Çay Tarımının Ekonomik Katkısı: Rize, Trabzon ve Artvin İlleri Üzerine Bir Uygulama

Öz

İnsanların yaşamını sürdürebilmesi için en önemli içecek su olmuştur. Su içeceğinden sonra ülkede en çok tercih edilen içeceğin çay olduğunu söylemek mümkündür. Çayın tüketim alanı geniş olmasına karşın üretim alanı Türkiye’de sadece Doğu Karadeniz Bölgesi’nde; Rize, Trabzon, Artvin ve Giresun-Ordu illeridir. Bu çalışma sınırlı bir alanda üretimi gerçekleştirilen çay tarımın ekonomik katkısını tespit etmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu amaç için 2023 yılı aralık ayında 400 üreticiye anket uygulanmış ve elde edilen veriler frekans analizi ile Ki-Kare testine tabi tutulmuştur. Araştırma sonucuna göre üreticilerin çay üretimi karşılığında elde ettikleri gelirin hane halkının yıllık geliri içindeki payının düşük olduğu görülmüştür. Çaydan elde edilen gelirin üreticiler için ek bir gelir kaynağı oluşturduğu, arazisi olmayanlar için de yarıcılık faaliyeti sayesinde gelir kaynağı oluşturduğu tespit edilmiştir. Üreticilerin çay tarımından elde ettiği gelirinin büyük bir kısmını temel ihtiyaçları ile borç ödemelerinde kullandığı belirlenmiştir. Ayrıca, üretilen çayların fabrikalara nakledilmesi ve fabrikaya gelen çayların işlenmesi aşamalarında personel çalıştırılmasının istihdama katkı sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çay Tarımı
• Ekonomik Katkı
• Üretici
• ÇAYKUR

The Economic Contribution of Tea Farming: An Application on the Provinces of Rize, Trabzon, and Artvin

Abstract

Water has been the most important beverage for sustaining human life. After water, it is possible to say that tea is the most preferred beverage in the country. Although the consumption area of tea is wide, its production area in Turkey is only in the Eastern Black Sea Region; Rize, Trabzon, Artvin and Giresun-Ordu provinces. This study was conducted to determine the economic contribution of tea cultivation, which is produced in a limited area. For this purpose, a survey was conducted with 400 producers in December 2023, and the data obtained were subjected to frequency analysis and the Chi-Square test. According to the research results, it was observed that the share of the income obtained by producers from tea production in the annual income of households was low. It was determined that the income obtained from tea constitutes an additional source of income for producers and, for those without land, a source of income through sharecropping. It was determined that producers use a large portion of the income they earn from tea farming to meet their basic needs and pay off debts. Furthermore, it was concluded that employing personnel in the stages of transporting the produced tea to factories and processing the tea that arrives at the factory contributes to employment.

Keywords

• Tea Farming
• Economıc Contribution
• Producer
• CAYKUR

References

1. Akhlas, M. A., Tahira Ahmad, T. A., Siyar, H. F., & Rizwana Khanum, R. K. (2003). Qualitative assessment of fresh tea produced in Pakistan growing under different agroecological conditions and fertilizer treatments. Pakistan Journal of Botany, 35(5), 779-790.
2. Başer, A. (2006). Türkiye’de tarım destekleme politikaları ve çay sektörü. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
3. Baten, M. A., Kamil, A. A., & Haque, M. A. (2009). Modeling technical inefficiencies effects in a stochastic frontier production function for panel data. African Journal of Agricultural Research, 4(12), 1374-1382.
4. Bilgeç, Aykut. (2024). Türkiye’de yaş çay işleyicilerinin kırsal kalkınma yatırım desteklerinden yararlanma durumu ve programın etkilerinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
5. ÇAYKUR (2025). 2024 Faaliyet Raporu, Erişim: 25 Nisan 2025, https://www.caykur.gov.tr/CMS/Design/Sources/Dosya/Yayinlar/1001.pdf
6. ÇAYKUR, (2024). 2016 İstatistik Raporu, Erişim: 22 Ocak 2024, https://www.caykur.gov.tr/CMS/Design/Sources/Dosya/Yayinlar/201.pdf
7. ÇAYKUR (2024a). Erişim: 11 Ocak 2024. https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/KurumHakkinda.aspx,
8. ÇAYKUR (2024b). Erişim: 23 Şubat 2024. https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/Mevzuatlar.aspx?ItemId=8,.

9. ÇAYSİAD (2024). Erişim: 15 Ocak 2024. https://www.caysiad.org.tr/cay_uretimi,
10. Dağdemir, V. (1993). Çayeli ilçesinde çay üretiminde girdi ve maliyete hesabı üzerine bir araştırma [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
11. Dutta, R. (2011). Impact of age and management factors on tea yield and modelling the influence of leaf area index on yield variations. Science Asia, 37, 83-87. doi: 10.2306/scienceasia1513-1874.2011.37.083.
12. Erkan, Ç. (2013). Pazarlamada yeni ürün geliştirme ve çay sektörü üzerine tüketiciye yönelik bir uygulama [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Karadeniz Teknik Üniversitesi.
13. Enginyurt, H. (2006). Türkiye’de çay sanayinde finansal analiz tekniklerinin uygulanması: ÇAYKUR AŞ’de bir uygulama [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
14. Genç, F. (2010). Türkiye’de çay üretimi ve değişen sosyal ilişkiler [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
15. Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Erişim: 20.05.2024. https://www.fao.org/faostat/en/compare,
16. Güngör, B. (2005). Türkiye’de çay ekonomisi ve bölgesel kalkınma açısından önemi [Konferans Sunumu]. Doğu Karadeniz Kalkınma Sempozyumu, Trabzon, Türkiye.
17. Harman, C. (2013). Karadeniz Bölgesi’ndeki endemik tarım ürünleri; fındık, çay ve kivinin üretimi, pazarlanması ve tüketimi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Giresun Üniversitesi.
18. Hong, N. B., & Yabe, M. (2015). Technical efficiency analysis of tea production in the northern mountainous region of Vietnam. Global Journal of Science Frontier Research, 15(1), 30-42.
19. Kaçar, B. (2010). Çay: Çay bitkisi, biyokimyası, gübrelenmesi, işleme teknolojisi (1 st ed.). Nobel Yayınevi. Ankara.
20. Kadıoğlu, Y. (1996). Vakfıkebir’de çay tarımının coğrafi esasları [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
21. Kara, M. A. (2022). Türkiye’de kooperatiflerde kurumsal yönetişim ilkelerinin uygulanabilirliğinin araştırılması: Çay kooperatifleri örneği [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Giresun Üniversitesi.
22. Keskin, E. (2019). Rize ilinde organik çay tarımının benimsenmesi ve yenilik karar süreci [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
23. Kılıç, O., Gündüz, O., Eryılmaz, Aydın, G. & Emir, M. (2012). Çay tüketiminde tüketici davranışlarının belirlenmesi. Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 16(4), 19-25.
24. Nathan, V., & Sreenivas, S. (2014). Dynamics of India’s tea production: An econometric analysis. International Journal of Scientific And Research Publications, 4(12), 1-22.
25. Özcan, M., & Yazıcıoğlu, E. (2013). Türkiye çay yetiştiriciliğinin sorunları ve öncelikleri [Konferans Sunumu]. II. Rize Kalkınma Sempozyumu, Rize, Türkiye.
26. Özyurt, H. (1987). Çay ekonomisi (1 st ed.). Karadeniz Teknik Üniversitesi Yayınları. Trabzon.
27. Torun, E. ve Taluğ, C. (2005). Çay budama projesi kapsamında üreticilerin kullandıkları bilgi kaynakları. Tarım Ekonomisi Dergisi, 11(1), 41-49.