Klasik Sekülerleşme Teorisinde Biriken Anomaliler Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, klasik sekülerleşme teorisinin açıklamakta zorlandığı temel olguları Thomas S. Kuhn’un anomali kavramı çerçevesinde incelemektedir. Klasik sekülerleşme teorisi, modernleşme süreciyle birlikte dinin toplumsal önemini, kamusal görünürlüğünü ve siyasal etkisini giderek kaybedeceğini öngörmektedir. Ancak son yarım yüzyılda dinin kamusal alandaki varlığını sürdürmesi, politik dindarlığın ve din temelli kimliklerin yükselişi, post-seküler toplum tartışmaları, yeni dini hareketlerin ortaya çıkması ve bireyselleşen dindarlık biçimlerinin yaygınlaşması, bu öngörünün farklı tarihsel ve kültürel bağlamlarda aynı biçimde gerçekleşmediğini göstermektedir. Araştırmada, literatürde öne çıkan tartışmalar doğrultusunda tematik analiz yöntemi kullanılmıştır. Bu kapsamda sekülerleşme teorisinin temel yaklaşımları ve teoriye yöneltilen eleştiriler incelenmiştir. Literatürde öne çıkan olgular; sekülerleşmenin evrenselliği, politik dindarlık ve din temelli kimliklerin kamusal alandaki varlığı, yeni dini hareketler ve bireyselleşen dindarlık başlıkları altında ele alınarak anomali kavramı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bulgular, klasik sekülerleşme teorisinin din ile modernleşme arasındaki ilişkiyi evrensel ve doğrusal bir süreç olarak açıklamakta yetersiz kaldığını göstermektedir. Bu çerçevede dinin, modernleşmeyle birlikte farklı toplumsal koşullara uyum sağlayarak yeni biçimler kazandığı görülmektedir. Çalışmanın temel katkısı, klasik sekülerleşme teorisine yöneltilen farklı eleştirileri ortak bir çerçevede değerlendirerek teorinin açıklama sınırlarını ortaya koymasıdır. Bu çerçevede çalışma, modernleşme ile sekülerleşme arasındaki ilişkinin zorunlu ve doğrusal bir süreç olarak değerlendirilmesinin teorik açıdan yeniden ele alınması gerektiğini ileri sürmektedir. Dolayısıyla sekülerleşme teorisinin açıklama gücünün, dinin modern toplumlarda aldığı farklı biçimler üzerinden yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Din ve Toplum
• Sekülerleşme
• Modernleşme
• Anomali

An Assessment of the Accumulated Anomalies in Classical Secularization Theory

Öz

This study examines the principal phenomena that classical secularization theory has difficulty explaining within the framework of Thomas S. Kuhn’s concept of anomaly. Classical secularization theory predicts that, with the process of modernization, religion will gradually lose its social significance, public visibility, and political influence. However, the persistence of religion in the public sphere, the rise of political religiosity and religion-based identities, debates on post-secular society, the emergence of new religious movements, and the spread of individualized forms of religiosity over the last half century indicate that this prediction has not occurred in the same way across different historical and cultural contexts. The study employs thematic analysis in line with the discussions highlighted in the literature. Within this scope, the fundamental approaches of secularization theory and the criticisms directed against the theory are examined. The phenomena highlighted in the literature are addressed under the headings of the universality of secularization, the presence of political religiosity and religion-based identities in the public sphere, new religious movements, and individualized forms of religiosity, and are evaluated within the framework of the concept of anomaly. The findings indicate that classical secularization theory is insufficient to explain the relationship between religion and modernization as a universal and linear process. In this context, religion is seen to acquire new forms by adapting to different social conditions alongside modernization. The main contribution of the study is to reveal the explanatory limits of classical secularization theory by evaluating the different criticisms directed against it within a common framework. In this context, the study argues that the relationship between modernization and secularization should be theoretically reconsidered rather than being regarded as a necessary and linear process. Therefore, the explanatory power of secularization theory needs to be reconsidered in terms of the different forms that religion takes in modern societies.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Religion and Society
• Secularization
• Modernization
• Anomaly

Kaynakça

1. Ammerman, Nancy T. “Lived religion as an emerging field: An assessment of its contours and frontiers”. Nordic Journal of Religion and Society 29/2 (2016), 83-99. https://doi.org/10.18261/issn.1890-7008-2016-02-01
2. Arslan, Hüsamettin. Epistemik cemaat: bir bilim sosyoloji denemesi. İstanbul: Paradigma, 6., 2019.
3. Arslan, Mustafa. “Gündelik hayatta din”. Din Sosyolojisi El Kitabı. ed. Niyazi Akyüz - İhsan Çapçıoğlu. 307-322. Ankara: Grafiker Yayınları, 3., 2015.
4. Battal, Emine. “Halkın tapınağı”. Yeni Dini Hareketler Ansiklopedisi. ed. Süleyman Turan - Emine Battal. 211-215. İstanbul: Okur Akademi, 2020.
5. Bauman, Zygmunt. Akışkan modernite. çev. Sinan Okan Çavuş. İstanbul: Can Yayınları, 3., 2018.
6. Berger, Peter L. “Dinin krizinden sekülerizmin krizine”. 21. Yüzyılda Dinin Geleceği; Kutsalın Dönüşü. ed. Ali Köse. 100-115. İstanbul: Timaş Yayınları, 2., 2020.
7. Berger, Peter L. “Günümüz din sosyolojisi üzerine düşünceler”. çev. İhsan Çapçıoğlu. Din Sosyolojisi Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar. ed. Bünyamin Solmaz - İhsan Çapçıoğlu. 245-262. Konya: Çizgi Kitapevi, 2., 2009.
8. Berger, Peter L. “Sekülerizmin gerilemesi”. 21. Yüzyılda Dinin Geleceği; Kutsalın Dönüşü. ed. Ali Köse. 40-59. İstanbul: Timaş Yayınları, 2., 2020.

9. Berger, Peter L. - Luckmann, Thomas. Modernite, çoğulculuk ve anlam krizi. çev. Mustafa Derviş Dereli. Ankara: Heretik Basın Yayın, 2., 2016.
10. Bruce, Steve. “Sekülerleşme: Sistematik bir betimleme”. çev. İhsan Çapçıoğlu. Sekülerleşme Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar. ed. M. Ali Kirman - İhsan Çapçıoğlu. 25-44. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
11. Casanova, José Luís. Modern dünyada kamusal dinler. çev. Mehmet Murat Şahin. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, 2014.
12. Çoştu, Mehmet Davut. “Gündelik hayat ve gündelik din kuramlarının karşılaştırılması: Türkiye’de gündelik hayat ve din çalışmaları”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (2026), 429-454. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1853929
13. Çoştu, Mehmet Davut. “Yaşanılan din kuramı üzerine bir değerlendirme”. Bartın Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 23 (2025), 59-81. https://doi.org/10.59536/buiifd.1686239
14. Davie, Grace. “Belief and unbelief: Two sides of a coin”. Approaching Religion 1/1 (2012), 3-7.
15. Davie, Grace. Modern Avrupa’da din. çev. Akif Demirci. İstanbul: Küre Yayınları, 2005.
16. Dobbelaere, Karel. “Sekülerleşmenin üç yüzü: Toplumsal, kuramsal ve bireysel sekülerleşme”. 21. Yüzyılda Dinin Geleceği; Kutsalın Dönüşü. ed. Ali Köse. 258-275. İstanbul: Timaş Yayınları, 2., 2020.
17. Günay, Ünver. Din sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 14., 2017.
18. Habermas, Jürgen. “Kamusal alanda din”. çev. M. Ali Kirman. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/14 (2016), 183-206.
19. Habermas, Jürgen. “Notes on Post‐secular Society”. New Perspectives Quarterly 25/4 (2008), 17-29. https://doi.org/10.1111/j.1540-5842.2008.01017.x
20. Heck, Paul L. “Sufism – What Is It Exactly?” Religion Compass 1/1 (2007), 148-164. https://doi.org/10.1111/j.1749-8171.2006.00011.x
21. Karaşahin, Hakkı. “Gençlik ve din”. Din Sosyolojisi El Kitabı. ed. Niyazi Akyüz - İhsan Çapçıoğlu. 237-252. Ankara: Grafiker Yayınları, 3., 2015.
22. Kirman, M. Ali. “Yeni dini hareketler”. Din Sosyolojisi El Kitabı. ed. Niyazi Akyüz - İhsan Çapçıoğlu. 481-493. Ankara: Grafiker Yayınları, 3., 2015.
23. Kirman, M. Ali - İhsan Çapçıoğlu (ed.). Sekülerleşme klasik ve çağdaş yaklaşımlar. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
24. Köse, Ali (ed.). Kutsalın dönüşü: 21. yüzyılda dinin geleceği. İstanbul: Timaş Yayınları, 2., 2020.
25. Köse, Ali. “Modernleşme-sekülerleşme i̇lişkisi üzerine yeni paradigmalar”. Liberal Düşünce VI/24 (2001), 150-165.
26. Kuhn, Thomas S. Bilimsel devrimlerin yapısı. çev. Nilüfer Kuyaş. İstanbul: Alan Yayınları, 4., 1995.
27. Kurt, Abdurrahman. Din sosyolojisi. Bursa: Dora Basım Yayın, 2011.
28. Levi-Strauss, Claude. Yaban düşünce. çev. Tahsin Yücel. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2., 1996.
29. Martin, David. “Sekülerleşme sorunu: geçmiş ve gelecek”. 21. Yüzyılda Dinin Geleceği; Kutsalın Dönüşü. ed. Ali Köse. 116-127. İstanbul: Timaş Yayınları, 2., 2020.
30. Özay, Mehmet. Sekülerleşme ve din: Batı’da sekülerleşme teorileri ve tartışmaları. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2., 2020.
31. Riis, Ole. “Modern toplumda din araştırmaları alanındaki son gelişmeler”. çev. Bünyamin Solmaz. Din Sosyolojisi Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar. ed. Bünyamin Solmaz - İhsan Çapçıoğlu. 157-178. Konya: Çizgi Kitapevi, 2009.
32. Slattery, Martin. Sosyolojide temel fikirler. çev. Özlem Balkız vd. Bursa: Sentez Yayıncılık, 8., 2015.
33. Solmaz, Bünyamin - İhsan Çapcıoğlu (ed.). Din sosyolojisi: Klasik ve çağdaş yaklaşımlar I. Konya: Çizgi Kitabevi, 2. baskı., 2009.
34. Stark, Rodney. “Toprağın bol olsun sekülerleşme”. 21. Yüzyılda Dinin Geleceği; Kutsalın Dönüşü. 60-100. İstanbul: Timaş Yayınları, 2., 2020.
35. Taylor, Charles. Seküler çağ. çev. Dost Körpe. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2014.
36. The Inayati-Maimuni Order. “Inayati Sufism”. Erişim 20 Eylül 2026. https://www.inayatisufism.org/inayatisufism
37. The Veritas Forum. “Peter Berger on the failure of the secularization hypothesis”. 2016. Erişim 18 Eylül 2026. https://www.youtube.com/watch?v=62zSU-U9GGE
38. Turner, Bryan S. “Din ve çağdaş sosyal teoriler”. çev. Osman Ülker. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2014), 231-255.
39. Turner, Bryan S. “Post-seküler toplumda din”. çev. Özcan Güngör. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/3 (2012), 199-224.
40. Ünal, Mehmet Süheyl. “Bireycilik ve din”. Din Sosyolojisi El Kitabı. ed. Niyazi Akyüz - İhsan Çapçıoğlu. 223-235. Ankara: Grafiker Yayınları, 3., 2015.
41. Weber, Max. Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu. çev. Gamze Alpaslan. İstanbul: Maviçatı Yayınları, 2017.
42. Wilson, Bryan. “Sekülerleşme”. çev. Ali Bayer. Sekülerleşme Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar. ed. M. Ali Kirman - İhsan Çapçıoğlu. 9-24. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
43. Wuthnow, Robert. “Bilim ve kutsal”. çev. Ömer Faruk Darende. Sekülerleşme Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar. ed. M. Ali Kirman - İhsan Çapcıoğlu. 139-153. Ankara: Otto Yayınları, 2015.