12 EYLÜL'E GİDEN SÜREÇTE ELAZIĞ: SİYASAL GERİLİM, TOPLUMSAL KIRILMA VE YEREL YANSIMALAR

Öz

Bu çalışma, 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi öncesinde Elazığ'da yaşanan siyasal olayları yerel basın kaynakları (Turan, Uluova, Nurhak ve Elazığ gazeteleri) ışığında incelemektedir. 1970'li yılların ikinci yarısında Türkiye genelinde derinleşen ideolojik kutuplaşma, ekonomik sorunlar ve güvenlik zafiyetleri, Elazığ'da siyasal ve toplumsal hayatı doğrudan etkilemiştir. Elazığ, farklı kültürel ve siyasal kimliklerin bir arada bulunduğu Doğu Anadolu şehirlerinden biri olarak milliyetçi ve muhafazakâr çizginin belirgin olduğu toplumsal karakter sergilemektedir. 1973 ve 1977 genel seçimleri, ildeki siyasal rekabetin çok aktörlü yapısını ortaya koymuş; CHP, AP, MHP, MSP arasındaki mücadele yerel basın aracılığıyla belgelenmiştir. 1978 yılında Elazığ'da siyasal şiddet yoğunlaşmış; cinayetler, bombalı saldırılar, silahlı çatışmalar ve eğitim kurumlarına yönelik eylemler toplumsal huzuru ciddi biçimde zedelemiştir. 26 Aralık 1978'de ilan edilen sıkıyönetim, şiddeti kontrol altına almada yetersiz kalmış; 1979 ve 1980'de güvenlik operasyonları yoğunlaşmış, dernek faaliyetleri kısıtlanmış ve toplumsal alan üzerindeki devlet denetimi genişletilmiştir. Buna karşın bombalı saldırılar ve silahlı çatışmalar sürmüştür. 12 Eylül 1980 askeri darbesi, bu sürecin zorlayıcı bir sonucu olmuş; Elazığ'da sokağa çıkma yasağı ilan edilmiş, siyasi partilerin faaliyetleri durdurulmuş, belediye başkanları görevden alınmış ve kamu düzeni tamamen askerî kontrol altına alınmıştır. Darbe sonrası operasyonlarda yüzlerce kişi gözaltına alınmış, askerî mahkemelerde ağır cezalar verilmiştir. Bu çalışma, 12 Eylül 1980'e giden sürecin Elazığ gibi taşra kentlerinde somut ve yıkıcı etkileri olan çok boyutlu bir toplumsal travma olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• 12 Eylül 1980
• Elazığ
• sıkıyönetim
• yerel basın
• seçimler
• taşra siyaseti.

Elazığ in the Process Leading to September 12: Political Tension, Social Fracture, and Local Reflections

Öz

This study examines the political events that took place in Elazığ prior to the military coup of September 12, 1980, in light of local press sources (the newspapers Turan, Uluova, Nurhak, and Elazığ). The ideological polarization, economic problems, and security vulnerabilities that deepened throughout Turkey during the second half of the 1970s directly affected political and social life in Elazığ. As one of the Eastern Anatolian cities where different cultural and political identities coexisted, Elazığ exhibited a social character marked by a pronounced nationalist and conservative tendency. The general elections of 1973 and 1977 revealed the multi-actor nature of political competition in the province; the struggle among the CHP, AP, MHP, and MSP was documented through the local press. In 1978, political violence intensified in Elazığ, with murders, bomb attacks, armed clashes, and actions targeting educational institutions causing serious damage to social peace. Martial law, declared on December 26, 1978, proved insufficient to bring the violence under control; security operations intensified in 1979 and 1980, associational activities were restricted, and state surveillance over the public sphere expanded. Nevertheless, bomb attacks and armed clashes continued. The military coup of September 12, 1980, emerged as a coercive culmination of this process: a curfew was declared in Elazığ, the activities of political parties were suspended, mayors were removed from office, and public order was placed entirely under military control. In the post-coup operations, hundreds of people were detained and severe sentences were handed down by military courts. This study demonstrates that the period leading up to September 12, 1980, constituted a multidimensional social trauma with concrete and devastating effects in provincial cities such as Elazığ.

Kaynakça

1. ACAR, O. (2021), Propaganda Teorileri Bağlamında Türkiye'de 1977 Seçimlerinin Analizi, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Anabilim Dalı, Kocaeli.
2. AKHAN, A. (2019), 1980 Darbesi'nin İzmir'e Yansımaları, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, İzmir.
3. BAHÇİVAN, F. (2005), 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 Askeri Müdahalelerinin Türk Politik Hayatına Etkisi, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
4. BANDEOĞLU, Z. (2016, Temmuz), "Maraş olaylarının bütünsel yaklaşım modeli ile analizi", OÜSOBİAD, s. 573-606.
5. BAYRAMOĞLU, A. (2006), "Asker ve Siyaset", İnsel, A. ve Bayramoğlu, A. (Der.), Bir Zümre, Bir Parti Türkiye'de Ordu içinde, s. 79-80, İstanbul: Birikim Yayınları.
6. BUDAK, G. (2017), Osmanlı'dan 12 Eylül'e Ordu-Siyaset İlişkisi ve Türk Basınında 12 Eylül 1980 Darbesi, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Kahramanmaraş.
7. ÇELİKER, İ. (2016), Türkiye'de Ara Rejim Dönemleri (1960-1973), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Bitlis Eren Üniversitesi-Mardin Artuklu Üniversitesi Sosysssal Bilimler Enstitüsü, Bitlis.
8. ÇULHA, M. S. (2018), Türkiye'de 1960-1971 Yılları Arasında Yaşanan Gençlik Hareketleri ve Siyasal Hayata Etkileri, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.

9. DOĞAN, A. (2017), "Genel seçim sonuçları çerçevesinde Elazığ seçmeninin siyasal tercihleri", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (The Journal of International Social Sciences), 27(2), s. 229-244.
10. FEDAYİ, C. (2012), Türkiye'nin Siyasal ve Sosyal Kaos Dönemi (1971 - 1980), Çaylak, A. (Ed.), Osmanlı'dan İkibinli Yıllara Türkiye'nin Politik Tarihi içinde, 4. baskı, s. 499, Ankara: Savaş Yayınevi.
11. GÜLEN, A. (2021), "15-16 Haziran İşçi Olaylarının Kocaeli Basınındaki Yansımaları", Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), s. 2-13.
12. KESKİN, Y. Z. (2011), 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi ve 12 Mart 1971 Muhtırası'nın Türk Devlet Teşkilatı İle Siyaset Hayatına Etkileri, (Yayımlanmamış doktora tezi), Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
13. KORKMAZ, G. (2020), İki Darbe Arası Demokrasi Bilinci ve Yapılan Genel Seçimler (27 Mayıs 1960-12 Eylül 1980), (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Siirt.
14. KÖSE, Y. (2010), 9 Mart ve 12 Mart, s. 118-119, İstanbul.
15. ÖZHAZİNEDAR, T. (2022), "Sebepleri ve Sonuçlarıyla 15/16 Haziran Büyük İşçi Direnişi", Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), s. 128-145.
16. ÖZHAZİNEDAR, T. (2025), "1978 Yılında Meydana Gelen Olayların Genel Bir Değerlendirilmesi", Ege Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Ege Social Science , 6(2), s. 139-175. https://doi.org/10.70029/esbd.1775378
17. ÖZMEN, N. (2024), 1960-1980 Yılları Arasında Türkiye'de Sağ ve Sol Örgütlenmeler ve İç Güvenliği Tehdit Eden Faaliyetleri , (Yayımlanmamış doktora tezi), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Elazığ.
18. POLAT, A. (2006), 1977 Genel Seçimleri Sonuçları, s. 47, Ankara.
19. SEVDİ, S. (2018), "İktidarı Vermeyen İki Seçim: 1973 ve 1977 Seçimleri ", Akademik Kaynak, (7), s. 1-15.
20. ŞENER, Ş. C. (2026, 5 Haziran). "78’de Elazığ’da Alevi katliamı engellendi". Evrensel Gazetesi. https://www.evrensel.net/haber/31517/78de-elazigda-alevi- katliami-engellendi (Erişim tarihi: Haziran 2026).
21. ŞAVKILI, C. (2025), "Terör ve anarşi kıskacında Türkiye: 1978 Kahramanmaraş toplumsal olayları örneği", Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), s. 534-550.