TARİHÎ TARİH METİNLERİNİN NEŞRİNDE FİLOLOJİK YAKLAŞIMIN ÖNEMİ: NUSRET-NÂME ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 626 - 683, 23.12.2025

Ferudun Hakan Özkan

https://doi.org/10.58659/estad.1817631

Öz

Türk dili, edebiyatı ve Osmanlı tarihi sahalarındaki akademik araştırmaların temel çalışma eksenlerinden birini, Arap harfleriyle telif edilmiş edebî, tarihî ve ilmî eserlerin Latin temelli Türk alfabesine aktarılması, yani metin neşri faaliyetleri oluşturmaktadır. Bu faaliyetlerin bilimsel ölçütlere uygun olarak yürütülebilmesi, araştırmacının disiplinler arası bir donanıma sahip olmasını zorunlu kılmaktadır. Neşri gerçekleştirecek uzmanın, eserin muhtevasından (tarih, tıp, coğrafya vb.) bağımsız olarak, metne filolojik bir bakış açısıyla yaklaşması elzemdir. Bu filolojik yetkinlik; Türkçenin tarihî dönemlerinin fonolojik, morfolojik, sentaktik ve semantik yapısına vukûfiyeti, Arapça ve Farsça dil bilgisi kurallarıyla teşekkül etmiş terkiplere hâkimiyeti, Osmanlı paleografyası bilgisini ve tenkitli metin neşri metodolojisine tam riayeti kapsamaktadır.
Bu bağlamda, 16. yüzyılın önde gelen şâir, nâsir, müverrih ve bürokratlarından Gelibolulu Mustafa Âlî Efendi’nin (ö. 1600) Osmanlı-İran savaşlarını konu edinen Nusret-nâme adlı eserinin, nüshaları karşılaştırılarak hazırlandığı belirtilen tenkitli metin neşrinde, bahsi geçen filolojik yaklaşım ve metodolojik titizlikten uzak kalındığı gözlemlenmiştir. Söz konusu neşrin, bu temel eksiklikten kaynaklanan pek çok hatayla malul olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmada, mezkûr yayındaki hatalar, "Tenkitli Metin Metodolojisine İlişkin Eksik ve Hatalar” ve “Arap Harfli Metnin Okunuşuyla İlgili Hatalar” olmak üzere iki ana başlık altında tasnif edilmiş, ayrıntılı olarak incelenmiş ve örneklendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Nusret-nâme , Gelibolulu Mustafa Âlî , tenkitli metin neşri , okuma hataları , eş yazımlı kelimeler

The Importance of a Philological Approach in the Scholarly Edition of Historical Texts: The Case of Nusret-nâme

Öz

One of the central pursuits in the academic fields of Turkish language, literature, and Ottoman history consists of text publication activities—specifically, the transcription of literary, historical, and scientific works composed in Arabic script into the Latin-based Turkish alphabet. The execution of these activities in accordance with scholarly standards necessitates that the researcher possesses multidisciplinary expertise. It is essential for the specialist undertaking the publication to approach the text from a philological perspective, regardless of the work's content (e.g., history, medicine, geography). This philological competence includes a comprehensive understanding of the phonological, morphological, syntactic, and semantic structures of historical periods of Turkish, a mastery of the compounds formed according to Arabic and Persian grammar, knowledge of Ottoman paleography, and full adherence to the methodology of critical text editing (textual criticism).
In this context, it has been observed that the critical edition of Nusret-nâme - a work concerning the Ottoman-Persian wars by Gelibolulu Mustafa Âlî Efendi (d. 1600), one of the prominent poets, prose writers, historians, and bureaucrats of the 16th century - which was stated to have been prepared by comparing its manuscripts, lacks the aforementioned philological approach and methodological rigor. It has been determined that the publication in question is afflicted with numerous errors stemming from this fundamental deficiency. In this study, the errors in the aforementioned publication have been classified, examined in detail, and exemplified under two main headings: "Deficiencies and Errors Related to Critical Text Methodology" and "Errors Concerning the Reading of the Arabic-Script Text."

Anahtar Kelimeler

Nusret-nâme , Gelibolulu Mustafa Âlî , critical text editing , scholarly edition , reading errors , homographs.

Kaynakça

• AÇIL, Berat; YAZAR, Sadık; TURGUT, Kadir; KAVAK, Özgür (2022). Tenkitli Neşir Kılavuzu (Osmanlı Türkçesi Metinleri İçin), İstanbul; Ankara: İsam Yayınları.
• ATEŞ, Ahmet (1942). Metin Tenkidi Hakkında, Türkiyat Mecmuası, Sayı: 7, s.s. 253-267.
• DURMUŞ, İsmail (2012). Transkripsiyon, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 41, s.s. 306-308.
• Ece, Selami (2015). Klasik Türk Edebiyatı Araştırma Yöntemleri (I-II), Erzurum: Eser Basım Yayınları.
• TULUM, Mertol (2000). Tarihî Metin Çalışmalarında Usul Menâkıbu’l-Kudsiyye Üzerinde Bir Deneme, İstanbul: Deniz Kitabevi.