Gedizli Keşfî ve Şâirnâmesi

Öz

II. Bâyezîd döneminin ortalarında şiirle temayüz eden Keşfî, İstanbul edebiyat muhitinin renkli simalarındandır. Hezel ve letâyif vadisindeki şiirleriyle şuʽarâ tezkirelerinde sıklıkla isminden bahsedilen şair, aslen Gedizlidir. Bugüne kadar Te’dib-nâme, Hüsn ü Dil tercümesi, Avâmil-i Fürs ve divanının varlığından haberdar olunan Keşfî’nin hayatı ve eserleri hakkındaki bilgilerimiz oldukça muhtasar ve noksandır. Şairin bugüne kadar bilinmeyen Şerefnâme mesnevisi, Keşfî’nin biyografisi ve eserleriyle ilgili yeni bilgiler ihtiva etmektedir. Bu mesnevi, Te’dib-nâme ismiyle bir yüksek lisans çalışmasına konu olan eserin tam hâlidir. Şeref-nâme’nin mukaddime bölümü, şairin hayatı ve eserleriyle ilgili bilgileri ihtiva etmesi yönüyle otobiyografik niteliktedir. Şair bu bölümde, eğitim ve meslek hayatı ile telif macerası hakkında, hiçbir kaynakta bulunmayan bilgiler vermektedir. Şeref-nâme’nin hâtimesinde yer alan şairnâme ise XVI. asrın ilk yarısında yaşayan şairler hakkında verdiği malûmat yönüyle Türk edebiyat tarihi açısından oldukça kıymetlidir. Tezkirelerde ismine tesadüf edilmeyen şairler hakkında önemli kayıtların yer aldığı bu bölümde, bazı bilinen şairlerin de hayatlarının muayyen bir devrine dair dikkate değer detaylar sunulmaktadır. Bu makalenin birinci bölümünün ilk kısmında eğitim, meslek ve şairlik hayatı merkeze alınarak Keşfî’nin biyografisi ortaya konulacaktır. Bu bölümün ikinci kısmında ise şairin eserleri konu edilecektir. Keşfî’nin şairlik serüvenini anlattığı bölümden hareketle, eserleri hakkında bilgi verilecektir. Şairin bugüne kadar bilinenlerin haricindeki eserleri, kendi ifadeleri üzerinden tanıtılıp değerlendirilecektir. Makalenin ikinci bölümünde ise Şeref-nâme’nin hâtime bölümünde tezkire-i şuʽarâ ismiyle yer alan şairnâme üzerinde durulacaktır. Toplam 54 şairin yer aldığı şairnâme; edebiyat tarihi ve şair biyografileri bağlamında ayrıntılı olarak değerlendirilecektir. Son bölümde ise şairnâmenin transkripsiyonlu metni verilecektir.

Anahtar Kelimeler

• tezkire-i şuʽarâ
• şairnâme
• himaye
• şuʽarâ-yı dîvân
• Keşfî
• Şeref-nâme
• Selîm-nâme

Keşfî of Gediz and His Poetic Dictionary in Verse

Öz

Keşfî, who made his mark in poetry during the mid-reign of Bayezid II, was one of the colourful figures of the literary circles of Istanbul. The poet, whose name is frequently mentioned in the biographical dictionaries of poets of the period for his poems on humour and wit, was originally from Gediz. To date, we know of Keşfî's Te’dib-nâme, his translation of Hüsn ü Dil, Avâmil-i Fürs and his divan, our knowledge of his life and works remains rather sketchy and incomplete. The poet’s previously unknown mesnevi, Şeref-nâme, contains new information regarding Keşfî’s biography and works. This mesnevi is the complete version of the work that was the subject of a master's thesis entitled Te'dib-nâme. The introductory section of the Şeref-nâme is autobiographical in nature, containing information about the poet's life and works. In this section, the poet provides information about his education, professional life, and literary career that cannot be found in any other source. The poetic dictionary in verse (şairnâme) in the conclusion section of the Şeref-nâme is highly valuable in terms of Turkish literary history, as it provides information about poets who lived in the first half of the 16th century. This section, which contains important records about poets whose names are not found in the tezkires, also presents noteworthy details about certain periods in the lives of some well-known poets. In the first section of the first part of this article, Keşfî's biography will be presented, focusing on his education, profession, and life as a poet. The second part of this section will discuss the poet's works. Based on the section describing Keşfî's journey as a poet, information about his works will be provided. The poet’s works, other than those already known, will be presented and evaluated in his own words. The second section of the article will focus on the poetic dictionary in verse (shāʽirnāmah), which appears in the concluding section of the Şeref-nâme under the name tadhkira-i shuara. The poetic dictionary in verse, which includes a total of 54 poets, will be evaluated in detail in the context of literary history and poet biographies. The final section will provide a transcription of the poetic dictionary in verse.

Anahtar Kelimeler

• Keşfî
• Şeref-nâme
• tadhkira-i shuara
• poetic dictionary in verse
• patronage
• court poets
• Selîm-nâme

Kaynakça

1. Ahmed-i Rıdvan. Ahmed-i Rıdvan Divanı. nşr. Halil Çeltik. Ankara: Bizim Büro Basım Yayın Dağıtım, 2011.
2. Akpınar, İsa. “Coming from Ajam to Rum: Ajam Poets of the 16th Century Ottoman Empire”. Connectivities and Common Legacies in Central Asia, Afghanistan, Pakistan, Iran and Turkey. ed. Mehmet Akif Kireççi, Gonca Biltekin. 2/839–866. Ankara: Economic Cooperation Organization Educationel Institute, 2022.
3. Ambros, Edith Gülçin. “On a Conventional Dimension of 16th Century Scurrilous Ottoman Satire: Keşfī’s (d. 945/1538–9) Hicviyyāt”. Journal of Turkish Studies 31/1 (2007), 21-39.
4. Âşık Çelebi. Meşâʽirü’ş-Şuʽarâ. nşr. Filiz Kılıç. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, 2010.
5. Çavuşoğlu, Mehmed. “Zâtî’nin Letâyifi”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 18 (1970), 25–51.
6. Çelik, Hülya. Lobgedichte und andere Gedichte des Osmanischen Dichters Keşfi (m. 1538–9): Versuch der Bestimmung eines unpopulären Stils. Göttingen: V&R Unipress; Bonn University Press, 2019.
7. Eliaçık, Muhittin – Şahin, Kürşat Şamil. “Sa’yî Mustafa Çelebi’nin Belgrad Fetihnâmesi”. International Journal of Language Academy 3/4 (2015), 141–159.
8. Erünsal, İsmail E. Edebiyat Tarihi Yazıları: Arşiv Kayıtları, Yazma Eserler ve Kayıp Metinler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2024.

9. Gök, İlhan. Atatürk Kitaplığı M.C. O.71 Numaralı 909–933/1503–1527 Tarihli İn‘âmât Defteri (Transkripsiyon–Değerlendirme). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
10. Kaya, Doğan. “Şairnameler”. Âşık Edebiyatına Giriş. 187-202. Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları, 2003.
11. Keşfî. Dîvân. İstanbul: İsmail E. Erünsal Hususi Kitaplığı.
12. Latîfî. Tezkiretü’ş-şu‘arâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ (İnceleme–Metin). nşr. Rıdvan Canım. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2000.
13. Nevâyî, Ali Şîr. “Kısmet-i Duvvom: Tercüme-i Hakîmşâh Muhammed-i Kazvînî”. Tezkire-i Mecâlisü’n-Nefâis. nşr. Ali Asgar Hikmet. Tahran: Kitâbfurûş-i Menuçehrî, 1363.
14. Salmani, Milad – Abdullah Uçar. Avâmil-i Fürs (İnceleme – Tenkitli Metin – Tıpkıbasım). Literaturk Academia, 2024.
15. Sehî Beg. Heşt Bihişt. nşr. Halûk İpekten vd. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017.
16. Severcan, Şefâettin. Keşfî’nin Selim-nâmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1988.
17. Üsküplü Atâ. Tuhfetü'l-Uşşâk. nşr. İ. Hakkı Aksoyak. Ankara: Bizim Büro Basım Yayın Dağıtım, 2006.
18. Üst, Sibel. Keşfî: Te’dîb-nâme (İnceleme–Metin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
19. Yazar, Sadık. “XVI. Yüzyıl Şairlerinden Gedizli Keşfî ve Hüsn ü Dil Tercümesi”. Journal of Turkish Studies 33/2 (2009), 245–286