Klasik Sözlüklerde İslâm Tarihi Bilgilerinin Kullanım Metodu: İbn Düreyd’in el-İştikāḳ’ı Örneği

Abstract

Sözlükler, bir toplumun duygu ve düşüncelerini ifade eden kelimeleri incelemesi bakımından o toplumun siyasî, sosyo-kültürel vb. yönleri ile alakalı önemli bilgiler içeren kaynaklardır. Hayatının önemli bir kısmını hicrî III. yüzyılda geçiren dil âlimi İbn Düreyd’in el-İştikāḳ’ı bu bağlamda önemli bir yere sahiptir. Arap kabileleri ve bunların önemli simalarının isimlerinin türemesini konu edinen eser Hz. Ömer’in divanını esas almış ve Şu‘ūbiye hareketine karşı bir cevap olarak yazılmıştır. Eserde isimlerin kökeni açıklanırken Eyyāmü’l-‘Arab, Cāhiliye, siyer, dört halife, Emevīler ve Abbāsīler dönemleriyle alakalı oldukça zengin bir malzeme kullanılmıştır. Bu çalışmada İbn Düreyd’in eserindeki İslâm öncesi ve İslâm tarihi ile ilgili bilgilerin kullanım yöntemi incelenmektedir. Eserin ilk İslâm tarihi kaynakları gibi klasik dönemde yazılması, Hz. Ömer’in divanını esas alması ve İslâm öncesi dönemden başlayıp yaklaşık hicrî 140 yılına kadarki döneme dair zengin bir malzeme sunması, eseri adeta klasik bir İslâm tarihi kaynağı haline getirmiştir. Fakat eserdeki bilgileri İbn Düreyd’in kendine has bir yöntemle kullanması, bu bilgilere ihtiyatlı yaklaşılması gerektiğini göstermektedir. Eserin Şu‘ūbiye’ye karşı telif edilmesine rağmen, eserde Şu‘ūbiye’nin anılmaması, İbn Düreyd’in onlara karşı hoşgörülü bir tavır takındığına işaret etmektedir. Ayrıca eserde Şu‘ūbiye taraftarı Ebū ‘Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennā’dan istifade edilmesi, Ebū ‘Ubeyde şahsında Şu‘ūbiye’nin göz ardı edilemeyecek ilmî bir seviyeye ulaştığını göstermektedir. Son olarak İbn Düreyd’in aktardığı İslâm tarihi metinlerine görüş, tercih, duygu ve mezhebî eğilimlerini yansıttığı müşahede edilmektedir. Özellikle Şī‘a’nın ılımlı kolu olan Mufaḍḍıla’ya meyilli olduğu ve bu meylinin metnin anlatım tarzı ve diline yansıdığı görülmektedir.

Keywords

• İslâm Tarihi
• İbn Düreyd
• el-İştikāḳ
• Şu‘ūbiye
• Ebū ‘Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennā
• Şī‘a

The Method of Using Islamic History Informations in Classical Dictionaries: The Example of Ibn Durayd’s al-Ishtiqāq

Abstract

Dictionaries are sources that contain significant information regarding the political and socio-cultural aspects of a society, as they examine the vocabulary that expresses its thoughts and emotions. The work al-Ishtiqāq by Ibn Durayd, a linguist who lived the majority of his life in the 3rd century AH, holds a prominent place in this context. Focusing on the etymology of the names of Arab tribes and their notable figures, the work is based on the dīwān of Caliph ʿUmar and was written as a response to al-Shu‘ūbiyya movement. While explaining the origins of names, the author utilizes a wealth of material related to Ayyām al-‘Arab, the Pre-Islāmic period, Sīrah, the Ras̲h̲īd Caliphs, the Umayyad and Abbāsid eras. This study examines the method of utilizing information related to Pre-Islāmic and Islāmic history in Ibn Durayd’s work. The fact that the work was written in the classical period, like the early Islāmic historical sources, is based on the dīwān of Caliph ʿUmar and presents rich material from the pre-Islāmic period up to approximately the 140th Hijrī year, making the work virtually a classic Islāmic historical source. However, the use of information through Ibn Durayd’s unique method suggests that these data should be approached with caution. Despite being written against al-Shu‘ūbiyya, the absence of direct mention of the movement in the text indicates Ibn Durayd’s tolerant attitude towards them. Furthermore, the utilization of Abū ʿUbayda Maʿmar b. al-Mut̲h̲annā, a proponent of al-Shu‘ūbiyya, demonstrates that the movement had reached an undeniable scholarly level in the person of Abū ʿUbayda. Finally, it is observed that Ibn Durayd reflected his personal views, preferences, emotions, and sectarian tendencies in the historical texts he transmitted. Particularly, it is evident that he inclined towards Mufaddıla, a moderate branch of S̲h̲īʿa, and this inclination is reflected in the narrative style and language of the text.

Keywords

• Islāmic History
• Ibn Durayd
• al-Ishtiqāq
• al-Shu‘ūbiyya
• Abū ʿUbayda Maʿmar b. al-Mut̲h̲annā
• S̲h̲īʿa.

References

1. Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘ es-San‘ânî el-Himyerî. el-Musannef. thk. Habîbürrahmân el-A‘zamî. 11 Cilt. Beyrut: el-Meclisü’l-İlmî, 2. Basım, 1403.
2. Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘ es-San‘ânî el-Himyerî. Tefsîru Abdirrezzâk. thk. Mahmûd Muhammed Abduh. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
3. Âbî, Ebû Sa‘d Mansûr b. el-Hüseyn. Nesrü’d-dür fi’l-muhâdarât. thk. Hâlid Abdülğanî Mahfûz. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
4. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421.
5. Apak, Adem. “Şuûbiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/244-246. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
6. Aras, Ömer. İslam’ın Geliş Ortamı ve Sonrasında Nesep Kültürü. ed. Şaban Karataş. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2025.
7. Askerî, Ebû Ahmed el-Hasen b. Abdillâh b. Saîd. Cemheratü’l-emsâl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
8. Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. ʿUmdetü’l-kârî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.

9. Bağcı, Abdullah Esat. “İbn Dureyd’in Söylediği Hikemt Şiirlerinin Tema ve Üslup Bakımından İncelenmesi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu İlahiyat Fakültesi Dergisi 54/1 (2024), 95-114.
10. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Tefsîru’l-Begavî Meʿâlimü’t-tenzîl. ed. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 4. Basım, 1417.
11. Belāẕurī, Ebū’l-Ḥasen Aḥmed b. Yaḥyā b. Cābir b. Dāvūd. Ensābü’l-eşrāf. thk. Süheyl Zekkār ve Riyāḍ ez-Ziriklī. 13 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, 1417.
12. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Delâilü’n-nübüvve ve marifetü ahvâli sâhibi’ş-şerî’a. thk. Abdülmu‘tî Kal‘acî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1405.
13. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Muhammed Züheyr Nâsır en-Nâsır. 9 Cilt. Dâru Tavkı’n-Necât, 1422.
14. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî. el-Burṣân ve’l-ʿurcân ve’l-ʿumyân ve’l-ḥûlân. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1410.
15. Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-‘Arab kable’l-İslâm. 20 Cilt. Beyrut: Dârü’s-Sâkî, 1422.
16. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-lüğa ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. ed. Ahmed Abdülğafûr ‘Attâr. 6 Cilt. Dâru’l-İlm, 4. Basım, 1407.
17. Durmuş, İsmail. “Sözlük”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/398-401. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
18. Ebü’l-Ferec el-İsfahânî, Ebü’l-Ferec Alî b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Ahmed el-Kureşî. Kitâbü’l-Eğânî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1415.
19. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher. Tehzîbü’l-lüga. thk. Muhammed ‘İvaz Mü‘rib. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2001.
20. Fayda, Mustafa. Allah’ın Kılıcı Halid b. Velid. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2013.
21. Fayda, Mustafa. “Ensâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/244-249. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
22. Feyyûmî, Muhammed İbrâhîm. Târîhu’l-fikri’d-dîniyyi’l-câhilî. Dâru’l-Fikri’l-’Arabî, 4. Basım, 1415.
23. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkâdir ‘Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.
24. Ḫalīfe b. Ḫayyāṭ, Ebū ‘Amr Ḫalīfe b. Ḫayyāṭ b. Ḫalīfete eş-Şeybānī el-Baṣrī. Tārīḫu Ḫalīfe b. Ḫayyāṭ. thk. Suheyl Zekkār. Dāru’l-Fikr, 1414.
25. Ḥamevī, Ebū ʿAbdillāh Şihābuddīn Yāḳūt b. ʿAbdillāh el-Baġdādī er-Rūmī Yāḳūt. Mu‘cemü’l-üdebā’ İrşādü’l-erīb ilā ma‘rifeti’l-edīb. thk. İḥsān ‘Abbās. 7 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Garbi’l-İslāmī, 1993.
26. Harbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. İshâk b. İbrâhîm. Ġarîbü’l-ḥadîs̱. ed. Süleyman b. İbrâhim b. Muhammed el-Âyid. 3 Cilt. Mekke: Câmi‘atü Ümmi’l-Kurâ, 1405.
27. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. ed-Dürer fi’htisâri’l-meğâzî ve’s-siyer. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, 2. Basım, 1403.
28. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. el-İstî‘âb fî ma‘rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412.
29. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Abdirabbih b. Habîb el-Kurtubî el-Endelüsî. el-ʿİḳdü’l-ferîd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1404.
30. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Amr b. Garâme el-‘Amrî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415.
31. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî el-Basrî. Cemheratü’l-lüga. thk. Remzî Münîr Ba‘lebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
32. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî el-Basrî. el-İştikāḳ. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1411.
33. İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb b. Ümeyye b. Amr el-Hâşimî el-Bağdâdî. el-Münemmak fî ahbâri Kureyş. thk. Hurşît Ahmed Fârûk. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1405.
34. İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb b. Ümeyye b. Amr el-Hâşimî el-Bağdâdî. Esmâʾü’l-muġtâlîn mine’l-eşrâf fi’l-Câhiliyye ve’l-İslâm ve esmâʾü men ḳutile mine’ş-şuʿarâʾ. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 2 Cilt. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1393.
35. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Mu‘avviz ve Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
36. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 13 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Marife, 1379.
37. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. es-Sîretü’n-nebeviyye ve ahbâru’l-hulefâ’. thk. Seyyid Abdülazîz Bey vd. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1407.
38. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî el-Basrî el-Mısrî. es-Sîretü’n-nebeviyye (el-Mektebetü’ş-şâmile). thk. Mustafa es-Sekkâ, İbrâhim el-Ebyârî, Abdülhafız Şelebi. 2 Cilt. Kahire: Matba‘atü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1375.
39. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şîrî. 14 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1408.
40. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. el-Me‘ârif. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l- ‘Âmme li’l-Küttâb, 2. Basım, 1992.
41. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. Garîbü’l-Kur’ân. thk. Ahmed Sakar. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1398.
42. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-’Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
43. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Muhtasaru Târîhi medîneti Dımaşk. thk. Rûhiyye en-Nehhâs vd. 29 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1402.
44. İbn Sa‘d, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. Sa‘d b. Menī‘ el-Kātib el-Hāşimī el-Baṣrī el-Baġdādī. et-Ṭabaḳātü’l-kübrā. thk. İḥsān ‘Abbās. 8 Cilt. Beyrūt: Dāru Ṣādır, 1388.
45. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. et-Tabakâtü’l-kübrâ mütemmimü’s-sahâbe et-tabakatü’r-râbi’a. thk. Abdülazîz Abdullah es-Selûmî. Taif: Mektebetü’s-Sıddîk, 1416.
46. İbn Saîd el-Mağribî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Mûsâ b. Muhammed b. Abdilmelik b. Saîd. Neşvetü’ṭ-ṭarab fî târîḫi Câhiliyyeti’l-ʿArab. thk. Nusret Abdurrahman. Amman: Mektebetü’l-Aksâ, ts.
47. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Mecmû‘u’l-fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım. 37 Cilt. Medine: Mecme‘u’l-Melik Fahd li-Tıbâ‘ati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1416.
48. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye fî nakzi kelâmi’ş-Şîʿa ve’l-Kaderiyye. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 9 Cilt. Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Su‘ûd el-İslâmiyye, 1406.
49. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm et-Tedmürî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1417.
50. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Lübâb fî tehẕîbi’l-Ensâb. 3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1400.
51. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Mu‘avviz ve Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
52. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr. Cemheratü’n-neseb. thk. Hasan Nâcî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1407.
53. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr. Cemheratü’n-neseb. thk. Ali Ömer. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfiyyeti’d-Dîniyye, 1431.
54. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr. Nesebü Meʿad ve’l-Yemeni’l-kebîr. thk. Nâcî Hasan. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb - Mektebetü’n-Nehzati’l-’Arabiyye, 1408.
55. İbnü’l-Kıftî, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn Alî b. Yûsuf b. İbrâhîm b. Abdilvâhid eş-Şeybânî. İhbârü’l-ʿulemâʾ bi-ahbâri’l-hükemâʾ. thk. İbrâhim Şemseddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426.
56. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Siraceddin Ömer b Ali b Ahmed. et-Tavzîh li-şerhi’l-Câmii’s-Sahîh. thk. Hâlid er-Rabât vd. 36 Cilt. Doha: Vizaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuûni’l-İslamiyye, 2008.
57. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Nihâyetü’l-ereb fî maʿrifeti ensâbi (ḳabâʾili)’l-ʿArab. thk. İbrâhim el-Ebyârî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Lübnânî, 1400.
58. Kılıç, Hulusi. “İştikâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/439-440. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
59. Kılıçlı, Mustafa. Arap Edebiyatında Şu‘ûbiyye. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Doğu Dilleri ve Edebiyatları Bölümü, Doktora Tezi, 1986.
60. Kılınç, Fatih. İbn Düreyd ve Cemheratü’l-lüga Adlı Eseri. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
61. Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir. el-Bed’ ve’t-târîh. 6 Cilt. Port Said: Mektebetü’s- Sekâfeti’d-Dîniyye, ts.
62. Ma‘mer b. el-Müsennā, Ebū ‘Ubeyde Ebû Ma‘mer b. el-Müsennâ et-Teymî el-Basrî. Kitâbü’d-Dîbâc. thk. Abdullah b. Süleyman el-Cerbû‘ - Abdurrahman b. Süleyman el-Useymîn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1411.
63. Ma‘mer b. el-Müsennā, Ebū ‘Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ et-Teymî el-Basrî. Neḳāʾiżu Cerîr ve’l-Ferezdaḳ. thk. Muhammed İbrâhim Hûr - Velîd Mahmûd Hâlis. 3 Cilt. Ebûzabî: el-Mecme‘u’s-Sekâfî, 2. Basım, 1998.
64. Merzübânî, Ebû Ubeydillâh Muhammed b. İmrân b. Mûsâ b. Saîd el-Horasânî el-Bağdâdî. Muʿcemü’ş-şuʿarâʾ. thk. Krenkow. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1402.
65. Meydânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm en-Nîsâbûrî. Mecmaʿu’l-ems̱âl. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
66. Moğultay b. Kılıç, Ebû Abdillâh Alâüddîn Moğultay b. Kılıç b. Abdillâh el-Bekcerî el-Hikrî. İkmâlü Tehzîbi’l-kemâl fî esmâ’i’r-ricâl. thk. Ebû Abdurrahman ‘Âdil b. Muhammed vd. 12 Cilt. el-Fârûku’l-Hadîsiyye li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, 1422.
67. Mufaddal ed-Dabbî, Ebü’l-Abbâs Mufaddal b. Muhammed b. Ya‘lâ. Ems̱âlü’l-’arab. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru’r-Râidi’l-Arabî, 2. Basım, 1403.
68. Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fi’l-lüga ve’l-edeb. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-’Arabî, 3. Basım, 1417.
69. Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist (el-Mektebetü’ş-şâmile). thk. İbrâhîm Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2. Basım, 1417.
70. Nesefî, Ebû Hafs Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed. et-Teysîr fî (ʿilmi)’t-tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habbûş vd. 15 Cilt. İstanbul: Dâru’l-Lübâb li’d-Dirâsât ve Tahkîki’t-Türâs, 1440.
71. Nuray, Serhat Eymen. İbn Dureyd ve Kitâbu’l-Melâhin Adlı Eserinin Arap Dilindeki Yeri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
72. Oflaz, Abdulhalim. “Ebû Leheb ve Hz. Peygamber ile Olan Münasebetleri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/1 (2020), 167-185.
73. Öz, Mustafa. “Sâbbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/336-337. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
74. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahyâ el-Mu‘allimî el-Yemânî. Haydarâbâd: Meclisü Dâireti’l-Me‘ârifi’l-‘Usmâniyye, 1382.
75. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Tefsîrü’l-Ḳurʾân. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim - Ebû Bilâl Ganîm b. Abbas. 6 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1418.
76. Sîrâfî, Ebû Muhammed Yûsuf b. Ebî Saîd el-Hasen b. Abdillâh b. Merzübân. Şerḥu ebyâti Kitâbi Sîbeveyhi. thk. Muhammed Ali Reyyih el-Hâşimî. 2 Cilt. Kahire -Beyrut: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye - Dâru’l-Fikr, 1394.
77. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Üm. thk. Muhammed Zührî en-Neccâr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1403.
78. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Tārīḫu’ṭ-Ṭaberī: Tārīḫu’r-rusül ve’l-mülūk ve ṣılatü Tārīḫi’t-Ṭaberī. thk. Muḥammed Ebü’l-Faḍl İbrāhīm. 11 Cilt. Mıṣr: Dāru’l-Me‘ārif, 2. Basım, 1387.
79. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Câmiu’l-beyân fî te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
80. Tayyib, Muhammed Süleyman. Mevsû‘atü’l-kabâ’ili’l-‘arabiyye bühûsün meydâniyye ve târîhiyye. 12 Cilt. Dâru’l-Fikri’l-’Arabî, 1421.
81. Topal, Ramazan. Siyer-Hadis İlişkisi Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i Özelinde. ed. Mahmut Demir. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
82. Vāḳıdī, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. ‘Ömer b. Vāḳid el-Eslemī el-Medenī. Kitābu’l-Meġāzī. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-A‘lemī, 1409.
83. Yazıcı, İshak. “Bahîre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/487. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
84. Yazıcı, Mahmut. “Hz. Ömer’in Oluşturduğu Dîvânların Sahâbîlerle İlgili Bilgilerin Tespitine Etkisi”. Namık Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (22 Haziran 2016), 30-56.
85. Zeben, Hânî İvaz. Cühûdü İbn Düreyd el-lügaviyye fi’l-Cemhera ve’l-İştikâk. Mute: Câmi‘atü Mûte, İmâdetü’d-Dirâsâti’l-Ulyâ, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
86. Zebîdî, Ebü’l-Abbâs Zeynüddîn (Şihâbüddîn) Ahmed b. Ahmed b. Abdillatîf eş-Şercî. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Abdüssettâr Ahmed Ferrâc. 40 Cilt. Küveyt: Matba‘atü Hükûmeti’l-Küveyt, 1385.
87. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1424.
88. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris ed-Dımaşkî. el-A‘lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.
89. Zübeydî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Abdillâh b. Mezhic. Ṭabaḳātü’n-naḥviyyîn ve’l-luġaviyyîn. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Dâru’l-Me‘ârif, 2. Basım, ts.
90. Zübeyr b. Bekkâr, Ebû Abdillâh ez-Zübeyr b. Bekkâr b. Abdillâh el-Kureşî el-Esedî ez-Zübeyrî el-Medenî el-Mekkî. el-Aḫbârü’l-muvaffaḳıyyât (el-Mektebetü’ş-şâmile). thk. Sâmî Mekkî el-Ânî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2. Basım, 1416.