Cumhuriyet Devriminin Taşraya Yansımaları

Öz

Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden başlayarak Millî Mücadele ve erken Cumhuriyet yıllarına uzanan süreçte taşra (kırsal) alanlar, nüfusun büyük bölümünü barındırması nedeniyle devlet politikalarının merkezinde yer almıştır. Çalışma, Cumhuriyet kadrolarının köylüyü yalnızca üretimin unsuru olarak değil, ulusal kalkınmanın temel aktörü olarak gördüğünü vurgular. Bu çerçevede önce “kırsal” ve “kırsal alan” kavramlarının tanımlarının disiplinlere, hukuki metinlere ve istatistiksel ölçütlere göre değiştiği belirtilir; OECD’nin nüfus yoğunluğu ölçütü ve Türkiye’de 20 bin nüfus eşiğine dayanan yaklaşım örneklenir. Ardından Osmanlı’dan devralınan kırsal yapının Tanzimat’la birlikte idari düzenlemeler (muhtarlık, vilayet nizamnameleri), tarımsal kurumlar ve ziraat eğitim girişimleriyle dönüştürülmeye çalışıldığı; II. Abdülhamid dönemindeki ziraat ve baytar okulları ile II. Meşrutiyet’te köy yönetimine dair adımların bu süreci beslediği anlatılır. Erken Cumhuriyet döneminde ise vergi reformları (ağnam vergisi uygulamaları, 1925’te aşarın kaldırılması), İzmir İktisat Kongresi kararları, 442 sayılı Köy Kanunu’nun köylere tüzel kişilik kazandırması ve köy işlerini düzenlemesi, iskân ve kooperatifçilik politikaları öne çıkar. Hayvancılıkta ıslah, suni tohumlama ve hayvan hastalıklarıyla mücadele; halk sağlığında trahom, sıtma gibi salgınlara karşı kurumlaşma ve 1930 Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun getirileri değerlendirilir. Eğitim alanında Maarif Kongresi, yabancı uzman raporları, köy müfredatları, eğitmen kursları ve köy öğretmen okulları gibi uygulamalarla taşrada toplumsal dönüşümün hedeflendiği belirtilir. Sonuçta metin, sınırlı kaynaklara rağmen Cumhuriyet’in kırsalda eğitim, sağlık ve üretim alanlarında önemli bir dönüşüm zemini oluşturduğunu savunur. Bu çalışmada Cumhuriyet Devrim’inin erken dönemlerdeki taşraya dönük politika ve uygulamaların bir değerlendirilmesi yapılacaktır. Çalışmada kaynak olarak dönemin süreli yayınları ve ilgili literatürden yararlanılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Taşra
• Devrim
• Köycülük
• Kanun

Reflections of the Republican revolution on the countryside

Öz

From the late period of the Ottoman Empire through the National Struggle and into the early years of the Republic, provincial (rural) areas occupied a central place in state policies, as they were home to the majority of the population. The study emphasizes that the Republican cadres perceived the peasantry not merely as an element of production, but as the principal actor of national development. In this context, it is first noted that the definitions of the concepts of “rural” and “rural area” vary according to disciplinary approaches, legal frameworks, and statistical criteria; the population-density criterion developed by the OECD and the approach adopted in Türkiye based on a threshold of 20,000 inhabitants are cited as examples. The study then explains that the rural structure inherited from the Ottoman Empire was subjected to transformation through administrative reforms introduced during the Tanzimat period—such as the establishment of village headmanships and provincial regulations—as well as through agricultural institutions and initiatives in agricultural education. It further notes that agricultural and veterinary schools founded during the reign of Abdülhamid II and the measures concerning village administration introduced during the Second Constitutional Period contributed to this process. In the early Republican period, prominent developments included fiscal reforms (the application of the animal tax and the abolition of the tithe in 1925), the decisions adopted at the İzmir Economic Congress, and the enactment of the Village Law (Law No. 442), which granted legal personality to villages and regulated village affairs, along with settlement and cooperative policies. In the field of animal husbandry, emphasis was placed on breeding improvement, artificial insemination, and the control of animal diseases; in public health, the institutionalization of measures against epidemics such as trachoma and malaria and the provisions introduced by the Public Health Law of 1930 are evaluated. In the sphere of education, the study highlights the aim of achieving social transformation in rural areas through initiatives such as the National Education Congress, reports prepared by foreign experts, village-specific curricula, instructor training courses, and village teacher training schools. Overall, the study argues that despite limited resources, the Republic succeeded in establishing a significant foundation for transformation in rural areas, particularly in the fields of education, health, and production. In this study, an evaluation will be made of the policies and practices directed toward the provinces during the early period of the Republican Revolution. Periodicals of the period and the relevant literature will be used as the main sources for the study.

Anahtar Kelimeler

• Province / Provincial Areas
• Revolution
• Village
• Law

Kaynakça

1. Akkafa, Yasemin. Köy Eğitmenleri Kanunu ve Türk Millî Eğitiminde Uygulanması. Konya: Selçuk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2010, ss. 23, 25, 28, 43, 53–54.
2. Altay, Sadet. “Cumhuriyet’in İlk On Beş Yılında Ebelik Eğitimine ve Mesleğin Dönüşümüne Dair Kısa Bir Bakış (1923–1938)”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 18/35 (Güz 2017), ss. 167–217.
3. Argun, Turgut. “Hayvan Yetiştiriciliği ve Hastalıklar”. İktisadi Yürüyüş 7/146 (Ocak 1946), s. 49.
4. Aslan, Muhammed. Atatürk Döneminde Köy Politikaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
5. Başgöz, İlhan. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türkiye’de Eğitimin Genel Görünümü”. Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Sempozyumu. Ankara, 2010, ss. 8–11.
6. Bingöl, Vasfi. Atatürk’ün Millî Eğitimimizle İlgili Düşünce ve Buyrukları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1970, ss. 11–13.
7. Bulan, Sümeyra. Türkiye’de Hayvancılık (1923–1950). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
8. Burgaç, Murat. Trakya Umumi Müfettişliği. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.

9. Çeçen, Anıl. Halkevleri. Ankara: Gündoğan Yayınları, 1990, s. 98,133,134.
10. Doğaner, Yasemin. “Halkevleri”. Atatürk Ansiklopedisi. Erişim 4 Şubat 2026. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/halkevleri
11. DPT, Devlet Planlama Teşkilatı. Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi. Ankara: 2006.
12. https://www.gmka.gov.tr/dokumanlar/yayinlar/2010-2023.
13. Emecen, Feridun. “Ağnam Resmi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 25 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/agnam-resmi
14. Emek, Fatma. İkinci Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de Hayvancılık (1908–1938). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
15. Engin, Rıdvan. “Erken Cumhuriyet Döneminde Tarım Politikalarını Desteklemeye Yönelik Bir Vergi Reformu: Aşar Vergi’nin Kaldırılması”. Maliye Çalışmaları Dergisi – Journal of Public Finance Studies 72 (20 Eylül 2024), ss. 30–32.
16. Fügen, Berkay. Yerleşme Sosyolojisine Başlangıç: Tarih ve Toplum, Köy ve Kent. Bursa: Ekin Yayınları, 2009, s. 75.
17. Geray, Cevat. Dünden Günümüze Kırsal Gelişme Politikaları. Ankara: Phoenix Yayınları, 2011, s. 23,24,27,35.
18. Güneş, Mehmet. Osmanlı Döneminde Muhtarlık ve İhtiyar Meclisi. İstanbul: Kitapevi Yayınları, 2014, ss. 126–127.
19. Kapluhan, Erol. “1921 Maarif Kongresi’nin Türk Eğitim Tarihindeki Yeri ve Önemi”. Atatürk Yolu Dergisi 14/54 (Ekim 2014), ss. 1–15.
20. Kayıkçı, Sabrina. Türkiye’de Kırsal Alan Yönetimi. İstanbul: Sosyal Araştırmalar Vakfı, 2009, s. 30-31.
21. Keskin, Özkan. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Modern Ziraat Eğitiminin Yaygınlaşması: Ankara Numune Tarlası ve Çoban Mektebi”. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Dergisi (OTAM) 28 (2010), s. 102.
22. Kılınç, Mustafa. “Basında Atatürk Orman Çiftliği (1925–1938)”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 100 (Güz 2019), ss. 561–564.
23. Kızılkaya, Oktay – Akay, Tolga. II. Abdülhamid’in Tarımsal Kalkınma Hamlesi. Ankara: Son Çağ Yayınları, 2014, s. 5. KK, Köy Kanunu. Türkiye: Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1924. Erişim 25 Ocak 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.442.pdf
24. Kocaşlı, İbrahim Onur. “1923 İzmir İktisat Kongresinde Alınan Kararların Dönemin İktisat Politikalarına Etkileri”. International Journal of Academic Value Studies 7/17 (2017), s. 144.
25. Koçdaş, Adem- Koçdaş, Ayşe. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında (1923-1933) Uygulanan Eğitim Politikalarının Okuryazarlık Oranı Üzerine Etkileri”. Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi (ULEDEF) 2/2 (Aralık 2023), s. 628-630.
26. Kopar, Metin. Türkiye’de Sağlık Sistemi ve Salgın Hastalıklarla Mücadele (1920-1938). Ankara: 1. Basım, 2022.
27. Kural, Sait Ali. “İstanbul Belediyesinin Fatih Hayvan Hastanesi”. Türk Veterinerler Birliği Dergisi 8/5–6 (Ekim 1938), ss. 309–310.
28. Milliyet. “Hayvanat İçin” (21 Nisan 1929), s. 3. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/milliyet//milliyet_1929/milliyet_1929_nisan_/milliyet_1929_nisan_21_.pdf
29. Milliyet ‘’Sivrisinek Mücadelesi’’ (24 Nisan 1929), s. 5. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/GAZETE/milliyet//milliyet_1929/milliyet_1929_nisan_/milliyet_1929_nisan_24_.pdf
30. Özkaya, Hilal. “Cumhuriyet Döneminde Bulaşıcı Hastalıklarla Mücadele”. Türkiye Aile Hekimliği Dergisi 20/2 (2016), ss. 77–84.
31. Reyhan, Hakan – Reyhan, Cenk. “Tarım Kredi Kooperatifleri”. Atatürk Ansiklopedisi. Erişim 4 Şubat 2026. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr
32. Sakaoğlu, Necdet. “Atatürk Döneminde Öğretmen Yetiştirme Politikaları”. Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Sempozyumu. Ankara,2010, ss. 265–281.
33. Sarı, Muhammed. “Atatürk Dönemi İskân Kanunları”. Atatürk Ansiklopedisi. Erişim 1 Şubat 2026. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ataturk-donemi-iskan-kanunlari
34. Tangulu, Zafer – Karadeniz, Oğuzhan – Ateş, Sinan. “Cumhuriyet Dönemi Eğitim Sistemimizde Yabancı Uzman Raporları (1924–1960)”. Turkish Studies 9/5 (Nisan 2014), ss. 3-4-5.
35. TBMM, Türkiye Büyük Millet Meclisi. Zabıt Ceridesi. Ankara: TBMM Matbaası, 1930, D. 3, C. 20, s. 87. https://acikerisim.tbmm.gov.tr
36. Tekir, Süleyman. “Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’de Bulaşıcı Hastalıklarla Mücadele (1923–1930)”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 65 (Mayıs 2019), s. 427.
37. TOBB, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği. “Ekonomik Forum”. Erişim 25 Ocak 2026. https://www.ekonomikforum.com.tr
38. Üstel, Füsun. İmparatorluktan Ulus-Devlete Türk Milliyetçiliği: Türk Ocakları. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004, ss. 111–113.
39. Yıldırım, Mehmet Ali. “Halkalı Ziraat Mektebi’nin Açılış Sürecine Dair Bazı Mülahazalar ve Amasyan Efendi’nin Layihası”. Ankara Üniversitesi Araştırma Dergisi 32/53 (2012), s. 288.