DISCUSSIONS ON BRIBERY IN THE SEVENTEENTH-CENTURY OTTOMAN EMPIRE: AN ANALYSIS BASED ON ʿAbd al-Ghanī al-Nābulusī’s TREATISE ON BRIBERY

Abstract

The seventeenth century was a period of intense conflict within the Ottoman Empire. Indeed, under the influence of the Kadızādeli movement, which left a lasting mark on the period, a number of controversial issues became the subject of public debate. One of the issues that emerged from these disputes, commonly referred to in the literature as the Kadızādeli-Sivāsī debate, was bribery. Although certain historical sources from the period, as well as some contemporary scholarship, suggest that the Kadızādelis accepted bribes, our research indicates that the conflict between the two groups was not centered on this issue. On the contrary, both the Kadızādelis and the Sivāsīs condemned bribery in their works and did not regard it as legitimate. In addition, several scholars of the period composed works both to respond to these groups and to clarify the legal ruling on bribery. One of these scholars was the renowned Damascene Sufi jurist ʿAbd al-Ghanī al-Nābulusī (d. 1143/1731). He authored independent treatises on nearly all of the controversial issues debated during this period, including a special treatise devoted to bribery. In doing so, al-Nābulusī became one of the few scholars to produce an independent work on the subject. Moreover, his treatise was not confined to the Hanafī madhhab but referred to the views of all four Sunni legal schools. The work is entitled Taḥqīq al-Qaḍiyya fī al-Farq Bayna al-Rishwa wa al-Hadiyya ʿalā al-Madhāhib al-Arbaʿa. In this treatise, al-Nābulusī demonstrated that bribery was unanimously regarded as forbidden according to all four legal schools. Unlike his writings on other controversial issues, this treatise does not contain statements directly targeting the Kadızādelis. This, in turn, supports the argument that accusations claiming the Kadızādelis considered bribery legitimate are unfounded. After outlining the debates on bribery in the seventeenth century within the context of the Kadızādeli movement, this article analyzes the content of al-Nābulusī’s treatise in relation to these debates and evaluates its significance within the context of the period.

Keywords

• Islamic Law
• Ottoman
• Bribery
• Kadızādelis
• Sivāsīs
• Abd al-Ghanī al-Nāblusī

XVII. YÜZYIL OSMANLISINDA RÜŞVET TARTIŞMALARI: ABDÜLGANÎ EN-NÂBLUSÎ'NİN RÜŞVET RİSALESİNDEN HAREKETLE BİR İNCELEME

Abstract

XVII. yüzyıl Osmanlı’da birtakım hararetli çekişmelerin yaşandığı bir dönem olmuştur. Nitekim bu döneme damgasını vuran Kadızâdeliler hareketinin etkisiyle belli başlı konular münakaşa edilmiştir. Literatürde Kadızâdeli-Sivâsî tartışması olarak yerini bulan bu çekişme neticesinde, gündeme gelen tartışma konularından biri de rüşvet olmuştur. Her ne kadar gerek ilgili dönemin bazı tarih kaynaklarında gerekse çağdaş literatürde Kadızâdelilerin rüşvet aldıklarına yönelik bilgiler yer alsa da araştırmalarımıza göre taraflar arasında çekişmenin boyutu bu açıdan olmamıştır. Bilakis gerek Kadızâdeliler gerekse Sivâsîler eserlerinde rüşveti kötülemişler ve meşru kabul etmemişlerdir. Bunun yanı sıra bu dönemde yaşayan muayyen âlimler de hem bu gruplara cevap vermek hem de rüşvetin hükmünü ortaya koymak için bazı eserler kaleme almıştır. Söz konusu bu âlimlerden birisi de Şam ulemâsının meşhur sûfî fakîhi Abdülgani en-Nâblusî’dir (ö. 1143/1731). O, bu dönemde tartışılan hemen hemen tüm konulara dair müstakil eser telif ettiği gibi rüşvet konusunda da özel bir risale kaleme almıştır. Böylelikle Nâblusî rüşvete dair müstakil eser yazan sayılı âlimlerden birisi olmuştur. Bunun yanı sıra onun eseri sadece Hanefî mezhebi merkezli değil dört mezhebin görüşlerine atıfta bulunarak yazılmıştır. Eserin adı Tahkiku’l-kadiyye fî’l-fark beyne’r-rüşveti ve’l-hediyye ale’l-mezâhibi’l-erbaa’dır. Nâblusî söz konusu eserinde rüşvetin tüm mezheplere göre ittifakla haram olduğunu ortaya koymuştur. Nâblusî’nin bu risalesinde diğer tartışma konularına yönelik yazmış olduğu eserlerindeki gibi doğrudan Kadızâdelileri hedef alan ifadelerine rastlanılmamıştır. Bu durum da Kadızâdelilerin rüşveti meşru gördüklerine yönelik ithamların doğru olmadığını desteklemektedir. Makalede Kadızâdeliler hareketi bağlamında XVII. yüzyıldaki rüşvet tartışmaları hakkında bilgi verildikten sonra Nâblusî’nin eserinin bu münakaşalar açısından içeriği analiz edilmiş ve dönem açısından nasıl bir yeri olduğu ortaya konulmuştur.

Keywords

• İslâm Hukuku
• Osmanlı
• Rüşvet
• Kadızâdeliler
• Sivâsîler
• Abdülganî en-Nâblusî

References

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Müsned. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1401.
2. Akdemir, Hikmet. “Dini Kaynaklarda Hediye Rüşvet Ayrımı.” Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2008): 25-31.
3. Akkach, Samer. Abd al-Ghanī al-Nabulusi Islam and The Enlightenment. Oxford: Oneworld Publications, 2007.
4. Akpınar, Muhammet Raşit. “Kadızâdeliler ve Sivâsîler Arasındaki Fıkhî Tartışmalar.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
5. Aktaş, Ayşe. “Abdülganî en-Nâblusî ve Osmanlı Dönemi Fıkhî Tartışmalara Yaklaşımı.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
6. Aktaş Sivlim, Ayşe. “Osmanlı Şam’ında Yaşamış Bir Sûfî Fakîh Abdülganî en-Nâblusî: Fıkıh Düşüncesi ve Hanefî Mezhebindeki Konumu.” Diyanet İlmi Dergi 61/3 (Eylül 2025).
7. Alaaddin, Bekri. Bir Çağın Öncüsü Abdulgânî Nablûsî Hayatı ve Fikirleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995. Baz, İbrahim. Kadızadeliler Sivasiler Tartışması. Ankara: Otto, 2019.
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılahâtı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, t.y.

9. Cürcânî, Seyyid Şerif el-. Mucemü’t-Tarifât. Kahire: Daru’l-Fazilet, t.y.
10. Çavuşoğlu, Semiramis. “The Kadızadeli Movement: An Attempt of Seri’at-Minded Reform in the Ottoman Empire.” Doktora Tezi, Princeton University, 1990.
11. Defterdar Sarı Mehmed Paşa. Devlet Adamlarına Nasihatler. Hece Yayınları, 2021.
12. Durmuş, Ali. Osmanlı Hanefîlerinin Hanefîliğe Eleştirisi: Kadızâdeliler Hareketi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
13. Düzbakar, Ömer. “İslâm-Osmanlı Ceza Hukukunda Rüşvet ve Bursa Şer’iyye Sicillerine Yansıyan Örnekler.” e-Journal of New World Sciences Academy 3/3 (2008).
14. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eşas es-Sicistânî. es-Sünen. Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430.
15. Fulin, Neslihan. “Osmanlıda Rüşvet ve Cezası”. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi 1 (2019): 26-36.
16. Hammer Purgstall, Baron Joseph von. Büyük Osmanlı Tarihi. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1990.
17. Hezarfen Hüseyin Efendi. Telhîsü’l-beyân fî kavânîn-i Âl-i Osmân. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1998.
18. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. es-Sünen. Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabi, t.y.
19. İbn Nüceym, Zeynüddin. er-Resailü’z-Zeyniyye fî mezhebi’l-Hanefiyye. Kahire: Darü’s-Selam, 1998.
20. İnalcık, Halil. Devlet-i ’Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar III. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
21. Kâdîhan, Fahrüddîn Ebü’l-Mehâsin el-Hasen b. Mansûr, el-Özkendî, el-Fergânî. Fetâvâ Kâdîhân fi mezhebi’l-İmâmi’l-A’zam Ebî Hanîfete’n-Nu’mân, ed. Sâlim Mustafâ el- Bedrî. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
22. Katib Çelebi. Mîzânü’l-Hakk fî İhtiyâri’l-Ehakk: İhtilaf İçinde İtidal, ed. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh, 2018.
23. el-Kerderî (Bezzâzî), eş-Şeyh Allame Muhammed b. Muhammed b. Şihab b. Yusuf, el-Fetâvâ’l-Bezzâziyyeti evi’l-Camii’l-Vecîz fî Mezhebi’l-İmâmi’l-A’zam Ebî Hanîfete’n-Nu’mân, ed. Sâlim Mustafâ el-Bedrî. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
24. Kızılay, Muhammed Emin. “Osmanlı Ceza Kanunlarında Rüşvet Suçu ve Fıkhî Analizi.” İslami İlimler Dergisi 19 (2024).
25. Koçi Bey. Koçi Bey Risâlesi: (Günümüz Türkçesi İle, Çeviriyazı, Eski Harfli Metin), ed. Yılmaz Kurt. Ankara: Akçağ, 2018.
26. Koçi Bey. Koçi Bey risalesi: (eski ve yeni harflerle). Ankara : Ecdad Yayınları, 1994.
27. Köse, Saffet. “İslâm Hukukuna Göre Rüşvet Suçu ve Cezası.” İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 11 (2008). ———. “Rüşvet.” Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi 35: 303.
28. Mehmed Efendi, Kadızâde. Nushu’l-hükkâm. Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi 327, t.y.
29. Meier, Astrid. “Words in Action ‘Abd al-Ghanī al-Nâbulusī as a Jurist.” Early Modern Trends in Islamic Theology, ed. Lejla Demiri. Almanya: Mohr Siebeck Tübingen, 2019.
30. Mumcu, Ahmet. Tarih İçindeki Genel Gelişimiyle Birlikte Osmanlı Devletinde Rüşvet (Özellikle Yargıda Rüşvet). Ankara: İnkılâp, 2005.
31. en-Nâblusî, Abdülganî. el-Ukûdü’l-lülüiyye fî tarikî’s-sâdeti’l-Mevleviyye. Dımaşk: Daru Ninevâ, 2009.
32. ———. es-Sulh beyne’l-ihvân fî hükmi ibâhati’t-duhân. Şam: Daru Nineva, 2015.
33. ———. İzâhu’d-delâlât fî semâi’l-alât. Şam: Daru’l-Fikr, 1981.
34. ———. Tahkiku’l-kadiyye fî’l-fark beyne’r-rüşveti ve’l-hediyye. Kahire: Mektebetü Zehra, 1991.
35. ———. Tenbîhü’l-efhâm alâ meânî umdeti’l-hükkâm. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2023.
36. ———. Uzlet. Manevi İlerlemenin Sırları. Çev. Mehmed Zahid Tığlıoğlu. İstanbul: İnsan Yayınları, 2021.
37. Naima, Mustafa Efendi. Târih-i Na’imâ. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, t.y.
38. Schlegell, Von. “Sufism in the Ottoman Arab World: Shaykh ‘Abd al-Ghanī al-Nabulusī 1640-1731.” Doktora Tezi, California Üniversitesi, 1997.
39. Serahsî, Şemsüleimme es-. el-Mebsût. Beyrut: Daru Marife, t.y.
40. Sivâsî Efendi, Şeyh Abdülmecid. Resâilü Abdülmecid Sivâsi (Fî beyâni ahvâli’s-selâtîn. Süleymaniye Kütüphanesi, Mihrişah sultan 300, t.y.
41. Tamari, Steve. “The ‘alim As Public Intellectuel: Abd al-Ghanī al-Nabulusī As A Scholar Activist.” Journal of The Muhyiddin İbn Arabi Society 48 (2010).
42. et-Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa. es-Sünen. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Beyânî, 1395.
43. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Büyük Osmanlı Tarihi. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu, t.y.
44. Ümütli, Mehmet. “İslam Hukukunda Rüşvet Suçu ve Hukuki Sonuçları.” Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
45. Zilfi, Madeline C. Dindarlık Siyaseti Osmanlı Uleması Klasik Dönem Sonrası. Çev. Mehmet Faruk Özçınar. Ankara: Birleşik Dağıtım Kitabevi, 2008.
46. ———. The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age (1600-1800). Studies in Middle Eastern history, no. 8. Minneapolis, MN, U.S.A: Bibliotheca Islamica, 1988.