Sarf İlmi Bağlamında Kıraat Farklılıkları ve Anlam Çeşitliliğine Etkisi

Year 2025, Volume: 9 Issue: 2, 521 - 550, 31.12.2025

Cafer Yıldız

https://doi.org/10.61272/duid.1733606

Abstract

Bu çalışmanın konusu, kıraat farklılıklarının sarf ilmi açısından incelenmesidir. Makalede, Arapça fiil köklerinin yapısal özellikleri, fiillerin sülâsî ve mezîd bâblardaki değişimleri, malum–meçhul, tekil–çoğul ve ism-i fail- ism-i mef‘ûl gibi değişimlerin kıraat farklılıkları üzerindeki etkisi ele alınmaktadır. Bu çalışmayla, sarf ilmi ile kıraat farklılıkları arasındaki ilişkiyi ortaya koymak ve bu farklılıkların anlam üzerindeki etkilerini tespit etmeyi amaçlamaktayız. Sahih kıraatler kapsamındaki farklı okuma şekilleri, fiillerin morfolojik yapısını ve semantik çerçevesini değiştirmekte; böylece âyetlerin anlamında farklılıklar meydana getirmektedir. Bu bağlamda çalışma, kıraat farklılıklarının fiilin gaip, muhatap ve mütekellim gibi kip değişiklikleri, malum ve meçhul halleri, if‘âl, tef‘îl, müfâ‘ale, tefe‘ül gibi bâb değişiklikleri, müfred ve cemi‘ kullanımları ile kelimenin cinsiyet değişimleri üzerindeki etkilerini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. İncelenen örnekler, kıraat farklılıklarının yalnızca telaffuza yönelik bir çeşitlilik sunmadığını, aynı zamanda anlama yönelik değişikliklere yol açarak Arap Dili, İslam Hukuku ve Tefsir gibi Temel İslam Bilimleri’nin diğer alanlarında farklı yorumların ve bu yorumlarla birlikte farklı hükümlerin ortaya çıkmasına zemin hazırladığını göstermektedir. Araştırma, betimsel ve analiz temelli bir yöntem kullanılarak; her bir örnek âyet kendi bağlamı içinde fiil kökü, kalıbı ve bâb yapısı bakımından ayrıca isim şeklinde gelen kelimelerin anlam değişikliklerinin cümle yapısına, fail-mef‘ûl ilişkisine ve âyetin genel mesajına yansımaları yorumlanmıştır. Elde edilen bulgular, kıraat farklılıklarının dil bilim, anlam bilim ve yorum boyutlarının daha derinlemesine incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Keywords

Kıraat , Sarf , Dil bilim , Morfoloji , Anlam bilim

Differences in Recitation in the Context of Sarf Science and Its Effect on Meaning Diversity

Abstract

This study examines differences in recitation from a grammatical perspective. The article examines the structural characteristics of Arabic verb roots, the changes in verbs in the sülâsî and mezîd sections, and the impact of such changes as known and unknown, singular and plural, and ism-i fiil and ism-i mef‘ûl on differences in recitation. This study aims to reveal the relationship between grammatical and recitation differences and to identify the effects of these differences on meaning. Different reading styles within authentic recitations alter the morphological structure and semantic framework of verbs, thus creating differences in the meaning of verses. In this context, this study comprehensively examines the effects of recitation differences on tense changes such as gâib, muhatap, and mütekellim, known and unknown forms of the verb, chapter changes such as if'âl, tef'îl, müfâ'ale, tefe'ül, usages of mufred and cemi', and gender changes of the word. The examples examined demonstrate that recitation differences not only lead to pronunciation variations but also lead to changes in meaning, paving the way for different interpretations and, consequently, different rulings in other fields of Islamic fundamental sciences such as Arabic language, Islamic law, and Tafsir. Using a descriptive and analytical method, the research interpreted each sample verse within its context, in terms of verb root, form, and chapter structure, as well as the implications of semantic changes in nouns on sentence structure, the agent-subject relationship, and the overall message of the verse. The findings suggest that recitation differences require a more in-depth examination of the linguistic, semantic, and interpretive dimensions.

Keywords

Recitation , Consumable , Linguistics , Morphology , Semantics

References

• Beyzâvî, Kâdî Nasıruddîn Ebî Saîd Abdullah İbn Ömer b. Muhammed eş-Şîrâzî. Tefsîrü’l-Beyzâvî: Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 5. Basım, 2011.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-lügati ve sıhâhü’l-Arabiyye. thk. Muhammed Tâmir vd. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2009.
• Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi Sarf. İstanbul: İFAV Yayınları, 2011.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-seb‘i. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed. İthâfu füdalâ-i beşer bi’l-kırââti’l-erbe‘ate ‘aşer. thk. Enes Mihre. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2006.
• Durmuş, İsmail. “İltifât”. Türkiye Diyante Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/152-153. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Ebû Zür‘a, Abdurrahmân b. Muhammed İbn Zencele. Hüccetü’l-kırâât. thk. Saîd el-Afgânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 5. Basım, 1997.
• Fârisî, Ebû Ali el-Hasen b. Abdilgaffâr. el-Hücce fî ‘ileli’l-kırââti’s-seb‘i. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd - Ali Muhammed Muavvez. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1971.
• Gül, Ahmet. Kıraat Ekseninde Anlam-Yorum Yansımaları: Kısa Sûreler Özelinde. Ankara: İlâhiyât Yayın, 2022.
• Güler, Musa. “Kur’an Âyetlerini Anlamada Kıraat Farklılıklarının Etkisi Üzerine Bir İnceleme”. Hafıza: Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 4 (2022), 168-178.
• Hakçıoğlu, Muhammed Meşhud. “Sarf İlmi ve Bazı Âyetlerin Açıklanması Bağlamında Bu İlmin Önemi Üzerine Bir İnceleme”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2023), 42-55.
• İbn Ebî Meryem, Nasr b. Ali b. Muhammed Ebî Abdillâh eş-Şîrâzî. el-Mûdah fî vücûhi’l-kırââti ve ilelihâ. thk. Ömer Hamedân el-Kubeysî. 3 Cilt. Cidde: el-Câmiatü’l-Hayriyye, 1993.
• İbn Hâcib, Cemâlüddîn Ebû Amr Osmân b. Ebû Bekir. eş-Şâfiye fi ilmeyi’t-tasrîfi ve’l-hatt. thk. Hasan Ahmed el-Osmân. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 2014.
• İbn Hâleveyh, Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırââti’s-seb‘a. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
• İbn Mücâhid, Ebû Bekir Ahmed b. Mûsa b. el-Abbâs. Kitâbü’s-seb‘a fi’l-kırâât. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Maârif, ts.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed Debbâğ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yûsuf. Takrîbü’n-neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Mehmet Çaba. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2024.
• İsfehânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Halil ‘Aytânî. Beyrut: Dârü’l-Marife, 2010.
• Kâdî, Abdülfettâh. el-Büdûru’z-zâhira fi’l-kırââti’l‘aşri’l-mütevâtira. 2 Cilt. Mekke: Mektebet-ü Enes b. Mâlik, 2002.
• Kahraman, Coşkun. “Kıraat Farklılıklarının Manaya Etkisi: Fâtiha ve Bakara Sûreleri Örneği”. Uluslararası Dorlion Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 2 (2024), 570-597.
• Keleş, Mehmet. “Kıraat Farklılıklarının Anlam Üzerindeki Etkisi: Yâsîn Sûresi Özelinde Bir İnceleme”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/1 (2024), 152-177.
• Kur’an-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
• Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Meâli. çev. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır. İstanbul: Kur’an Dünyası Yayınları, 2010.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed Ebû Bekr. el-Câmi` li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
• Mekkî, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlip el-Kaysî. el-Keşf ‘an vücûhi’l-kırââti’s-seb’i ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazân. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1984.
• Mustafa vd., İbrahim. el-Mü‘cemü’l-vasît. Kahire: Mecmeü’l-Lügati’l-Arabiyye, 1972.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed. Tefsîrü’n-Nesefî: Medârikü’t-tenzîl ve hakâikü’t-te’vîl. thk. Muhammed Hâdî el-Mardînî. 3 Cilt. Diyarbakır: Mektebetü Seydâ, 2018.
• Öge, Ali. “Enbiyâ Sûresi Bağlamında Ferşî Kıraat Farklılıklarının Aanlama Etkisi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50 (2020), 43-56.
• Özbek, Ömer. “Kıraat Farklılıklarının Anlama Etkisi”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/39 (2015), 163-181.
• Pâlûvî, Hâmid b. el-Hâc Abdülfettâh. Zübdetü’l-‘irfân fî vücûhi’l-Kur’ân. thk. Halil İbrahim Üren. İstanbul: Çelik Yayınevi, 4. Basım, 2024.
• Râcihî, Abduh. et-Tatbîkü’s-sarfî. Beyrut: Dârü’n-Nehdati’l-Arabiyye, 2014.
• Satır Arası Kelime Kelime Kur’an-ı Kerim Meali. çev. Abdülvehhab Öztürk. İstanbul: Kahraman Yayınları, 2006.
• Şan, Lokman. “Tevbe Sûresindeki Kıraat Farklılıkları ve Anlama Etkisi”. Dicle İlahiyat Dergisi 21/1 (2019), 1-21.
• Şemsân, Ebû Evs İbrâhîmân. Dürûsün fî ilmi’s-sarf. Riyad: Meketebetü’r-Rüşd, 2004.
• Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîli fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Ebî Abdillah ed-Dâni İbn Münîr Âli Zehevî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 2006.