BATI GÖKTÜRK DÖNEMİ TAŞ HEYKELLERİNDE TİPOLOJİK VE İKONOGRAFİK UNSURLAR (JAYSAN KÜLT ALANI MATERYALLERİ ÖRNEĞİNDE)

Abstract

Göktürk dönemine ait Moğolistan’daki Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk Komplekslerinin yanı sıra, Şivet Ulan Kompleksi de Göktürk dönemine ait önemli bir kült kompleksi olarak görülmektedir. Bu tür kompleksler, merkezinde bir bark ve çevresinde yazılı stel anıtları ve sunak alanları içerecek şekilde düzenlenmiş olup, genellikle Aşina soyuna mensup kağanlar için inşa edilmiştir. Komplekslerin çevresine, kağanların yaşamları boyunca öldürdükleri düşmanları temsil eden balballar ve hükümdarı simgeleyen büst biçimli taş heykeller dikilmiştir. Göktürk döneminde, ölenleri anmak amacıyla geliştirilen bu kült-ritüel hatıra alanları, yalnızca Moğolistan’da değil, Altaylar, Tanrı Dağları ve Yedisu bölgelerinde de tespit edilmiştir. Bu çalışma, Güney Kazakistan’daki Batı Türk (Göktürk) dönemine ait taş heykellerin tipolojisi ve ikonografik özelliklerini ele almaktadır. Araştırma, Tanrı Dağları, Yedisu, Şu bölgelerinde yer alan Batı Göktürk dönemi kült alanlarından elde edilen bulgulara dayanmaktadır. Çalışmada, bölgede tespit edilen kaplar, örgülü saç stilleri, silahlar, kemerler, süs eşyaları ve başlık gibi temel ikonografik unsurlar belirlenerek, bunların bölgesel dağılımı ortaya konulmakta Moğolistan’daki benzer örneklerle olan bağlantıları değerlendirmektedir. Bu tür unsurlarla, Jaysan kült alanı bulguları gerek Kazakistan gerekse Türkiye’deki sanat tarihi ve İslamiyet Öncesi Türk Kültür tarihi çalışmalarına kaynak vazifesi görecek bulguları içerisinde barındırmaktadır. Çalışmada sosyal bilimler alanındaki nitel araştırma tekniği kullanılmıştır. Kaynak olarak ilgili döneme ait arkeolojik, tarihi ve etnografik bilgiler karşılıklı olarak değerlendirilmiştir.

Keywords

• Batı Göktürk Kağanlığı
• Jaysan
• Balbal
• Antropomorfik Stel
• Defin Geleneği
• Umay

TYPOLOGY AND ICONOGRAPHIC ELEMENTS OF WESTERN TURKİC STONE SCULPTURES: THE CASE OF JAYSAN CULTURAL SITE MATERIALS

Abstract

The Bilge Khagan, Kül Tigin, and Tonyukuk Complexes in Mongolia, along with the Shivet Ulaan Complex, represent significant Göktürk-period cult sites. These complexes were typically constructed for khagans of the Ashina lineage, featuring a central bark surrounded by inscribed stelae and sacrificial areas. Around these sites, balbals symbolizing enemies defeated by the khagan during his lifetime and bust-type statues representing the ruler were erected. Such cult-ritual memorial areas have been identified not only in Mongolia but also in the Altai, Tian Shan, and Yedisu regions. This study examines the typology and iconographic features of stone sculptures from the Western Turkic (Göktürk) period in southern Kazakhstan. The research is based on findings from cult sites in the Tian Shan, Yedisu, and Shu regions. Key iconographic elements, including vessels, braided hairstyles, weapons, belts, ornaments, and headgear, are documented to determine their regional distribution and to assess their connections with similar examples in Mongolia. The findings from the Jaysan cult site contain significant information that can serve as a valuable source for studies on art history and Pre-Islamic Turkic culture, both in Kazakhstan and Turkey. The study employs qualitative research methods in the social sciences and involves a comparative evaluation of archaeological, historical, and ethnographic sources from the relevant period.

Keywords

• Western Turkic Khaganate
• Jaysan
• Balbal
• Antropomorphic Steles
• Funerary Rituals
• Umay

References

1. AGAEVA, E., PATSEVİCH, G., “İz İstori Osedlykh Poselenii i Gorodov Yuzhnogo Kazakhstana”, Trudy Instituta istorii, Arkheologii i Etnografii, T.V, Akademia Nauk Kaz SSR, Alma-Ata 1958, ss. 3-215.
2. AHİMCANOV, S.M, “Ob Ethnicheskoi Prinadlezhnosti Kamennykh İzvayaniy v Trehrogihk Golovnix Uborah İz Semirechia”, Arheologicheskie Pamyatniki Kazakhstana, Nauka, Alma-Ata 1978, ss. 65-79.
3. ALTINBAEKOV, K., Urjarskaya Jritsa İstoriya Vozrojdenia Unikalnoi Nahodki, Daik Pres, Almaty 2018.
4. BAİBOSYNOV, K., Stone Sculptures of Zhambyl Region, Öner, Almaty 1996.
5. BABAYAR, G., Drevnetyurskie Monety Chackogo Oazisa (VI-VIII vv .ne), İzdatelstvo Natsianolnoi Biblioteki Alisher Novoi, Tashkent 2007.
6. BARTHOLD, v., “O Khristianstve v Turkestane v Domongolskiy Period”, Sochineniya, Tom II, Raboty Po Otdel’nym Problemam Istorii Sredney Azii, Izd. Vostochnoy Literatury, Moskva, 1964, ss. 263-265.
7. BARTHOLD, V. V., Otchet o Komandirovke v Srednyuyu Aziyu, Izvestiya Russkago Arkheologicheskago Obshchestva, Zapiski Vostochnago Otdeleniya, Tom VIII, Vypusk III, St. Petersburg, 1894.
8. ÇORUHLU, Y., Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar, İstanbul 2016.

9. ÇORUHLU, Y., “Göktürk Sanatında Dini Nitelikli Heykeller ve Tasvirler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, Cilt 48, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2001, ss. 95-146.
10. ÇEREZCİ, J.Ö, “Türk Sanatında Üç Dişli Başlığa Sahip Şamanlar ve Savaşçılar”, Sanat Tarihi Dergisi, 29/2, 2020, ss.765-781.
11. ÇINAR, S. Kazakistan’da Arkeoloji Çalışmaları ve Genel Türk Tarihi Araştırmalarına Katkısı, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2022.
12. ESİN, E., Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yay, İstanbul 2001.
13. ERGİN, M., Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1980.
14. DOSIMBAYEVA, A., İstoria Turskyh Narodov: Traditsionnoe Mirovozrenie Turkov, Service Pres, Astana 2013.
15. DOSIMBAYEVA. A, A, NUSKABAY. A, Kumay Türk Arkeoloji ve Etnografya Kompleksi, TİKA, Astana 2012.
16. DOSIMBAYEVA. A, NUSKABAY. A “İzuchenie i Sohranenie Turkskogo Nasledia Svyatlishve Merke”, Memlekettik Madeni Mura Bağdarlaması Boyınsha 2005 Jılgı Arheologialık Zertteuler Jaylı Esep, Institut Arheologia A.H Margulana, Almaty 2005, ss. 220-225.
17. DOSIMBAYEVA. A, BOGENBAY, N., Jaysan Shu Özeni Alkaby Türikterding Kieli Jeri, Gumilev Eurasia University, Astana 2015.
18. CHARIKOV, A., “O Lokalnih Osobennostyah Kamennih İzvayaniy Priyrtyshia”, Sovetskaia Arheologia, Akademia Nauk, Moskva 1979, ss. 179-190.
19. CHARİKOV, A., Kamennıye skulpturı srednevekovıh koçevnikov Prtiirtışya, Arheologiçeskiye issledovaniya drevnego i srednevekovogo Kazahstana. Alma-ata 1980.
20. GOLDEN, P., An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1992.
21. HUDYAKOV Yu., TABALDİYEV, K., Drevnie Tyurki na Tyan Şane, İzdatelstvo İnstituta Arheologii i Etnografii SO RAN, Novosibirsk 2009.
22. KAŞGARLI, Mahmud, Divan’ü Lügat’it Türk, çev. Seçkin Erdi, Serap Tuğba Yurtsever, Kabalcı Yay, İstanbul 2005.
23. KUBAREV, V.D., Drevneturkskie İzvayaniya Altaya, Akademia Nauk SSR, Novosibirsk 1984.
24. KUBAREV, V.D., The Culture Of The Ancient Turks Of The Altai, Russian Academy Of Sciences Siberian Division Institute Of Archaeology And Etnography, Novosibirsk 2005.
25. KYZLASOV, L.R., İstoria Tuvı v Srednie Veka, İzdatelsto Moskovskogo Universiteta, Moskva 1976.
26. LİU, Mau-tsai, Die Chinessichen Nachrrichten zur Geschichte der Ost-Turkmen (T’ı-küe), Bd.I, Wiesbaden 1958.
27. MARGULAN, A.H, “Kamennia İzvayaniya Ulıtay”, Margulan Sochinenia, T.IV, Min, Obrazovanie Kazakstana, Velihanov Institut, Almaty 2003, ss. 22-45.
28. MUKANOV, M.S., V.V Vostrov, Rodoplemennoi Sostav i Rasslenie Kazahov (konets XIX-nachalo XXv.), Izdatelstvo Nauka, Kazakskoi SSR, Almaty 1968.
29. ÖGEL, B., Türk Mitolojisi, C.I, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1993.
30. PLETNEVA, A., “Ot Kochevix k gorodam” Materialy i İssledovania Po Arheologii SSR, No.14, AN SSR, Moskva 1967, ss.126-127.
31. ROUX, J.P., Altay Türklerinde Ölüm, çev. Aykut Kazancıgil, Kabalcı Yay, İstanbul 1999.
32. SAMASHEV, Z., Eski Türk Betim Sanatı, çev. Leyla Kutlu, Türk Tarih Vakfı Yayınları, Ankara 2023.
33. SAMASHEV, Z., Ancient Turkic Cult and Memorial Complex on the Mounth Shiveet Ulaan, Institut A.H Margulana, Astana 2016.
34. SAMASHEV, Z., Old Turkic Graphic, Institut A.H Margulana, Astana 2013.
35. ŞEŞEN, R., İbn Fadlan Seyahatnamesi, Yeditepe Yay, İstanbul 2013.
36. TEKİN, T., Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1988.
37. THEOPHANES, The Chronicle of Theophanes Confessor, Trans. C. Mango-R Scott, Oxford, Clarendon 1997.
38. TSOGTBAATAR, B., “Moğolistan Bölgesindeki Eski Türk Anıtları Çalışmaları Meselesi Üzerine”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, Belleten S.48, Türk Dil Kurumu Yay, Ankara 2001, s.367,370.
39. YA Sher, Kamennie İzvayania Semirechia, Nauka, Moskva 1966.
40. YILMAZ. A, “Some Remarks on the Term Balbal of Ancient Turks”, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, S.IV/I, Temmuz 2018, ss. 1-18.
41. ZUEV, Yu.A., Rannie Tyurki: Ocherki İstorii i İdeologii, Daik Pres, Almaty 2002.