Abdullah b. İbâz’ın Abdülmelik b. Mervân’a Gönderdiği Risâle

Year 2025, Volume: 9 Issue: 2, 956 - 974, 31.12.2025

Muhammet Ali Çolak

https://doi.org/10.61272/duid.1740491

Abstract

Hâricîlik, İslam tarihinde ilk ayrılık hareketini gerçekleştiren itikâdî mezheptir. Bu sebeple İslam Mezhepler Tarihi müellifleri tarafından zamanla ortaya çıkan Hâricî fırkalar ve görüşleri büyük bir titizlikle kayıt altına alınmıştır. Bununla birlikte erken döneme ait ana Hâricî fırkalardan olup varlığını günümüze kadar sürdürebilmiş olan İbâzîliğin yazılı metinlerinin bir kısmı bugün ulaşılabilir vaziyettedir. Çalışmamızda yer verdiğimiz Abdullah b. İbâz’ın (ö. 86/705 [?]) dönemin Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân’a (ö. 86/705) gönderdiği risâle İbâzîliğin temel itikâdî görüşlerini anlama noktasında erken dönemde kaleme alınmış oldukça önemli bir yazılı kaynaktır. Bu risâle incelendiğinde İbâzîler’in itikâdî görüşlerinin dayanakları büyük oranda ortaya çıkmaktadır. Ayrıca her ne kadar mezhebî taassup ile kaleme alınmış olsa da ilk dört halife dönemi olayları ve erken dönem Emevî tarihine kaynaklık edebilecek bilgiler barındırmaktadır. Bizler de çalışmamızda günümüze kadar ulaşabilmiş bu risâlenin çevrisini ve değerlendirmesini yaparak İslam Mezhepler Tarihi alanındaki araştırmacılarının istifadesine sunmaya karar verdik. Söz konusu bu risâle hem İbâzî geleneğe ait eserler hem de Ehl-i sünnet ve Şiî geleneğe ait diğer klasik İslam Mezhepler tarihi eserleriyle karşılaştırmaya, üzerinde tahlil ve tenkit yapmaya elverişlidir.

Keywords

İslâm Mezhepleri , Hâricîlik , İbâzîlik , Abullah b. İbâz , Abdülmelik b. Mervân

The Epistle Sent by Abdallāh b. Ibāḍ to Abd al-Malik b. Merwān

Abstract

Khārijites are the theological sect that carried out the first separation movement in Islamic history. For this reason, the authors of the History of Islamic Sects have meticulously recorded the Kharijite sects and their views that emerged over time. However, some of the written texts of Ibāḍism, one of the main Kharijite sects from the early period that has survived to the present day, are accessible today. The treatise that Abdallāh b. Ibāḍ (d. 86/705 [?]) sent to the Islamic caliph of the period, Abd al-Malik b. Merwān (d. 86/705), which we included in our study, is a very important written source written in the early period in terms of understanding the basic theological views of Ibāzism. When this treatise is examined, the foundations of the theological views of the Ibāzīs become largely apparent. In addition, although it was written with sectarian fanaticism, it contains information that can serve as a source for the events of the period of the first four caliphs and early Umayyad history. In our study, we decided to translate and evaluate this treatise that has survived to the present day and present it to the benefit of researchers in the field of History of Islamic Sects. This treatise is suitable for comparison with works belonging to both the Ibadi tradition and other classical works of the history of Islamic Sects belonging to the Ahl al-Sunnah and Shia traditions and for analysis and criticism.

Keywords

Islamic Sects , Kharijism , Ibāḍism , Abdallāh b. Ibāḍ , Abd al-Malik b. Merwān

References

• Alim, Zikrullah. Rüstemîler Döneminde İtikadî İslam Mezhepleri. Ankara: Fecr Yayınevi, 2024.
• Ayar, Kenan. “Mâlik b. el-Hâris el-Eşter’in İlk Dönem Siyasi Hadiselerdeki Rolü”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/1 (Şubat 2005), 37-93.
• Belâzürî. Ensâbü’l-Eşrâf. çev. Mehmet Akbaş - Musa K. Yılmaz. 4 Cilt. İstanbul: T.C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2020.
• Berrâdî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. İbrâhîm. el-Cevâhirü’l-müntekât. thk. Ahmed b. Seûd es-Siyabî. Londra: Darü’l-Hikme, 2014.
• Bilge, Mustafa L. “Uman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/140-144. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Bulut, Halil İbrahim. İslam Mezhepleri Tarihi. Ankara: DİB Yayınları, 2016.
• Erkoçoğlu, Fatih. Abdülmelik b. Mervân. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan Ali İbn İsma’il. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve’htilâfü’l-musallîn. thk. Naîm Zerzûr. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2009.
• Fığlalı, Ethem Ruhi. “Abdullah b. İbâz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/109. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Gül, Recep Emin. “Hicrî I. Asırda Hadis Uydurma Faaliyeti ve Hadis Uyduranların Tespiti”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 10 (Ekim 2020), 253-277.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
• İbn Hazm. el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ehvâ’ ve’n-Nihâl. çev. Halil İbrahim Bulut. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
• Kalhâtî. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Muhammed b. Abdülcelîl. Tunus: Silsiletü’d-Diyânâti’l-İslâmiyye, 1984.
• Kutlu, Sönmez. Mezhepler Tarihine Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2021.
• Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl. Kitâbu’r-Red alâ ehli’l-bida‘ ve’l-ehvâi’d-dâlle. thk. Seyit Bahcıvan. Konya: Hikmetevi, 1. Basım, 2013.
• Öz, Mustafa. “İsti‘râz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/374. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Öz, Şaban. Sahabe Sonrası İktidar Mücadelesi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Özkan, Halit. “Zeyd b. Sûhân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/323-324. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Özkuyumcu, Nadir. “Rüstemîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/295-296. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Şehristânî, Muhammed. Dinler ve Mezhepler Tarihi. çev. Muharrem Tan. Kabalcı Yayınları, 2014.
• Tirmizî. Sünenü’t-Tirmizî. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir vd. 5 Cilt. Mısır: Şirket-ü Mektebeti ve Matba’ati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1978.
• Yıldız, Harun. “Berrâdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-1/188-189. Ankara: TDV Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Yıldız, Metin. “İbâziyye’nin Temel İnanç Esasları: El-Usûlu’t-Tis‘a (Dokuz İlke)”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Haziran 2020), 167-187. https://doi.org/10.33460/beuifd.715110
• Yüksel, Ahmet Turan. “Ubeydullah b. Ziyâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/29-30. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.