Geçmişten Dijitale Din Sosyolojisinin Konu, Amaç, Yöntem ve Problemleri

Öz

Din sosyolojisi, değişen dünya dinamikleri ve özellikle dijitalleşme süreciyle birlikte yeni teorik ve pratik meselelerle karşı karşıya kalmıştır. Bu çalışma, din sosyolojisinin konusunu, amacını, araştırma yöntemlerini ve temel problemlerini kuruluşundan bugüne dijitalleşme, yapay zekâ ve sanal dindarlık ekseninde yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Literatür taramasına dayalı yorumlayıcı ve betimleyici bir metodoloji benimsenen araştırmada, klasik sosyolojik yaklaşımların güncel dijital olgular karşısındaki konumu tartışılmaktadır. Çalışmada, geleneksel nicel ve nitel yöntemlerin yanı sıra, günümüzde siber-etnografi (netnografi), çevrim içi içerik analizi ve sanal mülakatlar gibi dijital yöntemlerin disiplin için ne denli zorunlu hale geldiği ortaya konmaktadır. Araştırma bulgularına göre; "dijital din", çevrim içi ibadet, sanal cemaatler ve yapay zekâ destekli din hizmetleri ("insanımsı teoloji") gibi olgular, geleneksel din anlayışını, mekân algısını ve dini otoriteyi kökten dönüştürmektedir. Ayrıca, bireyi somut toplumsal eylemden uzaklaştırıp sanal bir duyarlılığa hapseden "dijital vicdan" kavramı ve ekran bağımlılığının yol açtığı yabancılaşma gibi sorunlar yeni yöntem ve tekniklere ihtiyaç hissettirmektedir. Sonuç olarak, transhümanizm ve dijital medyanın inanç pratiklerini yeniden şekillendirdiği bu yeni düzende, din sosyolojisinin psikoloji, felsefe ve hukuk gibi alanlarla disiplinlerarası bir zeminde çalışarak yeni metodolojik araçlar geliştirmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Dijitalleşme
• Dijital Din (Sanal Dindarlık)
• Dijital Yöntemler
• Yapay Zeka

From the Past to the Digital Age: The Subject, Aims, Methods, and Problems of the Sociology of Religion

Öz

The sociology of religion faces new theoretical and practical challenges in light of changing global dynamics, particularly the process of digitalization. This study aims to re-evaluate the subject matter, objectives, research methods, and fundamental problems of the sociology of religion through the lens of digitalization, artificial intelligence, and virtual religiosity. Adopting an interpretive and descriptive methodology based on a literature review, the study discusses the position of classical sociological approaches in the face of current digital phenomena. The study highlights how digital methods—such as cyber-ethnography (netnography), online content analysis, and virtual interviews—have become indispensable for the discipline, alongside traditional quantitative and qualitative methods. According to the research findings, phenomena such as “digital religion,” online worship, virtual communities, and AI-supported religious services (“humanoid theology”) are fundamentally transforming traditional understandings of religion, perceptions of space, and religious authority. Additionally, the study highlights the issues of alienation caused by screen addiction and the concept of “digital conscience,” which isolates the individual from concrete social action and confines them to a virtual sensibility. Consequently, in this new order where transhumanism and digital media are reshaping religious practices, it is emphasized that the sociology of religion must develop new methodological tools by collaborating with disciplines such as psychology, philosophy, and law on an interdisciplinary basis.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Digitalization
• Digital Religion (Virtual Religiosity)
• Digital Methods
• Artificial Intelligence

Kaynakça

1. Acungil, Mustafa. 24 Soruda Dijital Dönüşüm. İstanbul: Tuti Kitap, 1. Basım, 2018.
2. Andre, Nick vd. “Does Religious Service Attendance Condition the Link between Relationship Status and Mattering to Others? Evidence From the United States during the COVID-19 Pandemic”. Review of Religious Research 65/3 (Eylül 2023), 344-373. https://doi.org/10.1177/0034673X231208898
3. Aydın, Mustafa. Sistematik Din Sosyolojisi. İstanbul: Açılım Kitap, 1. Basım, 2014.
4. Becker, Howard S. Mesleğin İncelikleri. ed. Levent Ünsaldı. Heretik Yayıncılık, 2014.
5. Berger, Peter L. Sosyolojiye Çağrı: Hümanist Bir Perspektif. ed. Tanıl Bora. çev. A. Erkan Koca. İstanbul: İletişim Yayınları, 3. Basım, 2020.
6. Beyaz Özbey, İlknur. “Dijitalleşme, Sosyal Medya ve Risk Toplumu”. İmgelem 6/10 (15 Temmuz 2022), 141-158. https://doi.org/10.53791/imgelem.1053815
7. Bilgiseven, Amiran Kurtkan. Din Sosyolojisi. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1. Basım, 1985.
8. Bingaman, Kirk. “Religion in the Digital Age: An Irreversible Process”. Religions 14/1 (12 Ocak 2023), 108. https://doi.org/10.3390/rel14010108

9. Burrell, Gibson vd. Toplumbilim Yazıları. çev. Adil Çiftci. İzmir: Anadolu yayınları, 1. Basım, 1999.
10. Cipriani, Roberto vd. Din Sosyolojisi: Tarih ve Teoriler. çev. Murat Kobya vd. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2011.
11. Creswell, John W. vd. “Qualitative Research Designs: Selection and Implementation”. The Counseling Psychologist 35/2 (Mart 2007), 236-264. https://doi.org/10.1177/0011000006287390
12. Çiçek, Fatma. “Din Sosyolojisinde Dijitalleşme Teorileri ve Yaklaşımlar”. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 5/2 (30 Aralık 2022), 455-480. https://doi.org/10.47951/mediad.1188722
13. Çuhadar, Mustafa. “Postmodernizm, Dijitalleşme ve Hibrit Dindarlık”. Tevilat 2/1 (30 Haziran 2021), 67-88. https://doi.org/10.53352/tevilat.994404
14. Dein, Simon - Watts, Fraser. “Religious Worship Online: A Qualitative Study of Two Sunday Virtual Services”. Archive for the Psychology of Religion 45/2 (Temmuz 2023), 191-209. https://doi.org/10.1177/00846724221145348
15. Dereli, Mustafa Derviş. “Din Sosyolojisi Araştırmalarında Dijital Yöntem ve Teknikler: Bir Çerçeve Denemesi”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (2022), 446-485.
16. Durkheim, Emile. Dini Hayatın İlkel Biçimleri. çev. Fuat Aydın. İstanbul: Ataç Yayınları, 2005.
17. Düzenli, Furkan. “Religion and Digitalisation: A Journey from Tradition to the Future”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (31 Aralık 2024), 441-464. https://doi.org/10.33415/daad.1593860
18. Er, İzzet. Din Sosyolojisi. Ankara: Akçağ, 2. Basım, 2008.
19. Erdiç, Şaban. “Türk Din Sosyolojisinin Temel Sorunları: Lisansüstü Tezler Bağlamında Eleştirel Bir Yaklaşım – Cumhuriyet Üniversitesi Örneği–”. İslami İlimler Dergisi 12/1 (2017).
20. Freyer, Hans vd. Din Sosyolojisi. İstanbul: Doǧu Batı Yayınları, 2013.
21. Garip, Sezen. “Sosyal Bilimlerde Nicel Araştırma Geleneği Üzerine Kuramsal Bir İnceleme”. International Journal of Social Science Research 12/1 (2023), 1-19.
22. Giddens, Anthony - Sutton, Philip W. Sosyoloji. çev. E. Arzu Kayhan. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 1. Basım, 2019.
23. Gökalp, Ziya. İlm-i İçtima Dersleri. İstanbul: Dârülfünun Edebiyat Medresesi, 1. Basım, 1914.
24. Günay, Ünver. Din Sosyolojisi. İnsan Yayınları, 2000.
25. Günay, Ünver. “Din Sosyolojisinin Tarihsel Gelişimi ve Temel Sorunları”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/12 (2002), 1-20.
26. Günay, Ünver. “Din Sosyolojisinin Yöntem ve Teknikleri”. Din Sosyolojisi. ed. Niyazi Akyüz - İhsan Çapcıoğlu. Ankara: Grafiker Yayınları, 6. Basım, 2020.
27. Günay, Ünver. Erzurum ve Çevre Köylerinde Dînî Hayat. İstanbul: Dergah Yayınları, 1999.
28. Güneş, Abdurrahman. “Sosyolojik Olarak Din Ve Toplum İlişkileri”. Firat University Journal of Social Sciences 24/1 (31 Ocak 2016), 153-164. https://doi.org/10.18069/fusbed.06220
29. Harari, Noah. 21. Yüzyıl için 21 Ders. çev. Selin Siral. İstanbul: Kolektif Kitap, 2018.
30. Hoover, Stewart M. - Echchaibi, Nabil. “Introduction”. Media and Religion: The Global View. ed. Stewart M. Hoover - Nabil Echchaibi. Berlin; Boston: De Gruyter, 1. Basım, 2021.
31. Kafalı, Hasan. “Transhümanizm Eğilim Ölçeği Geçerlilik ve Güvenilirlik Çalışmaları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59 (29 Aralık 2025), 399-422. https://doi.org/10.17120/omuifd.1643671
32. Kafalı, Hasan. “Yapay Zekâ, Toplum ve Din’in Geleceği”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (18 Haziran 2019), 145-172. https://doi.org/10.17120/omuifd.470376
33. Kafalı, Hasan. Yoksulluk ve Din. Ankara: İlâhiyât, 1. Basım, 2019.
34. Karasan, Mehmet. “Din Sosyolojisine Giriş”. Ders Notları. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 1953 1951. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.
35. Kartopu, Saffet. “Dini Yaşayışta Hayatı Sorgulama Ve Anlam Arayışı”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (01 Haziran 2013), 67-90.
36. Kızılgeçit, Muhammed vd. (ed.). Yapay zekâ: Transhümanizm ve Din. Ankara: T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı, 2. baskı., 2022.
37. Koç, Ahmet - Türkol, Yeliz Akkaya. “Yapay Zekânın Dinî Alanlarda Kullanımına Yönelik Tutum Ölçeği”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 64 (28 Ağustos 2025), 52-70. https://doi.org/10.29288/ilted.1611769
38. Kurt, Abdurrahman. Din Sosyolojisi. Bursa: Sentez Yayıncılık, 21. Basım, 2019.
39. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. çev. Osman Akınay - Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 5. Basım, 2021.
40. Mensching, Gustav. Din Sosyolojisi Din, Kültür ve Toplum İlişkileri. çev. Mehmet Aydın. Konya: Din Bilimleri Yayınları, 2004.
41. Meyer, Birgit. “Mediation and Immediacy: Sensational Forms, Semiotic Ideologies and the Question of the Medium”. Social Anthropology 19/1 (2011).
42. Meyer, Birgit. “Religion as Mediation”. Entangled Religions 11/3 (20 Ocak 2020). https://doi.org/10.46586/er.11.2020.8444
43. Neuman, W.Lawrence. Toplumsal Araştırma Yöntemleri. çev. Özge Sedef. Ankara: Baskı Odası, 2006.
44. Okumuş, Ejder vd. “Din Sosyolojisinde Emile Durkheim - Bir Giriş Denemesi”. Journal of Islamic Research 31/1 (2020).
45. Okutan, Birsen Banu. “Din Sosyolojisinin Yöntemsel İncelikleri: Bir Şematikleştirme Çabası”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/2 (15 Aralık 2020), 911-931. https://doi.org/10.18505/cuid.784076
46. Özçeli̇k Baloğlu, Özge. “Teknolojik Bir Dönüşüm Olarak Dijitalleşme Kavramı ve Etkileri”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi 13/2 (30 Haziran 2023), 1189-1210. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1276723
47. Sadak, Necmeddin. Dînî İçtimâiyât Notları. İstanbul: Dârülfünûn Edebiyat Fakültesi, 1919.
48. Schumpeter, Joseph A. History of Economic Analysis. New York: Oxford University Press, 1954.
49. Şen, Özay. “Papa İlk Tweet’ini Yazdı”. Technopat (blog), 12 Aralık 2012. https://www.technopat.net/2012/12/12/papa-ilk-tweetini-yazdi/
50. Taplamacıoğlu, Mehmet. Din Sosyoloji. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1975.
51. Taplamacıoğlu, Mehmet. “Yaşlara Göre Dini Yaşayışın Şiddet ve Kesafeti Üzerinde Bir Anket Denemesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1-4 (1962).
52. Taştan, Abdulvahap. “Türkiye’de İlahiyat Fakülteleri Felsefe ve Din Bilimleri Bölümlerinde Lisansüstü Tez Çalışmaları ve Bazı Yöntembilimsel Sorunlar”. Bilimname 2018/35 (2018).
53. Tillich, Paul. “İmanın Sembolleri”. çev. Aliye Çınar 9/9 (2000).
54. Upenieks, Laura vd. “‘Electronic Church’ 2.0: Are Virtual and In-Person Attendance Associated with Mental and Physical Health During the COVID-19 Pandemic?” Sociology of Religion 84/3 (01 Eylül 2023), 292-323. https://doi.org/10.1093/socrel/srac043
55. Ülken, Hilmi Ziya. Din Sosyolojisi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Yayınları, 1. Basım, 1943.
56. Ülker, Osman. “Din Sosyolojisinde Güncel Yaklaşımlar: Son On Yılda Avrupa ve Amerika’da Din Sosyolojisi Alanında Yapılan Çalışmaların Analizi”. Rize İlahiyat Dergisi 28 (20 Nisan 2025), 279-294. https://doi.org/10.32950/rid.1501802
57. Weber, Max. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. çev. Zeynep Gürata. Ankara: Ayraç Yayınları, 1997.
58. X Blog. “The Pope’s First Tweets”. 12 Aralık 2012. Erişim 28 Temmuz 2026. https://blog.x.com/en_us/a/2012/the-pope-s-first-tweets
59. Zuckerman, Phil. Din Sosyolojisine Giriş. Ankara: Birleşik Dağıtım Kitabevi, 2009.