AKSÂ’L-EREB FÎ TERCEMETİ MUKADDİMETİ’L-EDEB’DE KURÂ’N-I KERÎM’İN MUARREB KELİMELERİ

Kur’ân-ı Kerîm’in nüzûlüyle birlikte İslâm dünyasında ilmî faaliyetlerin başlangıç noktası dil olmuştur. Dil ilimleri, Kur’ân-ı Kerîm’in lafzî yapısını anlama çabasıyla şekillenmiş; bu bağlamda ilk dilsel araştırmalar da Kur’ân-ı Kerîm merkezli bir perspektifle gelişmiştir. Bu süreçte dil âlimlerini en çok meşgul eden meselelerden biri de Kur’ân’da yer alan “muarreb” kelimeler olmuştur. İslam ilim tarihinde erken dönemlerden itibaren muarreb kelimeler konusu, hem semantik hem etimolojik bağlamda farklı yaklaşımlarla ele alınmıştır. Konuya dair çalışmaların bir kısmı müstakil eserler şeklinde kaleme alınmış, bir kısmı ise nahiv, sözlük ya da tefsir gibi disiplinlere ait daha geniş kapsamlı eserlerin bölümleri içinde değerlendirilmiştir.

Türk dilinin tarihî  sözlüklerinden Aksâ’l-Ereb fȋ Tercemeti Mukaddimeti’l-Edeb’de de muarreb kelimeler bahsi, söz konusu eserin belirli bir bölümünde yer almaktadır. Bu çalışmada ise sözlüğün müellifi Ahmed Efendi (İshak Hocası)’nin analizini yaptığı muarreb kelimeler derlenmiş; ardından bu kelimelerin Kur’ân-ı Kerim’de geçtiği yerler, hem Arapça asılları hem Türkçe meâlleriyle birlikte sunulmuştur. Aksâ’l-Ereb’in zengin muhtevasından elde edilen veriler, İslâmî ilimler, klasik Arapça, etimoloji, kültürel aktarım ve vahiy dilinin kaynakları gibi alanlarda kayda değer katkılar sağlayacak niteliktedir. Çalışma, Türk dil bilimi perspektifinden muarreb kelimelerin değerlendirmesini yapan nadir misallerden biri olması açısından önemlidir. Aynı zamanda, tarihî sözlüklerin günümüzdeki mana ve işlevinin yeniden yorumlanması için zemin oluşturmaktadır. Ayrıca Kur’ân-ı Kerîm muarrebâtının Türk leksikolojisindeki  yeri vurgulanmış ve bu alanda yapılan çalışmalara kaynaklık etmesi hedeflenmiştir.

With the revelation of the Holy Qur’an, language became the starting point of scholarly activities in the Islamic world. Linguistic sciences were shaped by the effort to understand the phonetic structure of the Holy Qur’an. In this context, the first linguistic research also developed with a Qur’an-centered perspective. One of the issues that occupied linguists the most during this process was the “muarreb” (Arabicized) words included in the Qur’an. In the history of Islamic scholarship, the subject of muarreb words has been addressed from early periods with different approaches, both in a semantic and etymological context. Some of the works on this topic were written as independent treatises, while others were discussed within sections of broader works belonging to disciplines such as grammar (nahiv), lexicography (dictionaries) or exegesis (tafsir). In Aksâ’l-Ereb fî Tercemeti Mukaddimeti’l-Edeb, one of the historical dictionaries of the Turkish language, the topic of muarreb words is included in a specific section of the work. This study, therefore, compiled the muarreb words analyzed by the dictionary’s author, Ahmed Efendi (İshak Hocası). Following this compilation, the places where these words appear in the Holy Qur’an are presented, along with their Arabic originals and Turkish meanings. The data obtained from the rich content of Aksâ’l-Ereb is capable of providing significant contributions in areas such as Islamic sciences, classical Arabic, etymology, cultural transfer, and the sources of the language of revelation. The study is important as it is one of the rare examples that evaluates muarreb words from the perspective of Turkish linguistics. Furthermore, it creates a basis for the reinterpretation of the contemporary meaning and function of historical dictionaries. Additionally, the place of the muarreb words of the Holy Qur’an in Turkish lexicology has been emphasized, and it is aimed that this work will serve as a resource for studies conducted in this field.