DARÜLHADİS VE KÜTÜPHANE VAKIFLARI ÖZELİNDE LALE DEVRİ’NDE SURRE-İ HÜMAYUN
Öz
Osmanlı Devleti’nde 1703-1730 yılları arasındaki III. Ahmed döneminde, bilhassa Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın sadareti sırasında hem siyasî meselelerde hem sanat ve kültür alanlarında önemli gelişmeler yaşanmıştır. Pasarofça Anlaşması’nın imzalanmasından sonra, Lale Devri olarak anılan bir döneme girilmiştir. Bu dönemde yeni binalar inşa edilmiş, birçok sebil, mektep ve kütüphane yapılmıştır. Bunlardan biri III. Ahmed’in kıymetli kitapları koymak üzere Saray-ı Cedid’de (Yeni Saray) inşa ettirdiği kütüphanedir. Kütüphanenin kurulduğu yerde II. Selim devrine ait Havuzlu Bahçe köşkü bulunuyordu. Lale Devri’nde cami ve kasırlarda kütüphane binası yapılması pratiğine uygun hareket edilerek bu köşk yıktırılıp yerine Enderun Kütüphanesi de denilen bu kütüphane inşa edilmiştir. 17 Şubat 1719’da yapımına başlanan kütüphane dokuz ay içinde tamamlanarak 23 Kasım 1719’da padişahın da katıldığı bir törenle hizmete açılmıştır. Bu vakıf kütüphane, açıldıktan hemen sonraki hac döneminde Mekke ve Medine’ye gönderilen surrelerin kaynaklarından olmuştur. Fatma Sultan, III. Ahmed’in siyasî evlilikleri ile bilinen kızıdır. Silahtar Ali Paşa ile yaptığı, kısa süren ve şeklî kalan ilk evliliğinden sonra, ikinci evliliği Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ile gerçekleşmiştir. Fatma Sultan, gerek babası tarafından verilen temlik arazileri kullanarak gerek zevci İbrahim Paşa ile müşterek olarak pek çok vakıf eser kurmuştur. Bu eserlerden önemli bir tanesi İstanbul’da Şehzadebaşı’nda inşa edilen külliyedir. Külliye yapıları arasında yer alan darülhadis ve kütüphane 1720 yılında tamamlanmıştır. Bu vakıf yapılar, açılışlarının hemen akabinde, Haremeyn’e gönderilen surrelerin kaynakları arasına girmiştir. Surre, her sene hac mevsiminden evvel, genellikle Mekke ve Medine’deki halka dağıtılmak üzere gönderilen maddî şeyleri ifade etmek için kullanılan terimdir. Müslümanlar için, bu şehirlerdeki halka ve muhtaç kimselere yardımda bulunmak vicdanî bir sorumluluk sayılmıştır. Kutsal sayılan şehirlere surre gönderme âdeti, Osmanlı Devleti’nde de uygulanmıştır. Osmanlı Devleti surre gönderme geleneğini Memlüklerden almıştır. Bu geleneği bazı ilaveler de yaparak yüzyıllar boyunca tatbik etmiştir. Osmanlı Devleti’nde hayırseverliğin önemli bir yansıması, vakıflar üzerinde görülmektedir. Dolayısıyla bazı vakıflar, yardımseverlik ruhu çerçevesinde gelişen surre geleneğinin kaynakları arasında yer almıştır. Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nde surre gönderme geleneğinin bir parçası olarak bahsi geçen benzer türdeki vakıflardan, III. Ahmed döneminin Lale Devri olarak anılan kısmında, Mekke ve Medine’ye gönderilen surreler incelenmiştir. Surre-i hümayunla ilgili çalışmaların birçoğunda bir yıl esas alınmıştır. Ancak burada konu, bir dönem temelinde ele alınmış ve sürekliliği gözlemek istenmiştir. Bu kapsamda, Başkanlık Osmanlı Arşivi’nde surre defterleri arasında bulunan ve 1720-1730 yılları arasına tarihlenen 32 surre defterinden istifade edilmiştir. Mekke ve Medine’de surre alan kişiler bu defterlerin sunduğu veriler çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışma, söz konusu vakıfların vicdanî bir görev kabul edilen surre gönderme geleneğine katkısını ortaya koymak gayesindedir.
Anahtar Kelimeler
SURRE-I HUMAYUN IN THE TULIP AGE SPECIFIC TO THE DARULHADIS AND LIBRARY FOUNDATIONS
Abstract
In the Ottoman State, during the reign of Ahmed III, who reigned between 1703-1730, especially during the grand viziership of his son-in-law Nevşehirli Ibrahim Pasha, important developments took place in both political issues and in the fields of art and culture. After the signing of Treaty of Passarowitz, a period known as the Tulip Age began. New buildings were built, many fountains, schools and libraries were built in this period. One of these was the library built by Ahmed III in the Imperial Palace (Saray-ı Cedid) to store valuable books. In the place where the library was established, there was a Havuzlu Bahçe Kiosk from Selim II period. In accordance with the practice of building libraries in mosques and palaces during the Tulip Age, this mansion was demolished and this library, also known as the Enderun Library, was built in its place. The library, which began construction on February 17, 1719, was completed in nine months and opened on November 23, 1719 with a ceremony attended by the sultan. This foundation library was one of the sources of the surres sent to Mecca and Medina during the hajj period immediately after it was opened. Fatma Sultan is the daughter of Ahmed III, known for her political marriages. After her first marriage, which was short-lived and formal, with Silahtar Ali Pasha, her second marriage was with Nevşehirli Damat İbrahim Pasha. Fatma Sultan established many foundations, both using the lands assigned by her father and jointly with her husband İbrahim Pasha. One of the most important of these artifacts is the complex built in Şehzadebaşı in Istanbul. Darulhadis and the library, which are among the social complex buildings, were completed in 1720. These foundation structures were among the sources of the surres sent to the Haramain immediately after their opening. Surre is the term used to refer to the material things sent every year before the hajj season, usually to be distributed to the people in Mecca and Medina. It has been considered a conscientious responsibility to help the people and those in need in these cities according to Muslims. The tradition of sending surre to cities considered sacred was also implemented in the Ottoman State. The Ottoman State inherited the tradition of sending surre from the Mamluks. It continued this tradition for centuries, with some additions. An important reflection of philanthropy in the Ottoman State is seen on foundations. Therefore, some foundations have been among the sources of the surre tradition, which has developed within the framework of the spirit of charity. In this study, as part of the tradition of sending surres in the Ottoman State, the surres sent to Mecca and Medina from the similar types of foundations mentioned, during the Tulip Age of reign of Ahmed III, were examined. Most of the studies on surre-i humayun, are based on one year. However, here the subject is discussed on a periodic basis and continuity is intended to be observed. In this context, 32 surre registers dated between 1720-1730 and located among the surre registers in the Presidency Ottoman Archives were used. People who received surre in Mecca and Medina were discussed within the framework of the data provided by these registers. The study aims to reveal the contribution of aforementioned foundations to the tradition of sending surre, which is considered a conscientious duty.
Keywords
