KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA BİR KALIP İFADE: RÂHAT-I RÛH

Klasik Türk edebiyatının dili, içinde vücut bulduğu medeniyete ait değerleri yansıtır. Bu edebî geleneğin şairleri mensubu bulunduğu medeniyetin kavramlarının hem taşıyıcısı hem de şekillendiricisi olmuşlardır. “Râhat-ı rûh” (ruhun huzuru) kalıp ifadesi klasik Türk edebiyatı şairleri tarafından meşrepleri çerçevesinde ele alınmış; bu kalıp ifadeye Türk-İslam medeniyetinin binlerce yıllık zevk ve düşünce birikimi özlü ve etkili biçimde sığdırılmıştır. Vahdet-i vücûd nazariyesi klasik Türk şiiri için zengin bir sembolizm ve imaj kaynağı olmuştur. Tasavvufun varlık tasavvurunda ruh, ruhlar âleminde ideal bir huzur içindedir. Bu ideal huzur râhat-ı rûh kalıp ifadesiyle hem gerçek hem de mecazi anlamlarıyla tasavvufi ve profan şiirde yer almıştır. Bu husus din ve tasavvufun dilimizi anlam ve terim bakımından nasıl zenginleştirdiğinin bir göstergesidir. Bu kalıp ifade aynı zamanda kutsal sanatın ruha huzur verdiği anlayışı çerçevesinde okur beğenisini yansıtan ideal bir eleştiri terimi olmuştur. Benzer bir telakki, mekân tasavvurunda da gözlemlenmektedir. Gerek tasavvufi gerekse profan şiirde huzur kavramı metafizik atıfla kalıp bir ifadeye (râhat-ı rûh) dönüşmüştür. Bu makalede “râhat-ı rûh” kalıp ifadesinin klasik Türk şiirindeki dinî ve tasavvufi anlam çerçeveleri, dinî ve tasavvufi şiirle profan şiir arasında inşa ettiği müşterek dil ve anlam çeşitliliği ve bir sanat eleştirisi terimi olarak estetik çerçevesi ortaya konulmuştur. Bir kavramın din ve tasavvuftan başlayarak profan bir zemine ve sanata intikalinin izi sürülmüştür. Değişen dil ve kültür neticesinde klasik Türk şiirinin anlam ve estetik boyutlarının belirlenmesinde her bir kavramın yaslandığı teorik zeminin etüt edilmesi gerekliliği sonucuna varılmıştır.

The language of Classical Turkish literature reflects the values of the civilization in which it was formed. Poets of Classical Turkish literature were both carriers and shapers of the concepts belonging to the civilization of which they were members. The formulaic expression “râhat-ı rûh” (peace of the soul) was addressed by Classical Turkish poets within the framework of their individual dispositions; through this expression, the thousands of years of aesthetic taste and intellectual life of Turkish-Islamic civilization were concisely and effectively encapsulated. The doctrine of wahdat al-wujūd (unity of being) constituted a rich source of symbolic language and imagery for Classical Turkish poetry. In the Sufi conception of existence, the soul resides in an ideal state of peace in the realm of spirits. This ideal peace found expression in both its literal and metaphorical senses through the formula râhat-ı rûh in Sufi and profane poetry alike. This situation demonstrates how religion and mysticism have enriched our language in terms of meaning and terminology. At the same time, this formulaic expression became an ideal critical term for reader appreciation within the understanding that sacred art grants peace to the soul. A similar conception is also observed in perceptions of space. In both Sufi and profane poetry, the concept of peace, with a metaphysical reference, was transformed into a fixed expression (râhat-ı rûh). This article identifies the religious and mystical semantic framework of the formulaic expression “râhat-ı rûh” in Classical Turkish poetry, the shared language and diversity of meaning it constructs between religious-mystical and profane poetry, and its aesthetic framework as a term of art criticism. The trajectory of a concept’s transition from religion and mysticism to a profane ground and into art is traced. As a result of changing language and culture, it is concluded that, in determining the semantic and aesthetic dimensions of Classical Turkish poetry, it is necessary to examine the theoretical foundations upon which each concept is based.