![Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] Kapak](https://dergipark.org.tr/media/cache/journal_croped/8840/7a2a/f31d/69ad3ada45c121.94418680.jpeg)
OSMANLI’DA SARAYIN ŞAİRİ EDEBÎ YÖNDEN DEĞERLENDİRMESİ VE ÖDÜLLENDİRMESİ (909-917/1503-1512)
Öz
Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nda II. Bayezid döneminde şair-patron ilişkilerini ve şairlerin ödüllendirilme sistematiğini ele almaktadır. Himaye geleneği, Osmanlılar için önceki İslam devletlerinden miras alınan bir yapıdır ve sultanların sanatçılara ve şairlere verdikleri desteğin sürekliliğini sağlamıştır. Makale, II. Bayezid’in himayesinde bulunan şairlerin ödüllendirilme süreçlerini arşiv belgeleri ışığında incelemektedir. Şairlere verilen nakdî ve ayni ödüller; kaside, mersiye, tarih ve kitap gibi edebî üretimler ve bu üretimlerin ayrıca desteklenmesi için seçilen karşılıksız ödüllendirmeler (in’am, tasadduk gibi) temel alınarak analiz edilmiştir. Çalışma, ödüllerin şairlerin edebî üretimlerinin niteliğine mi yoksa saray nezdindeki prestijlerine mi dayandığını sorgulamaktadır. Excel tablosuna aktarılan arşiv verileri, grafikler ve tablolar yardımıyla değerlendirilmiş; şairlerin aldıkları ödüller, kronolojik olarak (gün, ay ve yıl) incelenmiştir. Böylece her bir şairin kronolojik bir gelişim karnesi çıkarılmış ve detaylı analizler yapılmıştır. Analizlerde özellikle kaside yazan şairlerin aldıkları ödüllerin diğer şiir türlerine kıyasla daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu bağlamda şairlerin bürokrasideki konumlarının ödüller üzerinde etkili bir rol oynadığı, edebî değer yanında prestijin de önemli bir etken olduğu sonucuna varılmıştır. Özellikle II. Bayezid’in saraya yakın isimler arasında teşrifat/protokol sistemiyle uyumlu bir ödüllendirme yaptığı dikkati çekmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Osmanlı sarayında edebî himaye politikalarına dair yeni bakış açıları sunmaktadır. Çalışmanın bulguları, şairlere verilen ödüllerin sadece sanatsal yeteneklerine göre değil, aynı zamanda bürokrasideki sosyal ve politik konumlarına göre de belirlendiğini ortaya koymaktadır. Bu da II. Bayezid devrinde himaye sisteminin edebî eserlerin sanatsal değerinin yanı sıra toplumsal ve politik ilişkilerle iç içe geçtiğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
Klasik Türk edebiyatı, Akçe, II. Bayezid; Prestij, Saray, Ödül.
Teşekkür
Makalenin yazım sürecindeki bütün veriler Prof.Dr. İsmail E. Erünsal hocanın eserlerinden derlenmiştir. Ayrıca bizzat görüşünü aldığım Sayın Prof.Dr. İsmail E. Erünsal hocama çok teşekkür ederim. Ayrıca yayım sürecindeki titiz çalışmalarından ötürü ESTAD'a çok teşekkür ederim.
Kaynakça
- AÇIKGÖZ, Mustafa (1996). II. Bâyezîd Devri İn’âmât Defteri (Muharrem-Zilhicce 910/Haziran- Mayıs 1504-1505). (Yüksek Lisans Tezi), İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- AKÇAY, Gülçiçek (2021) İDRİS, İdris-i Bitlisi, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS), 2021 https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/idris-idrisi-bitlisi. [Erişim tarihi:27.01.2025]
- ARMUTLU, Sadık (2014) Şu’arâ Hocası Mâder-zâd Bir Şâir: Zâtî. Doğu Esintileri, (2), 77-136.
- BARKAN, Ömer Lütfi (1979). İstanbul saraylarına ait muhasebe defterleri. Belgeler, 9, 296-380.
- CANIM, Rıdvan (2018). Latifi. Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: KTB Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0 [Erişim tarihi: 28.01.2025]
- BAYRAM, Yavuz (2018). Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-215522/adli-divani.html [Erişim tarihi: 28.01.2025]
- Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (2024). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 363/ 38, 363/ 38, 363/ 52, 363/ 42, 363/ 39, 363/ 49, 363/ 7, 363/ 60, 363/ 63, 363/ 72, 363/ 61, 363/ 37, 363/ 41, 363/ 15, 363/ 64, 363/ 2, 363/ 57, 363/ 17, 363/ 12, 363/ 65, 363/ 71, 363/ 76, 363/ 70, 363/ 55.
- ÇAKIR, Baki (2016). Osmanlı Devleti’nin Bilinen En Eski (1495-1496) Bütçesi ve 1494-1495 Yılı İcmali. Osmanlı Araştırmaları, 47(47), 113-145. https://doi.org/10.18589/oa.582970 [Erişim Tarihi: 09.09.2024].
- DADAŞ, Cevdet (2002). “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Şairlere Verilen Câize ve İhsanlar”, Türkler, C.11, Yeni Türkiye Yay., Ankara, s.748-757.
- DUMAN, Ali (2021). Sultân'ın atış günlükleri: "Târih-i tüfeng-endâzî-i sultân Mahmûd hân-ı evvel". Journal Of International Social Research, 14(76), 142.
