Lise Biyoloji Ders Kitaplarındaki Metaforların İncelenmesi

Öz

Metaforlar, günlük dilde olduğu gibi biyoloji eğitiminde de önemli bir ifade aracıdır. Özellikle “hücre” konularında ve mikroskobik düzeydeki kavramlarda sıkça kullanılmaktadır. Biyoloji eğitiminde tüm eğitim düzeylerinde metaforik ifadelere sık sık başvurulmaktadır. Biyolojik kavramlarda metaforik ifadelere başvurmak, öğrenmeye önemli ölçüde etki etmektedir. Bu çalışmanın amacı, 2019-2020 öğretim yılında Türkiye’deki fen liselerinde okutulmakta olan 9., 10., 11. ve 12. sınıf biyoloji ders kitaplarındaki metaforları incelemek ve sınıflandırmaktır. Nitel araştırma yöntemi ve doküman inceleme tekniği kullanılmış; elde edilen veriler betimsel analiz ve içerik analizi ile değerlendirilmiştir. Tespit edilen veriler hedef kavramın sayısına, hedef kavramın soyutlanma düzeyine ve içeriğine göre ayrı ayrı sınıflandırılarak tablo haline getirilmiştir. Elde edilen veriler, metaforların en yoğun olarak “hücre” ve “insan fizyolojisi” konularında kullanıldığını göstermektedir. Biyoloji kavramlarının tamamen yalın bir dille aktarılması, yazıları silinmiş bir kitabı okumaya benzetilebilir. Bu nedenle metaforlar, hem ders kitaplarında hem de günlük iletişimde eğitsel ve dilsel bir araç olarak var olmaya devam edecektir. Ancak, öğrencilerde kavram yanılgısı oluşturmadan, öğrenmeyi destekleyecek biçimde kullanılmaları önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Metafor
• Ders Kitabı
• Biyoloji Eğitimi
• Bilim Dili

Examination of Metaphors in High School Biology Textbooks

Öz

Metaphors, as in everyday language, are also an important means of expression in biology education. They are frequently used especially in “cell” topics and in concepts at the microscopic level. Metaphorical expressions are frequently used in biology education at all levels. Using metaphorical expressions in biological concepts significantly impacts learning. The aim of this study is to examine and classify the metaphors in the 9th, 10th, 11th, and 12th grade biology textbooks used in science high schools in Turkey during the 2019–2020 academic year. The study employed a qualitative research design and the document analysis method; the data obtained were analyzed using descriptive and content analysis. The collected data were classified and tabulated according to the number of target concepts, the level of abstraction of the target concept, and its content. The findings show that metaphors are most commonly used in “cell” and “human physiology” topics. Explaining biology concepts in a completely plain language can be compared to reading a book with erased text. Therefore, metaphors will continue to exist as both an educational and linguistic tool in textbooks as well as in daily communication. However, it is important that they are used in ways that support learning without creating conceptual misunderstandings among students.

Anahtar Kelimeler

• Metaphor
• Textbook
• Biology Education
• Scientific Language

Kaynakça

1. Adnan, Y. A., 2015. Ortaöğretim 12. sınıf biyoloji ders kitabında kullanılan analojiler üzerine bir araştırma. NEÜ Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Musa Dikmenli, 77 sayfa, Konya.
2. Atav, E., Erdem, E., Yılmaz, A., Gücüm, B., 2004. Enzimler konusunun anlamlı öğrenilmesinde analojiler oluşturmanın etkisi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 27:21-29.
3. Atıcı, T., Samancı, N. K., Özel, Ç.A., 2007. İlköğretim fen bilgisi ders kitaplarının biyoloji konuları yönünden eleştirel olarak incelenmesi ve öğretmen görüşleri. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1):115-131.
4. Botha, E., 2009. Why metaphor matters in education. South African Journal of Education, 29:431-444.
5. Carew, A. L., Mitchell, C. A., 2006. Metaphors used by some engineering academics in Australia for understanding and explaining sustainability. Environmental Education Research. 12(2):217-231.
6. Cho, H. H., Kahle, J. B., Norland, F. H., 1985. An investigation of high school biology textbooks as sources of misconceptions and difficulties in genetics and some suggestions for teaching genetics. Science Education, 69(5):707-719.
7. Dikmenli, M., Gülcan, B. K., Duran, T., 2023. Investigation of anthropomorphic discourses in biology textbooks. Jurnal Penelitian dan Pembelajaran IPA, 9(2):161-193.
8. Dikmenli, M., Aydoğan, H. S., Gülcan, B. K., Ünal, A. K., 2019. Investigation of metaphors in undergraduate biochemistry textbook. International Human and Civilization Congress From Past to Future Full Text Book. 17-21 Nisan, Alanya: Çizgi Kitabevi Yayınları, 1343-1347.

9. Dikmenli, M., Çardak, O., 2018. Investigation of metaphors in the 10th grade biology textbook (2018-2019). International Academic Research Congress Full Text Book. 3 Ekim-3 Kasım, Alanya: Çizgi Kitabevi Yayınları, 2191-2194.
10. Dikmenli, M., 2015. A study on analogies used in new ninth grade biology textbook. Asia-Pacific Forum on Science Learning and Teaching, 16(1):1-20.
11. Dikmenli, M., Çardak, O., 2007. Biyoloji öğretmen adaylarının geliştirdikleri analojiler üzerine bir araştırma. Sayfa: 16-20, Uluslar Arası Öğretmen Yetiştirme Politikaları ve Sorunları Sempozyumu Bildiri Kitabı, Azerbaycan.
12. Dikmenli, M., Çardak, O., 2004. Lise 1 biyoloji ders kitaplarındaki kavram yanılgıları üzerine bir araştırma. Eğitim Araştırmaları Dergisi, 17:130-141.
13. Duit, R., 1991. On the role of analogies and metaphors in learning science. Science Education, 75(6):649-672.
14. Glaser, B. G., Strauss, A. L., 1967. The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Sociology Press.
15. Gündüz, E., Yılmaz, M., Çimen, O., Karakaya, F., 2019. 11. sınıf biyoloji ders kitabındaki konuların bilimsel içerik bakımından incelenmesi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(3):999-1015.
16. Gündüz, E., Yılmaz, M., Çimen, O., Şen, U., 2017. MEB ortaöğretim 11. sınıf biyoloji ders kitabının bilimsel içerik bakımından incelenmesi. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 37(3):1115-1140.
17. Hedgecoe, A. M., 1999. Transforming genes: metaphors of information and language in modern genetics. Science As Culture, 8(2):209-229.
18. Jensen, D. F. N., 2006. Metaphors as a bridge to understanding educational and social contexts. International Journal of Qualitative Methods, 5(1):36-54.
19. Kete, R., Acar, N., 2007. Lise 2 biyoloji ders kitapları üzerine öğrenci tutumlarının analizi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 15(1):221-230.
20. Kete, R., 2006. 6. sınıf fen bilgisi biyoloji konularında kavram yanılgıları. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 19:63-70.
21. Kılıç, A., Seven, S., 2006. Konu alanı ders kitabı incelemesi. Pegem Yayıncılık, 6. Baskı, ISBN: 978-975-6802-90-8, 242 sayfa, Ankara.
22. Köseoğlu, F., Atasoy, B., Kavak, N., Akkuş, H., Budak, E., Tümay, H., Kadayıfçı, H., Taşdelen, U., 2003. Bir fen ders kitabı nasıl olmalı. Asil Yayın Dağıtım, ISBN: 975-8784-11-0, 245 sayfa, Ankara.
23. Küçükahmet, L., 2004. Konu alanı ders kitabı inceleme kılavuzu. Nobel Yayın Dağıtım. ISBN: 975-591-509-5, 392 sayfa, Ankara.
24. Lakoff, G., Johnson, M., 2005. Metaforlar: hayat, anlam ve dil. Çeviren: Gökhan Yavuz Demir, Paradigma Yayıncılık, ISBN: 978-975-9218-28-7, 315 sayfa, İstanbul.
25. Liang, Y., Cobern, W. W., 2013. Analysis of a typical chinese high school biology textbook using the AAAS textbook standards. Eurasia Journal of Mathematics, Science & Technology Education, 9(4):329-336.
26. Martínez, J., Peñaloza, G., 2025. A flawed metaphor: an analysis of the descriptions of human fertilization by high school students in Mexico. Science & Education. https://doi.org/10.1007/s11191-025-00685-6.
27. Miles, M. B., Huberman, A. M., 2016. Genişletilmiş Bir Kaynak Kitap: Nitel Veri Analizi. (S. Akbaba Altun & A. Ersoy, Çev. Ed.; 2. bs.). Pegem Akademi, ISBN: 978-605-318-141-5, 360 sayfa, Ankara.
28. Mouraz, A., Pereira, A.V., Monteiro, R., 2013. The use of metaphors in the processes of teaching and learning in higher education. International Online Journal of Educational Sciences, 5(1):99-110.
29. Nakiboğlu, C., Poyraz, H. E., 2006. Üniversite kimya öğrencilerinin atom ve kimyasal bağlar konularını açıklamada “insana özgü dil” ve “canlılığı” kullanmalarının incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 14(1):83-90.
30. Nelkin, D., 2001. Molecular metaphors: The gene in popular discourse. Macmillan Magazines, (2):555-559.
31. Özcan, E. Ş., 2019. Lise Yeni 12. sınıf biyoloji ders kitabında kullanılan metaforlar ve analojiler üzerine bir araştırma. NEÜ Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Musa Dikmenli, 85 sayfa, Konya.
32. Petchey, S., Treagust, D., Niebert, K., 2023. Improving university life science instruction with analogies: insights from a course for graduate teaching assistants. CBE—Life Sciences Education, 22(2):ar24.
33. Pramling, N., Saljö, R., 2007. Scientific knowledge, popularisation, and the use of metaphors: Modern genetics in popular science magazines. Scandinavian Journal of Educational Research, 51(3):275-295.
34. Saban, A., Koçbeker, B. N., Saban, A., 2006. An investigation of the concept of teacher among prospective teachers through metaphor analysis. Educational Sciences: Theory & Practice, 6(2):509-522.
35. Schwartz, M. S., Fischer, K. W., 2006. Useful metaphors for tackling problems in teaching and learning. About Campus, 11(1):2-9.
36. Talanquer, V., 2007. Explanations and teleology in chemistry education. International Journal of Science Education 29(7):853-870.
37. Wahlberg, S. J., Haglund, J., Gericke, N. M., 2024. Metaphors on protein synthesis in Swedish upper-secondary chemistry and biology textbooks – A double-edged sword. Research in Science Education, 55:425-444.
38. Yapıcı, İ. Ü., Coşkun, Y., Akbayın, H., 2009. Bir ders kitabı inceleme çalışması örneği: MEB 10. sınıf biyoloji ders kitabının eleştirel olarak incelenmesi. I. Uluslararası Eğitim Araştırmaları Kongresi, Çanakkale.
39. Yenice, N., Tunç, G. A., Yavaşoğlu, N., 2018. Ortaöğretim öğrencileri ile fen bilgisi öğretmen adaylarının biyoloji kavramına ilişkin geliştirdikleri analojiler. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2):16-30.
40. Yıldırım, A., Şimşek, H., 2016. Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık, ISBN: 978-975-02-3999-1, 448 sayfa, Ankara.