Classical Turkish Poets' Approach to Their Own Poetry: Mind Manipulation in the Context of Tefâhur

Year 2026, Volume: 10 Issue: 1, 20 - 44, 25.03.2026

Recep Çelik

https://doi.org/10.31465/eeder.1706774

https://izlik.org/JA93HX69FH

Abstract

Mind manipulation is a method used to control thought, behavior, or emotion, aiming to alter perspectives and induce others to think like us. Accordingly, this study focuses on mind manipulations in classical Turkish poets' discourses regarding their poetry and identities. The human need to be noticed as a distinct individual is a fundamental drive manifested through perception management. Reinforced by the expectation of appreciation, this drive becomes a necessity for many. To fulfill this need, poets engaged in activities termed mind manipulation in poetry. The primary source of this activity is the tefâhur tradition, allowing poets to highlight themselves and their work. Here, tefâhur encompasses fahriye sections in panegyrics and mesnevis but is not limited to them. Most examples are selected from the makta couplets of ghazals. Poets' ability to engage in such framing stems primarily from the tolerance granted by tradition. The manipulations examined in classical Turkish poetry are harmless, offering the audience the option of acceptance or rejection without imposition. Generally, poets display an assertive rather than modest attitude, attempting to guide readers through their statements. These traditionalist efforts are frequently encountered. Ultimately, this study classifies and evaluates examples by classical Turkish poets for this purpose.

Keywords

Poet , Poetry , Fahriye , Tefâhur , Tradition , Mental Manipulation , Classical Turkish Poetry

Klasik Türk Şairlerinin Kendi Şiirine Yaklaşımı: Tefâhur Bağlamında Zihin Manipülasyonu

https://izlik.org/JA93HX69FH

Abstract

Zihin manipülasyonu; düşünce, davranış veya duygu kontrolü için kullanılan bir yöntemdir. Kişilerin bakış açılarını değiştirmek, hatta kendimiz gibi düşünmeye sevk etmek amacını taşır. Bu doğrultuda çalışmada klasik Türk şairlerinin, şiirlerine ve şairliklerine dair söylemlerindeki zihin manipülasyonları üzerinde durulacaktır. İnsanın fark edilme ve farklı birey olarak tanınma gereksinimi, algı yönetimi yoluyla ortaya konan temel dürtüler arasında yer alır. Bu dürtü, takdir edilme beklentisiyle perçinlendiğinde birçok kişi için bir ihtiyaç hâlini alabilir. Birçok şair de bu ihtiyacı giderme adına "şiirde zihin manipülasyonu" adını verdiğimiz faaliyetlere girişmişlerdir. Bu faaliyetin ana kaynağı, klasik Türk şiirinde şairin kendini ve şiirini öne çıkarmasına imkân veren tefâhur (öz-övgü) geleneğidir. Bu makalede tefâhur, kaside/mesnevilerdeki fahriye bölümlerini kapsar; fakat bunlarla sınırlı değildir. Örneklerin büyük bölümü gazellerin makta beyitlerinden seçilmiştir. Şairlerin bu tür yönlendirmelere girişebilmesi, öncelikle geleneğin onlara tanıdığı imkân ve müsamaha sayesindedir. Klasik Türk şiiri özelinde incelenen manipülasyonlar, hedef kitleye kabul ve ret seçeneği sunan veya dayatmanın olmadığı "zararsız" olarak tanımlanabilecek türdendir. Şairlerin şiirleri ve şairlikleri bağlamında, genellikle mütevazı tutum sergilemedikleri ve şiirlerinde beylik cümleler kullanarak okuyucuyu yönlendirmeye çalıştıkları gözlemlenmektedir. Bu açıdan, gelenekçi eğilim taşıyan bu çabalara şiirlerde sıkça rastlanır. Çalışmada klasik Türk şairleri tarafından bu amaçla yapıldığı düşünülen örnekler, sınıflandırılıp değerlendirilmeye tabi tutulmuştur.

Keywords

Şair , Şiir , Fahriye , Tefâhur , Gelenek , Zihin Manipülasyonu , Klasik Türk Şiiri

References

• Abell, L., Brewer, G., Qualter, P. ve Austin, E. (2016). “Machiavellianism, Emotional Manipulation, and Friendship Functions in Women's Friendships.” Personality and Individual Differences, Volume 88, Pages 108-113. https://doi.org/10.1016/j.paid.2015.09.001.
• Açıkgöz, N. (2000). Klâsik Türk Şiir Tenkid Terminolojisi ve “Âb-Dâr” Örneği, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 2, 149-160.
• Aglietta, M., Reberioux, A. ve Babiak, P. (2000). Psychopathic manipulation at work, in Gacono, C.B. (Ed), The Clinical and Forensic Assessment of Psychopathy: A Practitioner’s Guide, Erlbaum, Mahwah, NJ, pp. 287–311.
• Aksoy, Ö. A. (1984). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. İstanbul: İnkılap Yayınları.
• Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âli’nin Divanı. Ankara: KTB. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Apostolou, M., Kasapi, K. ve Arakliti, A. (2015). “Will they do as we wish? An Investigation of The Effectiveness of Parental Manipulation on Mating Behavior.” Evolutionary Psychological Science, Volume 1, Issue 1, pp 28–36. https://doi.org/10.1007/s40806-014-0005-1
• Arslan, M. (2018). Mihrî Hâtun Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58679,mihri-hatun-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Austin, E. J., Farrelly, D., Black, C., ve Moore, H. (2007). “Emotional İntelligence, Machiavellianism and Emotional Manipulation: Does EI have a Dark Side?” Personality and İndividual Differences, 43(1), 179-189.
• Aydemir, Y. (2006). “Sünbüliyye”, Türk Dünyası Ortak Edebiyatı Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Aypay, A. İ. (1992). Nahifî Süleyman Efendi: Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Tenkitli Metni. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya
• Berkovich, I. ve Eyal, O. (2015). “Educational Leaders and Emotions.” Review of Educational Research, 85(1), 129-167.
• Bilkan, A. F. (1993) Nabi'nin Türkçe Divanı (karşılaştırmalı metin) (2 cilt). Yayınlanmamış Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
• Bowers, L. (2003). “Manipulation: Searching for an Understanding.” Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing. 10(3), 329-334.
• Callamari, P. ve Reveron, D. (2003). “China’s Use of Perception Management.” International Journal of Intelligence and Counter Intelligence, 16, 1-15. Doi: 10.1080/08850600390121430.
• Chapaux-Morelli, P. ve Couderc, P. (2017). İkili İlişkilerde Duygusal Manipülasyon: Narsist Bir Partnerle Yüzleşmek. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Çağlar, A. (2013). Üsküplü Atâ Divançesi: Metin-İnceleme. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Trabzon.
• Çavuşoğlu, M. (1979). Amrî Dîvan Tenkidli Basım. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay.
• Çavuşoğlu, M. (1982). Helâkî Divan. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası.
• Çavuşoğlu, M. (1977). Yahya Bey Divan, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay.
• Cündioğlu, D. (2021). Var mısın? İstanbul: Kronik Kitap, 2012.
• Elmalı, H. (1997). “Hassân b. Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (16/399). İstanbul: TDV Yayınları.
• Ergin, A. Ş. (2021). Fennî Dîvânı. Ankara: Anıl Grup Matbaacılık Yay.
• Fehîm-i Kadîm. Divan. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi TY 02858
• Grieve, R. (2011). “Mirror Mirror: The Role of Self-monitoring and Sincerity in Emotional Manipulation.” Personality and Individual Differences, Volume 51, Issue 8, Pages 981-985. https://doi.org/10.1016/j.paid.2011.08.004
• Gültekin, M. (2020), Algı Yönetimi ve Manipülasyon, Kanmanın ve Kandırmanın Psikolojisi. İstanbul: Pınar Yayınları. Huy, Q. N. (1999). Emotional Capability Emotional İntelligence and Radical Change, Academy of Management Review, 24(2), 325-345.
• İpekten, H. (2020). Karamanlı Nizâmî Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/73032,karamanli-nizami-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Karaismailoğlu, A. (2009). “Selman-ı Sâvecî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (36/ 446-447). İstanbul: TDV Yayınları.
• Karakuş, H. (2014). “Kraliçe Arı Sendromu- Pembe Taciz.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 1: 334-356.
• Kaya, B. A. (2017). Azmî-zâde Hâletî Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56159,azmizade-haleti-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Kaplan, F. (2018). Latîfî Tezkiresi’nde Edebî Eleştiri Terimleri ve Edebiyat Eleştirisi. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Muğla.
• Keklik, M. (2014). Üsküplü İshak Çelebi Divan (metin-çeviri-açıklamalar-dizin). Yayınlanmamış Doktora Tezi. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi.
• Kılıç, A. (1994). Ahmed Neylî Divânı. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İzmir
• Kirschner, J. (1994). Manipülasyon Ama Nasıl? İnsanları Etkilemenin ve Kullanmanın Sekiz Ana Kuralı. (A. Arıtan, Çev.) İstanbul: Arıtan Yayınevi.
• Kurtulmuş, R. (2007). “Örfî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (34/96). İstanbul: TDV Yayınları.
• Küçük, S. (1994). Bâkî Dîvânı. Ankara: TDK Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10596,bakidivanisabahattinkucukpdf.pdf?0.
• Mengi, M. (2020). Mesîhî Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/74203,mesihi-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Mermer, A. (2021). Mezâkî Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/120433,mezaki-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Özdağ, Ü. (2020). Algı Yönetimi. Ankara: Kripto Yayınları.
• Özyıldırım, A. E. (1995). Hamdullah Hamdî Divanı’nın Tenkitli Metni. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi: Ankara.
• Pala, İ. (1996). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
• Saraç, Y. (2020). Emrî Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10607,emridivanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Sîmkeşzâde Feyzî. Divan. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi TY 428
• Şahinoğlu, M. N. (2022). “Kemâl-i Hucendî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (25/226). İstanbul: TDV Yayınları.
• Tarlan, A. N. (1963). Necâtî Bey Dîvânı. İstanbul: MEB Yay.
• Tarlan, A. N. (1970). Zatî Divanı (edisyon kritik ve transkripsiyon.) C. II. İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi Yay.
• Tarlan, A. N. (1945). Hayâlî Bey Dîvânı. İstanbul: Burhaneddin Erenler Matbaası.
• Taş, İ. E. ve Korkmaz, H. (2014). “Kamu Kurumlarında Mobbing: Kahramanmaraş Örneği.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 2/1: 29-55.
• Tulum, M. ve Tanyeri, A. (1977). Nev’î Divanı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay.
• Unat, Y. (2007). “Ömer Hayyâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (34/68). İstanbul: TDV Yayınları.
• Yaman, Y. (2014). Âhî Dîvânı (inceleme-tenkitli metin). Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi: İstanbul.
• Yavuz, K. ve Yavuz, O. (2016). Muhibbî Divanı Bütün Şiirleri. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yay.
• Yekbaş, H. (2020). Sehî Bey Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/76504,sehi-bey-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025.
• Yekbaş, H. (2011). Sebzî Divanı (inceleme-tenkitli metin). Yayınlanmamış Doktora Tezi. Cumhuriyet Üniversitesi: Sivas.
• Yenikale, A. (2017). Sünbül-zâde Vehbî Dîvânı. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56212,sunbulzade-vehbi-divanipdf.pdf?0. 26.04.2025
• Yıldız, A. H. (2003). Leskofçalı Gâlib: Hayatı, Dönemi, Sanatı, Divanı ve Metnin Bugünkü Türkçesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Boğaziçi Üniversitesi: İstanbul.