Azerbaycan Türkçesinde Yazılan Kahramân-nâme’de İslamî Kavramlar

Abstract

İran coğrafyası zengin kültürel yapısıyla, gerek Türkoloji gerekse İranoloji araştırmaları açısından her dönemde öncelikli bir inceleme sahası olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, bölgenin kültürel çeşitliliği ve tarihî katmanları, disiplinlerarası çalışmalar için verimli bir araştırma zemini sunmaktadır. Son dönemlerde gerçekleştirilen saha araştırmaları, Türk ve Fars edebiyatında köklü bir el yazması geleneğine sahip olan Kahramân-nâme adlı eserin farklı Türkçe nüshalarını ortaya çıkarmıştır. Bu nüshalardan biri, İran Meclis Kütüphanesi’nde 8019 numara ile kayıtlı olup, dünya kütüphanelerinde tespit edilen altmış bir Kahramân-nâme yazması arasında en kapsamlı varyant olarak değerlendirilmektedir. Eser, 18. yüzyılda Tebriz yakınlarındaki İsfahlan kasabasında Muhammed Veled Kerbelâ’î Muhammed Hüseyin İsfahlanî tarafından kaleme alınmış; Arap alfabesiyle ve Azerbaycan Türkçesiyle yazıya geçirilmiştir. Sözlü anlatı geleneğinden yazılı edebiyata aktarılan bu metin, İran’da Türk edebiyatının dikkate değer örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Nitekim söz konusu nüsha, yalnızca dönemin Azerbaycan edebiyatının özgün bir örneğini teşkil etmekle kalmayıp, aynı zamanda İran coğrafyasındaki Türk varlığının tarihsel ve kültürel açıdan değerli bir belgesi niteliğini taşımaktadır. Kahramân-nâmelerde, Şikarî ve Emir Arsalan destanlarında olduğu gibi, İslamî temalar bolca yer almaktadır. İslam'a davet, tevhid inancı, peygamberlere iman, dua, tövbe, tevekkül ve kader ve alın yazısı kavramları eserde işlenen İslami temalar arasındadır. Kâfirlerle mücadele Batal-nâme, Danişmend-nâme ve Saltuk-nâme destanlarında görülenlere benzer şekilde kahramanların dini kimlikleri, bu destana dinî-millî bir yapı kazandırmıştır. Bu araştırmada, İran Meclis Kütüphanesi'ndeki Kahramân-nâme'nin Türkçe el yazmasına odaklanılarak, eserin dini unsurları tanıtılarak incelenecektir.

Keywords

• İran
• Azerbaycan edebiyatı
• Kahramân-nâme
• Türkçe el yazmaları

Project Number

yok

Islamic Concepts in the Kahraman-name Written in Azerbaijani Turkish

Abstract

The Iranian geographical region, with historical culture, has always been considered a priority area of study for both Turkology and Iranology research. In this context, the region's cultural diversity and historical layers offer a fertile ground for interdisciplinary studies.Recent field research has revealed different Turkish manuscripts of the work known as Kahramân-nâme, which has a deep-rooted manuscript tradition in Turkish and Persian literature. One of these manuscripts, registered under number 8019 in the Iranian Parliament Library, is considered the most comprehensive variant among the sixty-one Kahramân-nâme manuscripts identified in libraries worldwide. The work was written in the 18th century in the town of Isfahan near Tabriz by Muhammed Veled Kerbelâ’î Muhammed Hüseyin İsfahlanî; it was written in the Arabic alphabet and in Azerbaijani Turkish. This text, transferred from oral narrative tradition to written literature, is considered one of the noteworthy examples of Turkic literature in Iran. Indeed, this particular manuscript not only constitutes a unique example of the Azerbaijani literature of the period, but also serves as a valuable historical and cultural document of the Turkic presence in the Iranian geographical region. Like the epics of Shikari and Emir Arsalan, the Kahraman-name epics feature numerous Islamic themes. The invitation to Islam, the belief in monotheism, faith in prophets, prayer, repentance, reliance on God, and the concepts of fate and destiny are among the Islamic themes explored in the work. Similar to the epics of Batal-name, Danişmend-name, and Saltuk-name, the religious identities of the heroes in the struggle against infidels have given this epic a religious and national character. This research will focus on the Turkish manuscript of the Kahraman-name in the Iranian Parliament Library, examining and introducing its religious elements.

Keywords

• Iran
• Azerbaijani literature
• Kahramân-nâme
• Turkish manuscripts.

Project Number

yok

مفاهیم اسلامی در قهرمان‌نامه نوشته شده به زبان ترکی آذربایجانی

Abstract

منطقه جغرافیایی ایران، با ساختار غنی خود همواره به عنوان یک حوزه مطالعاتی اولویت‌دار برای تحقیقات ترک‌شناسی و ایران‌شناسی در نظر گرفته شده است. در این زمینه، تنوع فرهنگی و لایه‌های تاریخی منطقه، زمینه مناسبی را برای مطالعات میان‌رشته‌ای فراهم می‌کند.تحقیقات میدانی اخیر، نسخه‌های خطی ترکی مختلفی از اثری به نام قهرمان‌نامه را آشکار کرده است که سنت نسخ خطی ریشه‌داری در ادبیات ترکی و فارسی دارد. یکی از این نسخه‌های خطی که با شماره ۸۰۱۹ در کتابخانه مجلس ایران ثبت شده است، جامع‌ترین گونه در میان شصت و یک نسخه خطی قهرمان‌نامه شناسایی شده در کتابخانه‌های سراسر جهان محسوب می‌شود. این اثر در قرن هجدهم در شهر اصفهان در نزدیکی تبریز توسط محمد ولد کربلایی و محمد حسین اصفهانی نوشته شده است. این اثر با الفبای عربی و به زبان ترکی آذربایجانی نوشته شده است. این متن که از سنت روایت شفاهی به ادبیات مکتوب منتقل شده است، یکی از نمونه‌های قابل توجه ادبیات ترکی در ایران محسوب می‌شود. در واقع، این نسخه خطی خاص نه تنها نمونه‌ای بی‌نظیر از ادبیات آذربایجانی آن دوره است، بلکه به عنوان یک سند تاریخی و فرهنگی ارزشمند از حضور ترکان در منطقه جغرافیایی ایران نیز عمل می‌کند. حماسه‌های قهرمان‌نامه، مانند حماسه‌های شکاری و امیرارسلان، مضامین اسلامی متعددی را در بر می‌گیرند. دعوت به اسلام، اعتقاد به توحید، ایمان به پیامبران، دعا، توبه، توکل به خدا و مفاهیم تقدیر و سرنوشت از جمله مضامین اسلامی مورد بررسی در این اثر هستند. همانند حماسه‌های بطل‌نامه، دانش‌مندنامه و سالتوک‌نامه، هویت مذهبی قهرمانان در مبارزه با کفار، به این حماسه شخصیتی مذهبی و ملی بخشیده است. این تحقیق بر روی نسخه خطی ترکی قهرمان‌نامه در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران تمرکز خواهد کرد و عناصر مذهبی آن را بررسی و معرفی خواهد نمود

Keywords

• ایران
• قهرمان نامه
• نسخه های خطی ترکی

Supporting Institution

Yok

Project Number

yok

Ethical Statement

Gerek yok

References

1. Azeroğlu, Nabi. İran ve Anadolu Sahasında Erselân-nâmeler. Journal of Turkology 31, no. 1: (2021) 87–121.
2. Azizpour, Roghaiyeh. Kahramân-nâme İran Meclis Kütüphanesi Nüshası (İnceleme, metin, tıpkıbasım). Malatya: ASES Yayınları, 2026.
3. Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yayınları, 2001.
4. Direkci, Bekir. Kitâbu Kıssa-I Kahramân-I Kâtil‘İn Paris Bibliotheque Nationale (Supp. 344) Nüshası Üzerine Bir Değerlendirme. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 49 (Ağustos 1) (2020): 73–91. https://doi.org/10.21563/sutad.857428.
5. Kobotarian, Nabi. İran Azerbaycanı Âşık Destanları I Şikârî Destanı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2013a.
6. Kur’ân-ı Kerîm. Çeviren Diyanet İşleri Başkanlığı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
7. Turuz Kütaplığı.. www.turuz.com (Erişim tarihi: 29 Temmuz 2024).