إشارات مقاصدية في كتاب إحكام الأحكام لابن دقيق العيد (كتابا الطهارة والصلاة أنموذجاً)

Abstract

يُعَدّ علم المقاصد من أبرز العلوم المحورية في الشريعة الإسلامية؛ إذ يُسهم في إحياء المعاني الكامنة في النصوص الشرعية، ويضفي عليها بُعدها الوظيفي والعملي، كما ينهض بدورٍ أساسي في توجيه نظر الفقهاء نحو إدراك المصالح ودرء المفاسد، بما يُعينهم على سلامة الاستنباط وصواب توجيه الاجتهاد. وتبرز أهمية المقاصد كذلك في توسيع آفاق الاجتهاد الفقهي، وتمكينه من التفاعل مع المستجدّات والتحديات المعاصرة، في حين يؤدّي إغفالها إلى اضطراب في الفهم واختلال في تنزيل الأحكام. وتسعى هذه الدراسة إلى بيان مفهوم المقاصد الشرعية وأهميتها المنهجية، مع التعريف بالإمام ابن دقيق العيد، والكشف عن معالم المنهج العلمي لكتاب إحكام الأحكام شرح عمدة الأحكام، وبيان عناية مؤلّفه بالمقاصد الشرعية. كما تتناول الدراسة نماذج من الإشارات المقاصدية الواردة في هذا الكتاب، مقتصرةً على كتابي الطهارة والصلاة بوصفهما نموذجًا تطبيقيًا. واعتمد البحث على المنهج الاستقرائي التحليلي.

Keywords

• المقاصد
• الاجتهاد
• المصلحة
• الفقهاء
• الطهارة
• الصلاة

İbn Dakîku’l-‘Îd'in İhkâmü'l-Ahkâm Kitabında Makâsıda Dair İşaretler: Taharet ve Namaz Örneği

Abstract

Makâsıd ilmi, İslâm hukukunun en temel ve belirleyici disiplinlerinden biri olarak kabul edilmekte olup, şer‘î naslarda yer alan anlamlara işlevsel bir boyut kazandırmakta ve bu anlamların hayata yansımasını sağlamaktadır. Söz konusu ilim, fakihlerin maslahatın gerçekleştirilmesi ve mefsedetin önlenmesi yönünde doğru bir perspektif geliştirmelerine katkı sunarak, hüküm istinbatında hataya düşülmesini önlemekte ve içtihadın sağlıklı bir zeminde yönlendirilmesine imkân tanımaktadır. Ayrıca makâsıd yaklaşımı, fıkhî içtihadın kapsamını genişleterek çağdaş meseleler karşısında çözüm üretme kapasitesini artırmakta; buna karşılık makâsıdın ihmal edilmesi, anlayış ve uygulamada tutarsızlıklara yol açabilmektedir. Bu çalışma, makâsıdü’ş-şerîa kavramını ve onun metodolojik önemini ortaya koymayı; İmam İbn Dakîk el-Îd’in ilmî şahsiyetini tanıtmayı; İhkâmü’l-Ahkâm Şerhu Umdeti’l-Ahkâm adlı eserinin yöntemini ve bu eserde makâsıd düşüncesine verilen önemi incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada ayrıca, eserde yer alan makâsıd temelli işaretler ele alınmakta ve bu bağlamda bazı temizlik ve namaz bölümleri örnek uygulama alanı olarak incelenmektedir.

Keywords

• Makasıd
• İctihad
• Maslahat
• Fukaha
• Taharet
• Namaz

Indications Related to Maqāṣid in Ibn Daqīq al-ʿĪd’s Iḥkām al-Aḥkām: The Case of Purification and Prayer

Abstract

The science of maqāṣid (objectives) is regarded as one of the most fundamental disciplines within Islamic jurisprudence, as it serves to give a functional dimension to the meanings embedded in legal texts and enable these meanings to be reflected in practice. It holds a vital role in guiding jurists toward the realization of benefit and the prevention of harm, thus contributing to prevent errors in legal derivation and enabling ijtihād to be guided on a sound basis. Also, maqāṣid approach expands the scope of juristic ijtihād and enables Islamic law to respond effectively to contemporary challenges, whereas the neglect of maqāṣid may lead to inconsistencies in understanding and application. This study aims to elucidate the concept and methodological significance of maqāṣid al-sharīʿa, introduce the scholarly profile of Imām Ibn Daqīq al-ʿĪd, and examine the method of his book Iḥkām al-Aḥkām Sharḥ ʿUmdat al-Aḥkām, with particular emphasis on treatment of maqāṣid thought. The study further analyses maqāṣid-based indications found in the text, focusing specifically on the chapters of purification (ṭahāra) and prayer (ṣalāh) as sample areas of application.

Keywords

• Maqasid (objectives)
• judgment
• interest/benefit
• jurists
• the prayer

References

1. İbn Teymiyye, Ahmed b. Abdülhalim. el-İstiğâse fî’r-red ʿalâ’l-Bekrî. Thk. Abdullah b. Dacin es-Sehlî. Cidde: Dârü’l-Menhec, 1. Baskı, 1426/2005.
2. İbn Hazm, Ali b. Ahmed. el-Muhallâ bi’l-Âsâr. Thk. Abdülgaffâr Süleyman el-Bendârî. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
3. İbn Dakîku’l-Îd, Muhammed b. Ali. İhkâmü’l-İhkâm Şerhu ʿUmdeti’l-Ahkâm. Thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2. Baskı, 1987.
4. İbn Şâkir el-Kütübî, Muhammed b. Şâkir. Fevâtü’l-Vefeyât. Thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâr Sâdır, 1. Baskı, 1974.
5. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed. Makāsıdu’ş-Şerîʿati’l-İslâmiyye. Thk. Muhammed el-Habîb İbnü’l-Hoca. Katar: Vizâretü’l-Evkāf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1. Baskı, 2004.
6. İbn Abdülberr, Yusuf b. Abdullah. el-Kâfî fî Fıkhi Ehli’l-Medîne. Thk. Muhammed Muhammed Uhîd. Riyad: Mektebetü’r-Riyâd, 1. Baskı, 1980.
7. İbnü’l-İmâd, Abdülhay b. Ahmed. Şezerâtü’z-Zeheb fî Ahbâri men Zeheb. Thk. Mahmûd el-Arnaût. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 1. Baskı, 1987.
8. İbn Fâris, Ahmed. Muʿcemu Mekāyîsi’l-Luğa. Thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1. Baskı, 1976.

9. İbn Fâris, Ahmed. Mücmelü’l-Luğa. Thk. Züheyr Abdülmuhsin Sultan. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Baskı, 1998.
10. İbn Kādî Şühbe, Takıyyüddin Ebû Bekir Ahmed. Tabakātü’ş-Şâfiʿiyye. Thk. Abdülalîm Han. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1. Baskı, ts.
11. İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebû Bekir. İʿlâmü’l-Muvakkıʿîn ʿan Rabbi’l-ʿÂlemîn. Hadis tahrici: Meşhûr b. Hasan Âl Selmân. Riyad: Dâr İbnü’l-Cevzî, 1. Baskı, 1423/2002.
12. İbn Kesîr, İsmail b. Ömer. Tabakātü’ş-Şâfiʿiyyîn. Thk. Ahmed Ömer Hâşim – Muhammed Zeynem Muhammed Azeb. Beyrut: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1. Baskı, 1993.
13. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, 3. Baskı, 1414/1993.
14. Ebû Zürʿa, Ahmed b. Abdürrahîm. Tahrîrü’l-Fetâvâ. Thk. Abdurrahman Fehmî Muhammed ez-Zevâvî. Cidde: Dârü’l-Menhec, 1. Baskı, 2011.
15. Âmidî, Ali b. Muhammed. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm. Thk. Abdürrezzâk Afîfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 2. Baskı, 1402/1982.
16. Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-Sahîh. Thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. Kahire: Dâr Tûki’n-Necât, 1. Baskı, 1422/2001.
17. Şâtıbî, İbrahim b. Musa. el-Muvâfakāt. Thk. Meşhûr b. Hasan Âl Selmân. Suudi Arabistan: Dâr İbn Affân, 1. Baskı, 1997.
18. Şâfiî, Muhammed b. İdris. er-Risâle. Thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mektebetü’l-Halebî, 1. Baskı, 1940.
19. İzz b. Abdüsselâm, Abdülaziz. Kavâʿidü’l-Ahkâm fî Mesâlihi’l-Enâm. Nşr. Tâhâ Abdürraûf Saʿd. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1. Baskı, 1991.
20. Gazâlî, Muhammed b. Muhammed. el-Menḫûl min Taʿlîkāti’l-Usûl. Thk. Muhammed Hasan Heyto. Beyrut: Dârü’l-Fikr el-Muâsır, 3. Baskı, 1998.