TÜRKİYE EKONOMİSİNDE İHRACATIN MERKEZİ ROLÜ: TODA-YAMAMOTO NEDENSELLİK BULGULARI

Öz

Bu çalışma, Türkiye ekonomisinde ihracatı etkileyen temel makroekonomik değişkenler ile ihracat arasındaki nedensellik ilişkilerini Toda-Yamamoto yaklaşımı çerçevesinde incelemektedir. 1991–2024 dönemine ait yıllık veriler kullanılarak ekonomik büyüme, enflasyon, faiz oranı ve döviz kuru değişkenlerinin ihracat üzerindeki etkileri analiz edilmiştir. Çalışmada, serilerin durağanlık özellikleri Augmented Dickey-Fuller (ADF) ve Phillips-Perron (PP) testleriyle sınanmış, uygun gecikme uzunluğu bilgi kriterleri aracılığıyla belirlenmiş ve ardından Toda-Yamamoto nedensellik testi uygulanmıştır. Elde edilen bulgular, ihracatın ekonomik büyümeyi tek yönlü olarak tetiklediğini, buna karşılık büyümenin ihracat üzerinde anlamlı bir nedensellik yaratmadığını ortaya koymaktadır. Bu sonuç, Türkiye için “ihracata dayalı büyüme hipotezini” desteklemektedir. Ayrıca, ihracat ile enflasyon, faiz oranı ve döviz kuru arasında çift yönlü nedensellik ilişkileri tespit edilmiştir. Bu bulgular, ihracatın yalnızca büyümenin değil, aynı zamanda fiyat istikrarı, finansal maliyetler ve döviz piyasalarının da belirleyicisi olduğunu göstermektedir. Çalışma, Türkiye’de ihracatın makroekonomik göstergelerle karşılıklı bağımlılık içinde bulunduğunu ortaya koyarak literatüre özgün katkı sunmaktadır. Politika açısından, ihracatın sürdürülebilirliği için makroekonomik istikrarın sağlanması, kur dalgalanmalarına karşı finansal araçların geliştirilmesi ve ihracatın yapısal çeşitliliğinin artırılması önem arz etmektedir. Sonuç olarak, Türkiye’de ihracat büyümenin öncü faktörü olmakla birlikte, enflasyon, faiz oranı ve döviz kuru ile karşılıklı etkileşimler içinde bulunmakta; bu durum politika yapıcılar için bütüncül ve eşgüdümlü stratejilerin gerekliliğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İhracat
• Toda-Yamamoto Nedensellik
• Türkiye Ekonomisi
• Makroekonomik Göstergeler

The Central Role of Exports in The Turkish Economy: Toda-Yamamoto Causality Findings

Öz

This study examines the causal relationships between exports and key macroeconomic variables affecting exports in the Turkish economy within the framework of the Toda-Yamamoto approach. Using annual data for the period 1991–2024, the effects of economic growth, inflation, interest rates, and exchange rates on exports were analyzed. The study tested the stationarity properties of the series using the Augmented Dickey-Fuller (ADF) and Phillips-Perron (PP) tests, determined the appropriate lag length using information criteria, and then applied the Toda-Yamamoto causality test. The findings reveal that exports unidirectionally drive economic growth, while growth does not create a significant causal relationship with exports. This result supports the “export-led growth hypothesis” for Trükiye. Furthermore, bidirectional causal relationships were identified between exports and inflation, interest rates, and exchange rates. These findings demonstrate that exports are not only a determinant of growth but also of price stability, financial costs, and foreign exchange markets. The study makes a unique contribution to the literature by demonstrating the interdependence of exports with macroeconomic indicators in Türkiye. From a policy perspective, ensuring macroeconomic stability, developing financial instruments to counter exchange rate fluctuations, and increasing the structural diversity of exports are crucial for export sustainability. Consequently, while exports are a leading driver of growth in Türkiye, they interact with inflation, interest rates, and exchange rates, highlighting the need for holistic and coordinated strategies for policymakers

Anahtar Kelimeler

• Exports
• Toda-Yamamoto Causality
• Turkish Economy
• Macroeconomic Indicators

Kaynakça

1. Akay, A.B. (2023). “Exchange Rate, Export, and Import Relations in Türkiye: Does the Floating Exchange Rate Regime Meet Expectations?”, Journal of Research in Economics, Politics & Finance, 8(4): 643-659. https://doi.org/10.30784/epfad.1359424
2. Akın, F. (2024). “D-8 Ülkelerinde İhracat Çeşitliliği, Ekonomik Büyüme ve Ekolojik Ayak İzi İlişkisi: Ampirik Bir Analiz”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (37): 384-405. http://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1493966
3. Altun, Y., İşleyen, Ş., & Görür, Ç. (2018). “Türkiye’de Eğitim ve Sağlık Harcamalarının Ekonomik Büyümeye Etkisi: 1999-2017”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 39: 223-244.
4. Arize, A. C. (1997). “Conditional Exchange-Rate Volatility and the Volume of Foreign Trade: Evidence from Seven İndustrialized Countries”, Southern Economic Journal, 64(1): 235–254.
5. Aslan, F. (2024). “Döviz Kuru-Tarımsal İhracat İlişkisi: Türkiye Örneği”, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 21(1): 77—87. https://doi.org/10.25308/aduziraat.1436653
6. Aslan, M. A. (2025). “Türkiye’de Covid-19 Pandemi Dönemi Sonrası Dış Ticaret ve Enflasyon Arasındaki İlişki Bağlamında Bir Ekonometrik Analiz”, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1): 233-247.
7. Ayran Cihan, K. (2024). “Türkiye’de İhracat İthalat ve Döviz Kurunun Yurtiçi Fiyatlar Üzerindeki Etkilerinin İncelemesi”, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(4): 1284-1298. https://doi.org/10.33206/mjss.1421080
8. Balassa, B. (1978). “Exports and Economic Growth: Further Evidence”, Journal of Development Economics, 5(2): 181–189. https://doi.org/10.1016/0304-3878(78)90006-8

9. Bozduman, E.T. (2025). “OECD Ülkelerinde Ekonomik Karmaşıklık, Toplam Faktör Verimliliği ve İhracat Arasındaki Nedensellik İlişkisi”, Verimlilik Dergisi, 59(2): 385-396. http://doi.org/10.51551/verimlilik.1585488
10. Chit, M. M., Rizov, M., & Willenbockel, D. (2010). “Exchange Rate Volatility and Exports: New Empirical Evidence from the Emerging East Asian Economies”, The World Economy. https://doi.org/10.2139/ssrn.1157035
11. Çakmaklı, B.M. (2025). “Enflayon,Politika Faizi ve Para Arzının Dış Ticaret Üzerine Etkisi: Türkiye Örneği”, İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(13): 344-364. https://doi.org/10.52122/nisantasisbd.1695055
12. Çütcü, İ. (2020). “Relationship between Inflation and Foreign Trade: an Econometric Analysis with Structural Break between The EU-28 Countries and Turkey”, Journal of Academic Researches and Studies, 12(22): 260-275.
13. Demir, Y. (2021a). “Analyzing the Effect of Employment in the Agricultural and Industrial Sectors on Economic Growth with the ARDL Bounds Test”, International Journal of Contemporary Economics and Administrative Sciences, XI (1): 178-192. https://doi.org/10.5281/zenodo.5136851
14. Demir, Y. (2021b). “Eğitim, Sağlık ve AR-GE Harcamaları ile Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişkinin ARDL Sınır Testi ile Belirlenmesi”, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(3): 1758-1770. https://doi.org/10.33206/mjss.918786
15. Demir, Y., İşleyen, Ş., & Özen, K. (2023). “Seçili Enerji Tüketimlerinin Karbondioksit Emisyonu Üzerindeki Etkisinin ARDL Sınır Testi ile Belirlenmesi”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 59: 80 – 107.
16. Demirkol, A., & Yılmaz G. (2025). “Türkiye’de İmalat Sanayi Enflasyonunu Belirleyen Makroekonomik Dinamiklerin WALS Yöntemi ile İncelemesi”, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1): 44-63.
17. Dickey, D.A., & Fuller, W.A. (1979). “Distribution of the Estimators for Autoregressive Time series with a unit root”, Journal of the American statistical association, 74(366a): 427- 431.
18. Dickey, D.A., & Fuller, W.A. (1981). “Likelihood ratio statistics for autoregressive time Series with a Unit Root”, Econometrica, 49(4): 1057-1072. https://doi.org/10.2307/1912517
19. Dornbusch, R. (1976). “Expectations and Exchange Rate Dynamics”, Journal of Political Economy, 84(6): 1161–1176.
20. Edwards, S. (1989). Real Exchange Rates, Devaluation, and Adjustment: Exchange Rate Policy in Developing Countries. Cambridge, MA: MIT Press.
21. Emek, Ö.F. (2024). “Examining the Relationship between Exports and Economic Growth in Türkiye: Fourier Toda-Yamamoto Granger Causality Test”, BMİJ, 12 (2): 287-296. https://doi.org/10.15295/bmij.v12i2.2385
22. Ersin, İ. (2025). “Türkiye’de Seçilmiş Finansal Göstergeler ile Enflasyon Arasındaki Asimetrik İlişkinin İncelenmesi”, Business, Economics and Management Research Journal, 8(1): 35-51. https://doi.org/10.58308/bemarej.1630161
23. Granger, C.W.J. (1981). “Some Properties of Time Series Data and Their Use in Econometric Model Specification”, Journal of Econometrics, 23(1): 121-130. https://doi.org/10.1016/0304-4076(81)90079-8
24. Gujarati, D.N., & Porter, D.C. (2009). Basic Econometrics (5nd ed.). McGraw-Hill/Irwin. Helpman, E., & Krugman, P. (1985). Market Structure and Foreign Trade. Cambridge, MA: MIT Press.
25. İşleyen, Ş., Altun, Y., & Görür, Ç. (2018). “Hizmet İhracatı ve Turizm Harcamalarının Ekonomik Büyümeye Katkısı Üzerine Ampirik Bir Analiz: 1996-2017 Türkiye Örneği”, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(6): 953–960.
26. Krugman, P., & Obstfeld, M. (2009). International Economics: Theory and Policy (8th ed.). Boston: Pearson.
27. Meçik, O., & Koyuncu, T. (2020). “Türkiye’de Göç ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: TodaYamamoto Nedensellik Testi”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(3): 2618-2638. https://doi.org/10.15869/itobiad.748770
28. Molepo, E.P., & Jordaan, A.C. (2024). “A Causal Analysis between Exports, Imports and GDP Per Capita in the Southern African Customs Union Countries”, Studies in Economics and Econometrics, 48(2): 168-18. https://doi.org/10.1080/03796205.2024.2343723
29. Nga, N.H., An, P.H., Loan, V.T.K., & Cuong, T.Q.K. (2024). “Impact of Exchange Rate Changes on Export-Import Dynamics in Vietnam”, Cogent Economics & Finance, 12(1): 2409415. https://doi.org/10.1080/23322039.2024.2409415
30. Pata, U.K., Yurtkuran, S., & Kalça, A. (2016). “Türkiye’de Enerji Tüketimi ve Ekonomik Büyüme: ARDL Sınır Testi Yaklaşımı”, Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 38(2): 255-271. https://doi.org/10.14780/muiibd.281411
31. Pesaran, M.H., Shin, Y., & Smith, R.J. (2001). “Bounds Testing Approaches to the Analysis of Level Relationships”, Journal of Applied Econometrics, 16(3): 289-326. https://doi.org/10.1002/jae.616
32. Phillips, P.C.B., & Perron, P. (1988). “Testing for a Unit Root in Time Series Regression”, Biometrika, 75(2): 335-346.
33. https://doi.org/10.2307/2336182
34. Pınar, A (2025). “Reel Döviz Kurunun İthalat ve İhracat ile İlişkisi”, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Ermenek Akademi Dergisi, 1(1): 1-13. Riyath, M.I.M. (2018). “Toda and Yamamoto Causality Test between US$ Exchange Rates and Stock Market Prices
35. in Sri Lanka”, SAJSSE, 2(3): 1-9.
36. Squalli, J. (2007). “Electricity Consumption and Economic Growth: Bounds and Causality Analyses of OPEC Members”, Energy Economics, 29(6): 1192-1205. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2006.10.001
37. Thorbecke, W., & Sengonul, A. (2023). “The impact of Exchange Rates on Turkish Imports and Exports”, International Economics 174: 231–249. https://doi.org/10.1016/j.inteco.2023.04.003
38. Toda, H.Y., & Yamamoto, T. (1995). “Statistical Inference in Vector Auto Regressions with Possibly Integrated Processes”, Journal of Econometrics, 66(1-2): 225-250.
39. Uçar, İ. H. & Alsu, E. (2024). “Döviz Kuru Dış Ticaret İlişkisi: Türkiye Örneği”, ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi (ASSAM-UHAD), 24: 78-93. https://doi.org/10.58724/assam.1453212
40. World Bank (2025). DataBankWorld, Development Indicators, (Erişim Tarihi: 15/08/2025). https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators
41. Yilmaz, E., & Sensoy, F., (2022). “The Relationship between Growth and Exports: What if the Impact is Negative? Evidence form Turkey”, Journal of Economics, Finance and Accounting (JEFA), 9(3): 104-112.
42. http://doi.org/10.17261/Pressacademia.2022.1619
43. Yuliadi, I., Sari, N. P., Setiawati, S. A. P., & Ismail, S. H. (2024). “The Effect of Exchange Rate, Inflation, Interest Rate and Import on Exports in ASEAN Countries”, Jurnal Ekonomi & Studi Pembangunan, 25(1): 78-86.