Maḳāṣıdü’n-Neveviyye Risâlesinin Nevevî’ye Nispeti Bağlamında İçerik Analizi ve Mukayesesi

Abstract

Bu çalışmada, Nevevî’ye nispeti tartışmalı olan Maḳāṣıdü’n-Neveviyye adlı risâlenin itikadî muhtevası incelenmektedir. Tevhid, risâlet, sem‘iyyât, iman ve İslâm gibi akaid ilminin temel konularını ele alan bu risâle, dinî ilimlerde sıkça başvurulan bazı ansiklopedilerde Nevevî’nin eserleri arasında zikredilmiş ve birçok şârih tarafından ona nispet edilerek şerhedilmiştir. Bununla birlikte, eserin Nevevî’ye aidiyetini kesin bir şekilde reddedenler de bulunmaktadır. Bu durum, risâlenin müellifliği hususunda ciddi şüpheler doğurmuştur. Nevevî’nin dinî ilimlerde otorite kabul edilen konumu ve şöhreti, ona nispet edilen görüşlerin kolaylıkla kabul görmesine zemin hazırlamaktadır. Bu durum, bir yandan Nevevî’nin dinî düşüncelerinin geniş bir kabul alanı bulmasına katkı sağlarken, diğer yandan ona ait olmayan fikirlerin de yayılmasına sebebiyet verebilmektedir. Dolayısıyla, özellikle dinin temelini oluşturan itikadî görüşlerin aidiyetinde herhangi bir tereddüt bulunmaması büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda çalışmada, söz konusu risâlenin akaid bölümü; Nevevî’ye aidiyeti kesin olan eserleri ve onun Eş‘arî mezhebine mensubiyeti dikkate alınarak klasik Eş‘arî kelâmcılarının görüşleriyle mukayeseli olarak ele alınmıştır. Zira bu mezhep aidiyeti, risâlenin Nevevî’ye nispet edilme ihtimalini güçlendirmektedir. Elde edilen bulgulara göre, risâledeki görüşler, içerik bakımından Nevevî’nin sahih olarak ona ait olduğu bilinen eserlerinde de yer almaktadır. Bununla birlikte, risâlede kullanılan bazı kelâmî terimler ile tertip ve telif yöntemi, onun diğer eserlerinin üslûp ve yöntemleriyle tam bir paralellik arz etmemektedir. Sonuç olarak, risâlenin aidiyetinde şüphe uyandıran kavramlar, Nevevî’nin diğer eserleri ve klasik Eş‘arî kelâm metinleriyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Ardından, risâlenin ana konuları olan mârifetullah, tevhid, risâlet, sem‘iyyât, İslâm ve iman başlıklar hâlinde değerlendirilmiş ve Nevevî’nin diğer eserlerindeki görüşleriyle mukayese edilmiştir.

Keywords

• Kelâm
• Akaid
• Nevevî
• Maḳāṣıdü’n-Neveviyye
• Tevhit
• Risâlet
• İman

Content Analysis and Comparative Study of Maqāṣid al-Nawawiyya in the Context of Its Attribution to al-Nawawī

Abstract

This study examines the theological content of the treatise Maqāṣid al‑Nawawiyya, whose attribution to al‑Nawawī has long been debated. The work addresses fundamental topics of Islamic creed such as tawḥīd, prophethood, sam‘iyyāt, faith, and Islam. It has been listed in several encyclopedias among Nawawī’s writings and commented upon by scholars who attributed it to him. Yet, some categorically reject this attribution, creating serious doubts about its authorship. Nawawī’s authority in religious sciences has often led to the easy acceptance of views ascribed to him. This has contributed to the wide dissemination of his genuine thought, but also allowed ideas not truly his to spread under his name. Therefore, certainty in the attribution of fundamental theological views is crucial. In this framework, the creed section of the treatise is analyzed in comparison with Nawawī’s authentic works and the views of classical Ash‘arī theologians, given his affiliation with the Ash‘arī school. This affiliation strengthens the possibility of the treatise being genuinely his. The findings show that the theological positions expressed in the treatise overlap with those found in Nawawī’s verified writings. However, certain terminological choices, as well as the arrangement and method of composition, do not fully parallel his established style. Consequently, concepts that raise doubts about authorship are examined in comparison with Nawawī’s other works and classical Ash‘arī texts. Finally, the main subjects of the treatise—knowledge of God, tawḥīd, prophethood, sam‘iyyāt, Islam, and faith—are evaluated systematically and compared with Nawawī’s authentic positions.

Keywords

• Kalam
• Aqaid
• al-Nawawi
• Makasıdu'n-Navaviyya
• Tawheed
• Risalah
• Faith

References

1. Âmidî, Seyfüddîn Alî. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, 1967.
2. Âmidî, Seyfüddîn Alî. Ġāyetü’l-merâm. thk. Hasan Mahmud Abdüllatif. Kahire: Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1971.
3. Âmuda, Muhammed b. Ahmed. et-Tibyân li’l- Maḳāṣıdi’l-hîsân fî mâ yelzemû’l-insan. Trablus: Dârü Ebû Hanife,1438-2016.
4. Aslan, Mahsum. “Nevevî’nin “el-Usûl ve’d-Davâbıt” Adlı Eseri: Tercüme ve Tahlîl”. Marifetname 9/2 (Aralık 2022), 433-466.
5. Bâcûrî, İbrâhîm b. Muhammed b. Ahmed. Tuḥfetü’l-mürîd ʿalâ Cevhereti’t-tevḥîd. Kahire: Dârü’s-Selâm, 1422/2002.
6. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir. Usûli’d-Dîn. Beyrut: Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye, 1346-1928.
7. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. et-Temhîd fi’r-red ʿale’l-mülḥideti’l-muʿaṭṭıla ve’r-Râfiża ve’l-Ḫavâric ve’l-Muʿtezile. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-‘Arabî, ts.
8. Bakrî, Hamzeh. “Nevevî ve Kelam İlmi: Metodolojik Bir İnceleme”, İslam İlim Geleneğinde Nevevî. çev: Enes Durmuş, ed. Nail Okuyucu İstanbul; Ankara: İslâm Araştırma Merkezi; Türkiye Diyanet Vakfı, 2022.

9. Beyâzîzâde, Ahmed Efendi. el-Uṣûlü’l-münîfe li’l-İmâm Ebî Ḥanîfe. nşr. İlyas Çelebi. İstanbul:1416/1996.
10. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. el-İʿtiḳād ve’l-hidâye ilâ sebîli’r-reşâd. Beyrut: Darü’l-Kütûbi’l- İlmiyye, 1406/1989.
11. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Abdülmelik. el-ʿAḳīdetü’n-Niẓâmiyye fî erkâni’l-İslâmiyye, thk. Muhammed Zahid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, ts.
12. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Abdülmelik. el-İrşâd ilâ ḳavâṭıʿi’l-edilleti fî uṣûli’l-iʿtiḳād. thk. Ahmed Abdürrahim es-Sayih-Ahmed Ali Vehbe. Kahire: Mektebetü’s-Sakâfeti’d-Diniyye, 2009.
13. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Abdülmelik. Lüma'u’l-edille fî kavâ'idi ehli’s-sünne. thk. Abdülaziz İzziddin es-Sirvân. Beyrut: Dâru Lübnan, 1408/1987.
14. Çelebi, İlyas. “Sıfat” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/100-106. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
15. Daḳr, Abdülġani. el-İmamu’n-Nevevî şeyhu’l-İslami ve’l-Müslimîn ve umdetu’l-fukâhâi ve’l-muhaddisîn. Dimaşk-Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1395.
16. Diyârbekrî, Hüseyn b. Muhammed. Târîḫu’l-ḫamîs fî aḥvâli enfesi nefîs. Beyrut: Dârü Sadır, ts.
17. Duman, Soner. “Nevevî’nin Şafiî Fürû-i Fıkıh Literatürünü Dönüştüren Eserleri”. İslâm İlim Geleneğinde Nevevî. ed. Nail Okuyucu. İstanbul; Ankara: İslâm Araştırma Merkezi; Türkiye Diyanet Vakfı, 2022.
18. Ebû Hanîfe Numan b. Sâbit. Fıkhu’l-ekber (İmâm-ı A’zam’ın Beş Eseri). çev. Mustafa Öz. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
19. Erkmen, Recep. “Fakhr-al-Dīn al-Rāzī’s Account of Metaphysical Certainty in terms of Ta’wīl”. Kader 20/3 (December 2022), 853-878.
20. Erkmen, Recep. “Kozmolojik ve Teleolojik Delillerin Sınırları ve İlâhî Sıfatlar: Eş‘arîlik ve Fahreddîn er-Râzî”. Dini Araştırmalar 68 (Haziran 2025), 1-40.
21. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl. el-Lümaʿ fi’r-red ʿalâ ehli’z-zeyġ ve’l-bidaʿ. b.y.: Matbaatü Mûdar, 1955.
22. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād. Mısır: Mektebetü Ali Sabîh ve Evlâduhu, 1382-1992.
23. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâü ulûmi’d-Dîn. Kahire: Mektebetü Mısra, 1998.
24. Haccâr, Muhammed. Şerhu’l-makasıdi’n-Neveviyyeti. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1431-2010.
25. Hayyat, Ebû’l-Hüseyin Abdurrahîm b. Muhammed. Kitâbü’l-intisâr. çev. Metin Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
26. İbn İmâmü’l-Kâmiliyye, Ebû Abdullah Muhammed. Buġyetü’r-râvî fî tercümeti’l-imam-i’n-Nevevî. thk. Abdürreuf b. Muhammed b. Ahmed el-Kemalî. Beyrut: Dârü’l-Beşâir el-İslâmiyye, 1431-2010.
27. İbn Kesir, Ebü’l-Fedâ İsmail. el-Bidâye ve’n-Nihaye. Mısır: Dârü’t-Takvâ, 1420-1999.
28. İbnü’l-İmâd, Abdülhay b. Ahmed. Şeẕerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. thk. Mahmud Aranvut. Dimaşk-Beyrut: Dâru İbn Kesir ts.
29. İsferâyînî, Şehfûr b. Tâhir. et-Tebṣîr fi’d-dîn ve temyîzi’l-fırḳati’n-nâciye ʿani’l-fıraḳı’l-hâlikîn. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1359-1940.
30. Kâdî, Abdülcebbâr. Şerḥu’l-Uṣûli’l-ḫamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Mabaatü’l-İstikbâli’l-Kübrâ, 1384.
31. Kâdî, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz. İkmâlü’l-muʿlim bi-fevâʾid (fî şerḥi Ṣaḥîḥ)i Müslim. thk. Yahyâ İsmail. Mısır: Darü’l-Vefâ li’t-Tâb ‘i ve’n-Neşr, 1998-1419.
32. Kandemir, M. Yaşar. “Nevevî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/45-49. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
33. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân ve’l-mübeyyin limâ teżammenehû mine’s-sünneti ve âyi’l-furḳān, thk. Semîr el-Buharî, Riyad: Darü Alemi’l-Kütub, ts.
34. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâle. thk. Ahmed ‘İnayet-Muhammed el-İskenderanî. Beyrut: Dâru’l-Kütûbi’l-Arabî, 1425-2005.
35. Maden, Ömer Faruk. “Osmanlıdan Günümüze Türkiye’de Nevevî, Eserleri ve Hakkında Yapılan Çalışmalar; Bir Biblografya Denemesi” İslâm İlim Geleneğinde Nevevî. ed. Nail Okuyucu. İstanbul; Ankara: İslâm Araştırma Merkezi; TDV Yayınları, 2022.
36. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevḥîd. thk. Bekir Topaloğlu-Mehmet Aruçi, Beyrut: Dâru Sâdır, 1428-2007.
37. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Tebṣıratü’l-edille fî usuli’d-din. thk. Hüseyn Atay. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
38. Nevevî, Ebu Zekeriyya, Yahya b. Şeref. el-Maḳāṣıd li’l-imam en-Nevevî. thk. Burhan Muhammed Takyüddin eş-Şaîr. Şam: Matbaâtü’ş-Şam, 1422-2001.
39. Nevevî, Ebu Zekeriyya, Yahya b. Şeref. el-Mecmûʿ şerḥu’l-Müheẕẕeb. thk. Muhammed Necib el-Mutî‘î. Cidde: Mektebetü’l-İrşâd, ts.
40. Nevevî, Ebu Zekeriyya, Yahya b. Şeref. el-Minhac fî şerhi sahihi Müslüm b. Haccac. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye,1428/2008.
41. Nevevî, Ebu Zekeriyya, Yahya b. Şeref. Ravdetü’t-tâlibîn ve ûmdetü’-müftüyyîn. Beyrut-Dimaşk-Amman: y.y., 1412-1991.
42. Nevevî, Ebu Zekeriyya, Yahya b. Şeref. Tehẕîbü’l-esmâʾ ve’l-luġāt. Beyrut: Dârü’l-Kütubü’l-İlmiyye, ts.
43. Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Kitabü levâmiʿu’l-beyyinât fî şerḥi esmâʾillâh ve’ṣ-ṣıfât, Mısır: el-Matbaatü’ş-Şarkiyye, 1323.
44. Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
45. Razî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Nihayetu’l-‘ukuli fî dirâyeti’l-usul. thk. Said el-Fuda. Beyrut: Dâru’z-Zehair, ts.
46. Sâbûnî, Nûruddîn Ahmed b. Mahmûd. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Mehmet Aruçi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2019.
47. Senûsî, Muhammed b. Yûsuf. ʿAḳīdetü ehli’t-tevḥîd el-kübrâ. thk. Seyyid Yûsuf Ahmed. Beyrut: Dârü’l-Kütûbi’l-‘İlmiyye, ts.
48. Serkis, Yusuf İlyan. Muʿcemü’l-maṭbûʿâti’l-ʿArabiyye ve’l-muʿarrebe. Mısır: Matbaatü Serkis. 1928.
49. Sübkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî. Tabakātü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. Matbaâ İsa el-Bab el-Halebî: 1318-1064.
50. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. Tabakâti’l-huffaz. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmîyye, 1403.
51. Şâşî, Ebû Ali Ahmed b. Muhammed. Usulü’ş-Şâşî. Beyrut: Dârü’l- Ġarbi’l-İslâmî, 2000.
52. Şehristânî, Muhammed b. Abdilkerîm. Nihâyetü’l-iḳdâm fî ʿilmi’l-kelâm. tsh. Alfred Guillaume. Kahire: Mektebetü’s-Sakâfeti’d-Diniyye, 2009.
53. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd. Şerḥu’l-ʿaḳāʾid. İstanbul: Salâh Bilici Kitabevi, ts.
54. Yavuz, Yusuf Şevkî. “Vahdâniyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/428-430, İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
55. Yavuz, Yusuf Şevki. “Adem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/356-357, İstanbul: TDV Yayınları, 2112.
56. Zebidî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kāmûs. Dimaşk: Darü’l-Hidâyeti, ts.
57. Ziriklî, Hayreddin. el- A‘lam. Beyrut: Beyrut: Dâru’l-İlim li’l-Melayîn, 2006, 2006.