanç esasları, ibadetler, ahlâki ilkeler, günlük yaşam pratikleri ve Hz. Peygamber’in hayatına dair bilgileri içeren ilmihâl geleneği, 10. yüzyıldan itibaren gelişmeye başlamıştır. Temel İslâm ilimlerine dair eserlerin halk tarafından zor anlaşılması, dinî bilgilerin anlaşılır bir dille yazılan ve kolay ezberlenebilen metinlere olan ihtiyacını arttırmış; bu durum ilmihâl türünün doğuşunu ve yaygınlaşmasını beraberinde getirmiştir. Sözlü kültüre dayalı, halkın günlük ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik oluşu ve didaktik üslubuyla ilmihâller dinî literatür içerisinde farklı bir konumda yer alır. Osmanlı sahasında ilmihâl geleneği 15. yüzyıldan itibaren önce Arapçadan Türkçeye yapılan tercümelerle başlamış, daha sonra ise yerli müellifler tarafından yazılmış telif eserlerle zenginleşerek devam etmiştir. Bu makalenin amacı, şimdiye kadar hakkında herhangi bir bilimsel çalışma yapılmamış olan Kitâb ı Erkân ı Dîn adlı ilmihâl eserini tanıtmak ve Osmanlı dönemi manzum ilmihâl geleneğine katkıda bulunmaktır. 122 beyitten oluşan bu kısa mesnevi, Hakîm mahlaslı bir şair tarafından kaleme alınmıştır. Çalışmada kendisi hakkında da bazı bilgiler veren şairin kimliği dönemin kaynakları taranarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Buna göre şairin adının Muhammed b. Yûsuf olduğu, önce tıp eğitimi aldığı, ardından dinî ilimlere yöneldiği anlaşılmaktadır. Eserin bilinen tek nüshası, Ankara Millî Kütüphane’de 06 Mil Yz Fb 32 numarada kayıtlıdır. Çalışmamızda, istinsah tarihi 907 Cemâziyelâhir (1501/1502) ve müellif nüshası olarak kaydedilen eserin gerçekten müellif nüshası olup olmadığı tartışılmıştır. Bunun yanında doküman analizi yöntemiyle iman, abdest ve guslün farzları ile sünnetleri, namaz, zekât, oruç, hac ve umre gibi temel ibadet konularının işlendiği beyitler şerh edilmiştir. Son olarak ek kısmında metnin transkripsiyonu yapılarak beyitler Latin harflerine aktarılmış ve Türkiye Türkçesine tercüme edilmiştir. Böylelikle hakkında detaylı bilgi olmayan yazarın kimliği tespit edilmiş, eserinin detaylı incelemesi yapılarak literatüre kazandırılmış ve de Osmanlı dönemi manzum ilmihâl geleneğine katkı sağlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• fıkıh
• ilmihal
• manzum ilmihal geleneği
• mesnevi
• Hakîm

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. I-LII. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 1436/2015.
2. Aktan, Bilal. Devletoğlu Yûsuf’un Vikâye Tercümesi (İnceleme-Metin-Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
3. Arpaguş, Hatice K. Osmanlı ve Geleneksel İslâm. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
4. Arpaguş, Hatice K. “Bir Telif Türü Olarak İlmihal Tarihî Geçmişi ve Fonksiyonu”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 22 (2002), 25-56. https://doi.org/10.15370/muifd.68433
5. Atar, Fahrettin. “Teşrîk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tesrik
6. Cici, Recep. Osmanlı Dönemi İslam Hukuku Çalışmaları (Kuruluştan Fatih Dönemi Sonuna Kadar). Bursa: Arasta Yayınları, 2001.
7. Çelebioğlu, Âmil. “Balıkesirli Devletoğlu Yusuf’un Fıkhî Bir Mesnevîsi”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları içinde, 127-140. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1998.
8. Çetin, Osman. Anadolu’da İslamiyetin Yayılışı. İstanbul: Marifet Yayınları, 1990.

9. Özkan, Mustafa. “Devletoğlu Yûsuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 30 Nisan 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/devletoglu-yusuf
10. Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail el-Buhârî. el-Câmi’u’s-sahih. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. Beyrut: er-Risaletü’l-Âlemiyye, 1432/2011.
11. Ebû Nuaym el-Isfahânî. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakatü’l-asfiyâ. nşr. Abdülkadir Atâ. I-IX. Beyrut: Mektebetü’l-Hancı, 1997.
12. Gelibolulu Âlî. Künhü’l-Ahbâr. nşr. Suat Donuk. 4 Cilt. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2023.
13. İpekten, Halûk vd. Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1988.
14. Kara, Mustafa. “XIV. ve XV. Yüzyıllarda Osmanlı Toplumunu Besleyen Türkçe Kitaplar”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (1999), 29-58.
15. Kur’ân-ı Kerim. Erişim 21 Haziran 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/Tefsir/
16. Kurdoğlu, Veli Behçet. Şâir Tabîbler. İstanbul: İstanbul Enstitüsü Fetih Cemiyeti Neşriyatı, 1967.
17. Levend, Agâh Sırrı. “Dinî Edebiyatımızın Başlıca Ürünleri”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 20 (1973), 35-80.
18. Muhammed Tahir b. Ali el-Fettenî. Tezkiretü'l-Mevzûât. nşr. M. Abdülcelil es-Sâmerûdî. Beyrut: y.y. 1399/1980.
19. Samancı, Metin. “Yetişsün Yüz Yigirmi Sâle ‘Ömrüñ”: Maksimum Yaşam Süresi Olarak 120 Yıl”. Zemin Dergisi 9 (2025), 40-83.
20. Seyis, Erdal. Türk-İslâm Edebiyatında Manzûm İlmihâller ve Manzûme-i Cecelî İbrâhîm Efendi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
21. Şeker, Dursun Ali. “Müzdelife”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muzdelife#1
22. Öğüt, Salim. “Sa’y”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/say
23. Öğüt, Salim. “Tavaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tavaf
24. Üstünova, Kerime. “İlk Türkçe İlmihâl: Mukaddime ve Yazarı Kutbeddin İznikî”. Akademik Araştırmalar Dergisi 8/31 (2007), 175 188.
25. Üstünova, Kerime. Kutbe’d-dîn İznikî Mukaddime Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük (Şahâbe’d-dîn Kudsî Nüshası). Bursa: Sentez Yayınları, 2016.
26. Karavelioğlu, Murat Ali. “Kazasker Müeyyedzade Abdurrahman Çelebi’nin Edebi Muhiti”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 44 (2020), 273-306.