Kırşehir Yöresi Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar: Örgü ve Dokuma Terimleri

Öz

Dokuma ve örgü Türkler arasında çok sevilen el sanatları arasında yer alır. Zaman içerisinde bu el sanatlarının kendine has bir terminolojisi ortaya çıkmıştır. Örgü ve dokuma sanatları konusunda Anadolu’da en önemli merkezlerden biri olan Kırşehir yöresi de bu alanda önemli bir terminolojiyi içermektedir. Bu çalışmada Kırşehir yöresinden tarama yoluyla tespit edilen dokuma ve örgü el sanatında kullanılan terimlere yer verilmiştir. Terimlerin yöresel söz varlığı içerisinde yer alması sebebiyle tespit edilen söz varlığı Derleme Sözlüğü ile karşılaştırılmıştır. Her bölümde tespit edilen sözcükler isimler ve fiiller olmak üzere ikiye ayrıldıktan sonra terim sözlükleri hazırlama ilkeleri doğrultusunda tanımı yapılmıştır. Tanımlanan sözcüklerin kökeni ve sözcük türü hakkında bilgi verilmiştir. Bu bağlamda Kırşehir yöresinden toplamda 123 terimin tanımlaması yapılmıştır. Bu terimlerden 103’ü Derleme Sözlüğü’nde yer almamaktadır. Dokuma ve örgü sanatlarında kullanılan terimlerin büyük bir bölümü Türkçe sözcüklerden oluşmaktadır. Terimlerin türetilmesinde sıfat tamlaması, belirtisiz isim tamlaması ve birleşik fiil yapısının yaygın olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dokuma
• Halı
• Terim
• Örgü
• Derleme Sözlüğü

Contributions to The Dictionary of Compilation From The Kırşehir Regional Dialect: Knitting And Weaving Terms

Öz

Weaving and knitting are among the most beloved handicrafts among Turks. Over time, these handicrafts have developed their own unique terminology. The Kırşehir region, one of the most important centers for knitting and weaving arts in Anatolia, also contains significant terminology in this field. This study includes terms used in weaving and knitting handicrafts identified through surveys in the Kırşehir region. Since the terms are part of the regional vocabulary, the identified vocabulary was compared with the Compilation Dictionary. In each section, the identified words were divided into nouns and verbs, and then defined in accordance with the principles of preparing terminology dictionaries. Information was provided about the origin and word type of the defined words. In this context, a total of 123 terms from the Kırşehir region were defined. Of these terms, 103 are not included in the Compilation Dictionary. The majority of terms used in weaving and knitting arts consist of Turkish words. It was determined that adjective phrases, indefinite noun phrases, and compound verb structures are commonly used in the derivation of terms.

Anahtar Kelimeler

• Weaving
• Carpet
• Term
• Knitting
• Compilation Dictionary

Kaynakça

1. Atabay, S., 2009. Keçi Kalesinin Bağrında Bir Türkmen Oymağı Kırşehir Eski Kızılcaköy Türkmenleri. ISBN: 978-9944-473-25-5, 194 sayfa, Kırşehir.
2. Boyacıoğlu, M., 2022. Kaman Ağzı “Nöörüyon”. NY Matbaacılık ve Yayıncılık, ISBN: 9789944561334, 160 sayfa, Ankara.
3. Derleme Sözlüğü, 1993. C.1-12, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
4. Deniz, B., 1997. Kırşehir ve Mucur Halılarının Sözlüğü 1, Arış Dergisi, 1, 158-153.
5. Deniz, B., 1984. Kırşehir Halıları. Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi, III:.25-81.
6. Deniz, B., 2000. Türk Dünyasında Halı ve Düz Dokuma Yaygıları. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, ISBN: 978-975-16-128-23, 284 sayfa, Ankara.
7. Erbaş, İ., 2015. Kırşehir Dalakçı Köyü Söz Varlığı-Folklor-Geçmiş Günler. Ürün Yayınları. ISBN: 978-605-493-8513, 384 sayfa, Ankara.
8. Ercilasun, A. B., Akkoyunlu, Z., 2014. Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 978-975-16-2837-4, 995 sayfa, Ankara.

9. Erdoğan, S., 2021. Kırşehir Yöresinden Tespit Edilen Dokumacılık Terimleri (İsimler). Türklük Bilimi Araştırmaları, 50, 69-93.
10. Erdoğan, S. 2022. Çiçekdağı (Kırşehir) İlçesinden Derleme Sözlüğü’ne Katkılar. Sayfa: 485-492, Her Yönüyle Çiçekdağı Sempozyumu (24-26 Kasım 2022) Bildiriler. Güneş Ofset Matbaacılık, 574 sayfa, Kırşehir.
11. Erdoğan, S., 2022. Türkiye’de “Derleme Sözlüğü” ile İlgili Yapılan Çalışmalar Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi (1990-2021). RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 27: 211- 226.
12. Etikan, S., Ölmez, F.N., Kılıçaslan, H., Şahin, C., 2020. Kırşehir El Sanatları, Gece Kitaplığı Yayınları, ISBN: 978-625-770-268-3, 261 sayfa, Ankara.
13. Girişen, N., 2020. Terminolojide Tanım ve Tanım Çözümleme Ölçütleri. Uluslararası Disiplinler Arası Dil Araştırmaları (DADA) Dergisi, 1: 53- 73.
14. Gökyay, O. Ş. 1992. Burhan-ı Katı Tercümesi. İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 6, 433-34, İstanbul.
15. Gülensoy, T., 2007. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları, ISBN: 978-975-16-1971-6, 1204 sayfa, Ankara.
16. Günşen, A., 2001. Kırşehir Yöresi Ağızları Sözlüğü, OcakYayınları, ISBN: 975-422-206-1, 261 sayfa, Ankara.
17. Hantal, H., 2015. İlimiz Kırşehir Kırşehir Denilince Aklımıza Gelenler Unutulmayanlar, Kültür Ajans Yayınları, ISBN: 978-605-325-046-3, 168 sayfa, Ankara.
18. Karaçay, Ç. 2011. Ankara Etnografya Müzesi’ndeki Kırşehir Halıları. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Gül Tunçel, 226 sayfa, Ankara
19. Karataş, M., 2013. Türk Dilinde Yanış (Motif) Adları-Anadolu Sahası-. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları, ISBN: 978-605-439732-7, 403 sayfa, Muğla.
20. Kılıçaslan, H., Etikan, S., Ölmez, F. N., 2023. Kırşehir El Örgüsü Çorapları ve Patikleri. Nobel Yayıncılık, ISBN: 978-625-393-225-1, XXII+ 134 sayfa, Ankara.
21. Tokmak, Ş., 2022. Dağarcık (Kırşehir Kelimeleri ve Kırşehir Ağzı), Dizgi Grafik Basım, ISBN: 978-605-74562-1-2, 192 sayfa, Ankara.
22. Ölmez, F. N., Etikan, S., Kılıçaslan, H., Şahin, C., 2021. Kırşehir Özbağ Kirkitli Dokumaları. Gece Kitaplığı. ISBN: 978-625-7462-03-7, 336 sayfa, Ankara:
23. Öztürk, B., Karayar, G., 2018. Özel Bir Koleksiyonda Bulunan Kırşehir ve Muzur Halıları. ” Asos Journal, 66: 121-133.
24. Pala, Z. 2016. Konya Etnografya Müzesi ve Mevlana Müzesi’nde Bulunan Kırşehir Halıları. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Geleneksel Türk Sanatları Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Meral Akan, 203 sayfa, Konya.
25. Sevgi, O. 2023. Ormancılık Terimbilimi. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Yayınevi, ISBN: 978-605-7880-27-7, 148 sayfa, İstanbul.
26. Soydan, S., 2013. Derleme Sözlüğü’nde Dokumacılıkla İlgili Söz Varlığı., Turkish Studies, 8: 1287-1303.
27. Vahapoğlu, P., 2014. Kırşehir İli El Dokuması Halılarındaki Teknik, Desen ve Kompozisyon Özelliklerinin İncelenmesi. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, El Sanatları Eğitimi Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Feriha Akpınarlı, 348 sayfa, Ankara.